Η άγνωστη ιστορία της «Καρτερίας» μπροστά στο Δημαρχείο Ρόδου

• Το γλυπτό του Χρήστου Καπρά­λου αφαι­ρέ­θηκε το 1952, «φυλα­κί­σθηκε» στις απο­θή­κες και μετά από απόφαση του Συμ­βου­λίου Επι­κρα­τείας τοπο­θε­τή­θηκε στο πάρκο της

Eνα «αόρατο» μνημείο στο κέντρο της Ρόδου κρύβει μια άγνωστη ιστορία 70 ετών. Το γλυπτό της «Εθνικής Καρ­τε­ρίας» του Χρήστου Καπρά­λου, τοπο­θε­τη­μένο το 1952 μπροστά από το Δημαρ­χείο, στε­κό­ταν τότε πάνω σε μια μαρ­μά­ρινη βάση από το ίδιο ακριβώς μάρμαρο με το δάπεδο της εξέδρας της πλα­τείας, μια λεπτο­μέ­ρεια που υπο­γράμ­μιζε τον δεσμό του μνη­μείου με τον χώρο. Παρά ταύτα, το έργο αφαι­ρέ­θηκε έπειτα από έντονες αντι­δρά­σεις, χάθηκε στις απο­θή­κες και δεν επέ­στρεψε ποτέ στη θέση του.

Η μονα­δική φωτο­γρα­φία από τα απο­κα­λυ­πτή­ρια, οδήγησε δεκα­ε­τίες αργό­τερα στη δημιουρ­γία ενός ντοκιμαντέρ-έρευνας της Νατάσας Μπιζά, το οποίο παρου­σιά­ζε­ται στην έκθεση «Changing Grounds» της Εθνικής Πινα­κο­θή­κης έως το 2026. Μια ιστορία μνήμης, τέχνης και δια­γρα­φής έρχεται ξανά στο φως. Ο ίδιος ο Καπρά­λος προ­σέ­φυγε στο Συμ­βού­λιο της Επι­κρα­τείας, το οποίο τον δικαί­ωσε το 1954, ζητώ­ντας το άγαλμα να «απο­φυ­λα­κι­στεί» και να επα­νέλ­θει στην πλατεία του Δημαρ­χείου. Τελικά, η «Καρ­τε­ρία» τοπο­θε­τή­θηκε στο πάρκο απέ­να­ντι από τον Δημο­τικό Κινη­μα­το­γράφο «Ρόδον», διη­γώ­ντας την… υπομονή της από τους αρμο­δί­ους… αναρ­μο­δί­ους λογο­κρι­τές τέχνης. Τα βάσανα όμως του γλυπτού του Καπρά­λου δεν τελειώ­νουν εδώ, καθώς το 2016 βάν­δα­λοι βεβή­λω­σαν με συν­θή­ματα την Καρ­τε­ρία και η Διεύ­θυνση Μεσαιω­νι­κής Πόλης και Μνη­μείων σε συνερ­γα­σία με τη συντη­ρή­τρια Νεκτα­ρία Δασακλή ανέ­λα­βαν την απο­κα­τά­στασή του.

70 χρόνια μετά, η χαμένη ιστορία του επα­νέρ­χε­ται στο φως

Το ζήτημα απα­σχό­λησε έντονα τον ελλη­νικό Τύπο της εποχής. Πνευ­μα­τι­κοί άνθρω­ποι συγκρού­στη­καν δημόσια, ενώ οι συνε­δριά­σεις του Δημο­τι­κού Συμ­βου­λίου Ρόδου φορ­τί­στη­καν πολι­τικά και αισθη­τικά. Η οπτι­κο­α­κου­στική αφήγηση «Εθνική Καρ­τε­ρία | Η Βάση», εκφω­νη­μένη από την ίδια τη δημιουργό, ανήκει στον θεμα­τικό άξονα «Συλ­λο­γές» της έκθεσης. Με υλικό από το αρχείο του γλύπτη, αφη­γεί­ται την ιστορία του γλυπτού, του οποίου το γύψινο εκμα­γείο φυλάσ­σε­ται στην Εθνική Πινα­κο­θήκη. Η «Καρ­τε­ρία» ήταν ανάθεση της Γενικής Διοί­κη­σης Δωδε­κα­νή­σου, στο πλαίσιο της πολι­τι­κής αποϊ­τα­λο­ποί­η­σης μετά την ενσω­μά­τωση. Τοπο­θε­τή­θηκε το 1952 μπροστά από το Δημαρ­χείο, πάνω στη μαρ­μά­ρινη βάση που συνέχεε οπτικά το μνημείο με το ίδιο μάρμαρο της εξέδρας, ωστόσο οι αντι­δρά­σεις δεν άργησαν. Αρνη­τικά δημο­σιεύ­ματα, αισθη­τι­κές αντιρ­ρή­σεις και πολι­τι­κές ερμη­νείες οδή­γη­σαν στην ταχεία απο­μά­κρυνσή του.

