Η άγνωστη ιστορία της «Καρτερίας» μπροστά στο Δημαρχείο Ρόδου

• Το γλυ­πτό του Χρή­στου Κα­πρά­λου αφαι­ρέ­θη­κε το 1952, «φυ­λα­κί­σθη­κε» στις απο­θή­κες και μετά από από­φα­ση του Συμ­βου­λί­ου Επι­κρα­τεί­ας το­πο­θε­τή­θη­κε στο πάρκο της

Eνα «αό­ρα­το» μνη­μείο στο κέ­ντρο της Ρόδου κρύ­βει μια άγνω­στη ιστο­ρία 70 ετών. Το γλυ­πτό της «Εθνι­κής Καρ­τε­ρί­ας» του Χρή­στου Κα­πρά­λου, το­πο­θε­τη­μέ­νο το 1952 μπρο­στά από το Δη­μαρ­χείο, στε­κό­ταν τότε πάνω σε μια μαρ­μά­ρι­νη βάση από το ίδιο ακρι­βώς μάρ­μα­ρο με το δά­πε­δο της εξέ­δρας της πλα­τεί­ας, μια λε­πτο­μέ­ρεια που υπο­γράμ­μι­ζε τον δεσμό του μνη­μεί­ου με τον χώρο. Παρά ταύτα, το έργο αφαι­ρέ­θη­κε έπει­τα από έντο­νες αντι­δρά­σεις, χά­θη­κε στις απο­θή­κες και δεν επέ­στρε­ψε ποτέ στη θέση του.

Η μο­να­δι­κή φω­το­γρα­φία από τα απο­κα­λυ­πτή­ρια, οδή­γη­σε δε­κα­ε­τί­ες αρ­γό­τε­ρα στη δη­μιουρ­γία ενός ντο­κι­μα­ντέρ-έρευ­νας της Να­τά­σας Μπιζά, το οποίο πα­ρου­σιά­ζε­ται στην έκ­θε­ση «Changing Grounds» της Εθνι­κής Πι­να­κο­θή­κης έως το 2026. Μια ιστο­ρία μνή­μης, τέ­χνης και δια­γρα­φής έρ­χε­ται ξανά στο φως. Ο ίδιος ο Κα­πρά­λος προ­σέ­φυ­γε στο Συμ­βού­λιο της Επι­κρα­τεί­ας, το οποίο τον δι­καί­ω­σε το 1954, ζη­τώ­ντας το άγαλ­μα να «απο­φυ­λα­κι­στεί» και να επα­νέλ­θει στην πλα­τεία του Δη­μαρ­χεί­ου. Τε­λι­κά, η «Καρ­τε­ρία» το­πο­θε­τή­θη­κε στο πάρκο απέ­να­ντι από τον Δη­μο­τι­κό Κι­νη­μα­το­γρά­φο «Ρόδον», δι­η­γώ­ντας την… υπο­μο­νή της από τους αρ­μο­δί­ους… αναρ­μο­δί­ους λο­γο­κρι­τές τέ­χνης. Τα βά­σα­να όμως του γλυ­πτού του Κα­πρά­λου δεν τε­λειώ­νουν εδώ, καθώς το 2016 βάν­δα­λοι βε­βή­λω­σαν με συν­θή­μα­τα την Καρ­τε­ρία και η Διεύ­θυν­ση Με­σαιω­νι­κής Πόλης και Μνη­μεί­ων σε συ­νερ­γα­σία με τη συ­ντη­ρή­τρια Νε­κτα­ρία Δα­σα­κλή ανέ­λα­βαν την απο­κα­τά­στα­σή του.

70 χρό­νια μετά, η χα­μέ­νη ιστο­ρία του επα­νέρ­χε­ται στο φως

Το ζή­τη­μα απα­σχό­λη­σε έντο­να τον ελ­λη­νι­κό Τύπο της επο­χής. Πνευ­μα­τι­κοί άν­θρω­ποι συ­γκρού­στη­καν δη­μό­σια, ενώ οι συ­νε­δριά­σεις του Δη­μο­τι­κού Συμ­βου­λί­ου Ρόδου φορ­τί­στη­καν πο­λι­τι­κά και αι­σθη­τι­κά. Η οπτι­κο­α­κου­στι­κή αφή­γη­ση «Εθνι­κή Καρ­τε­ρία | Η Βάση», εκ­φω­νη­μέ­νη από την ίδια τη δη­μιουρ­γό, ανή­κει στον θε­μα­τι­κό άξονα «Συλ­λο­γές» της έκ­θε­σης. Με υλικό από το αρ­χείο του γλύ­πτη, αφη­γεί­ται την ιστο­ρία του γλυ­πτού, του οποί­ου το γύ­ψι­νο εκ­μα­γείο φυ­λάσ­σε­ται στην Εθνι­κή Πι­να­κο­θή­κη. Η «Καρ­τε­ρία» ήταν ανά­θε­ση της Γε­νι­κής Διοί­κη­σης Δω­δε­κα­νή­σου, στο πλαί­σιο της πο­λι­τι­κής αποϊ­τα­λο­ποί­η­σης μετά την εν­σω­μά­τω­ση. Το­πο­θε­τή­θη­κε το 1952 μπρο­στά από το Δη­μαρ­χείο, πάνω στη μαρ­μά­ρι­νη βάση που συ­νέ­χεε οπτι­κά το μνη­μείο με το ίδιο μάρ­μα­ρο της εξέ­δρας, ωστό­σο οι αντι­δρά­σεις δεν άρ­γη­σαν. Αρ­νη­τι­κά δη­μο­σιεύ­μα­τα, αι­σθη­τι­κές αντιρ­ρή­σεις και πο­λι­τι­κές ερ­μη­νεί­ες οδή­γη­σαν στην τα­χεία απο­μά­κρυν­σή του.