Η «Καρ­τε­ρία» στον δημόσιο διάλογο

Σε άρθρα της εποχής, πολλοί καλ­λι­τέ­χνες και δια­νο­ού­με­νοι κατήγ­γει­λαν την αυθαί­ρετη απο­μά­κρυνση του έργου. Τόνιζαν ότι η καλ­λι­τε­χνική αξία του Καπρά­λου είχε ανα­γνω­ρι­στεί από τους κρι­τι­κούς και ότι η ενέρ­γεια της Δημο­τι­κής Αρχής ήταν αδι­καιο­λό­γητη, ιδίως αφού είχαν περάσει δύο χρόνια από την επίσημη τοπο­θέ­τηση. Το έργο, έγραφαν, δεν μπο­ρούσε να πετιέ­ται «σαν άχρηστο» στις απο­θή­κες. Η πράξη αυτή απαι­τούσε εξη­γή­σεις από αρμό­διους που μέχρι τότε δεν είχαν εκφρά­σει καμία αντίρ­ρηση. Αντί­θε­τες απόψεις επίσης κατα­γρά­φη­καν, όπως αυτή του Αχιλλέα Κων­στα­ντι­νίδη. Υπο­στή­ριζε ότι το άγαλμα της πονε­μέ­νης μητέρας δεν συμ­βό­λιζε την «Καρ­τε­ρία της Δωδε­κα­νή­σου» όπως όφειλε, επειδή δεν είχε παραγ­γελ­θεί για αυτόν τον σκοπό. Ανα­γνώ­ριζε την καλ­λι­τε­χνική του αξία, θεω­ρώ­ντας το μάλιστα αρι­στούρ­γημα, αλλά υπο­στή­ριζε ότι η συγκε­κρι­μένη πλατεία δεν ήταν ο κατάλ­λη­λος χώρος.

Η απόφαση του Συμ­βου­λίου της Επι­κρα­τείας

Η υπόθεση έφτασε στο Συμ­βού­λιο της Επι­κρα­τείας, το οποίο το 1954 ακύρωσε την απόφαση απο­μά­κρυν­σης. Δια­πί­στωσε ότι η Επι­τροπή Αρχι­τε­κτο­νι­κού Ελέγχου δεν είχε δώσει τη νόμιμη σύμφωνη γνω­μο­δό­τηση, καθώς δεν υπήρχαν καν τα απαι­τού­μενα σχέδια για τη δια­μόρ­φωση της πλα­τείας χωρίς το μνημείο. Το ΣτΕ υπο­γράμ­μισε και κάτι ακόμη σημα­ντι­κό­τερο. Ο γλύπτης έχει ηθικό δικαί­ωμα πάνω στο έργο του, ακόμη κι αν η υλική κυριό­τητα έχει μετα­βι­βα­στεί. Η απο­μά­κρυνση του αγάλ­μα­τος από το μαρ­μά­ρινο βάθρο του, το οποίο μάλιστα ήταν κατα­σκευα­σμένο από το ίδιο μάρμαρο με την εξέδρα της πλα­τείας, συνι­στούσε προ­σβολή της πνευ­μα­τι­κής του αξίας. Η δικα­στική απόφαση απο­κα­τέ­στησε ηθικά τον Καπράλο και απο­τέ­λεσε ορόσημο για τα καλ­λι­τε­χνικά δικαιώ­ματα στη δημόσια σφαίρα.