Η «Καρ­τε­ρία» στον δη­μό­σιο διά­λο­γο

Σε άρθρα της επο­χής, πολ­λοί καλ­λι­τέ­χνες και δια­νο­ού­με­νοι κα­τήγ­γει­λαν την αυ­θαί­ρε­τη απο­μά­κρυν­ση του έργου. Τό­νι­ζαν ότι η καλ­λι­τε­χνι­κή αξία του Κα­πρά­λου είχε ανα­γνω­ρι­στεί από τους κρι­τι­κούς και ότι η ενέρ­γεια της Δη­μο­τι­κής Αρχής ήταν αδι­καιο­λό­γη­τη, ιδίως αφού είχαν πε­ρά­σει δύο χρό­νια από την επί­ση­μη το­πο­θέ­τη­ση. Το έργο, έγρα­φαν, δεν μπο­ρού­σε να πε­τιέ­ται «σαν άχρη­στο» στις απο­θή­κες. Η πράξη αυτή απαι­τού­σε εξη­γή­σεις από αρ­μό­διους που μέχρι τότε δεν είχαν εκ­φρά­σει καμία αντίρ­ρη­ση. Αντί­θε­τες από­ψεις επί­σης κα­τα­γρά­φη­καν, όπως αυτή του Αχιλ­λέα Κων­στα­ντι­νί­δη. Υπο­στή­ρι­ζε ότι το άγαλ­μα της πο­νε­μέ­νης μη­τέ­ρας δεν συμ­βό­λι­ζε την «Καρ­τε­ρία της Δω­δε­κα­νή­σου» όπως όφει­λε, επει­δή δεν είχε πα­ραγ­γελ­θεί για αυτόν τον σκοπό. Ανα­γνώ­ρι­ζε την καλ­λι­τε­χνι­κή του αξία, θε­ω­ρώ­ντας το μά­λι­στα αρι­στούρ­γη­μα, αλλά υπο­στή­ρι­ζε ότι η συ­γκε­κρι­μέ­νη πλα­τεία δεν ήταν ο κα­τάλ­λη­λος χώρος.

Η από­φα­ση του Συμ­βου­λί­ου της Επι­κρα­τεί­ας

Η υπό­θε­ση έφτα­σε στο Συμ­βού­λιο της Επι­κρα­τεί­ας, το οποίο το 1954 ακύ­ρω­σε την από­φα­ση απο­μά­κρυν­σης. Δια­πί­στω­σε ότι η Επι­τρο­πή Αρ­χι­τε­κτο­νι­κού Ελέγ­χου δεν είχε δώσει τη νό­μι­μη σύμ­φω­νη γνω­μο­δό­τη­ση, καθώς δεν υπήρ­χαν καν τα απαι­τού­με­να σχέ­δια για τη δια­μόρ­φω­ση της πλα­τεί­ας χωρίς το μνη­μείο. Το ΣτΕ υπο­γράμ­μι­σε και κάτι ακόμη ση­μα­ντι­κό­τε­ρο. Ο γλύ­πτης έχει ηθικό δι­καί­ω­μα πάνω στο έργο του, ακόμη κι αν η υλική κυ­ριό­τη­τα έχει με­τα­βι­βα­στεί. Η απο­μά­κρυν­ση του αγάλ­μα­τος από το μαρ­μά­ρι­νο βάθρο του, το οποίο μά­λι­στα ήταν κα­τα­σκευα­σμέ­νο από το ίδιο μάρ­μα­ρο με την εξέ­δρα της πλα­τεί­ας, συ­νι­στού­σε προ­σβο­λή της πνευ­μα­τι­κής του αξίας. Η δι­κα­στι­κή από­φα­ση απο­κα­τέ­στη­σε ηθικά τον Κα­πρά­λο και απο­τέ­λε­σε ορό­ση­μο για τα καλ­λι­τε­χνι­κά δι­καιώ­μα­τα στη δη­μό­σια σφαί­ρα.