Θερινό ηλιοστάσιο: Κυριακή 21 Ιουνίου η μεγαλύτερη μέρα η πρώτη του καλοκαιριού

Σήμερα, Κυριακή 21 Ιουνίου 2020, είναι η μεγα­λύ­τερη μέρα του τρέ­χο­ντος έτους, αλλά και η πρώτη επίσημη μέρα του καλο­και­ριού, καθώς το βράδυ του Σαβ­βά­του λίγο μετά τα μεσά­νυ­χτα (στις 00:43 ώρα Ελλάδας) έλαβε χώρα το θερινό ηλιο­στά­σιο. Από την άλλη, σήμερα είναι η πρώτη μέρα του χειμώνα στο νότιο ημι­σφαί­ριο. Από εδώ και στο εξής, στο βόρειο ημι­σφαί­ριο οι μέρες θα μικραί­νουν στα­διακά, στην αρχή ανε­παί­σθητα και από τον Αύγου­στο πιο αισθητά, ενώ οι νύχτες θα μεγα­λώ­νουν αντί­στοιχα.

Ο Ηλιος «στέ­κε­ται» σήμερα στο βορειό­τερο σημείο του στον ουρανό, όπως τον παρα­τη­ρεί κάποιος από το βόρειο ημι­σφαί­ριο του πλανήτη μας, όπου βρί­σκε­ται και η Ελλάδα. Όμως στο άνω άκρο του ημι­σφαι­ρίου μας, στη βόρεια Σκαν­δι­να­βία πάνω από τον Αρκτικό κύκλο, σήμερα δεν θεω­ρεί­ται η αρχή αλλά μάλλον το μέσο του καλο­και­ριού, καθώς στη διάρ­κεια του θερινού ηλιο­στα­σίου υπάρχει το φαι­νό­μενο του «ήλιου του μεσο­νυ­κτίου».

Τα ηλιο­στά­σια και οι ιση­με­ρίες, που ορίζουν αστρο­νο­μικά τη διάρ­κεια των εποχών του έτους, συμ­βαί­νουν επειδή οι ημέρες του έτους δεν έχουν ίση διάρ­κεια μεταξύ τους. Η αιτία είναι ότι η Γη περι­φέ­ρε­ται γύρω από τον Ήλιο και ο άξονας περι­στρο­φής της παρου­σιά­ζει κλίση σχεδόν 23,4 μοιρών. Αν δεν υπήρχε αυτή η κλίση, δεν θα υπήρχαν οι εποχές και η μέρα θα διαρ­κούσε πάντα 12 ώρες, ενώ ο Ήλιος θα ακο­λου­θούσε κάθε μέρα το ίδιο «μονο­πάτι» πάνω από τη Γη.

Εξαι­τίας όμως της κλίσης του άξονα περι­στρο­φής, τη μισή χρονιά (από την εαρινή έως την φθι­νο­πω­ρινή ιση­με­ρία) το βόρειο ημι­σφαί­ριο «γέρνει» προς τον Ήλιο, με απο­κο­ρύ­φωμα στο θερινό ηλιο­στά­σιο το οποίο συμ­βαί­νει μεταξύ της 20ής και της 22ας Ιουνίου, ενώ την άλλη μισή χρονιά το νότιο ημι­σφαί­ριο «γέρνει» περισ­σό­τερο προς τον Ήλιο, με απο­κο­ρύ­φωμα στο χει­με­ρινό ηλιο­στά­σιο.

Σύμφωνα με την αστρο­φυ­σικό Φιόρη-Αναστασία Μεταλ­λη­νού του Εθνικού Αστε­ρο­σκο­πείο Αθηνών, στον 5ο αι. π.Χ. ο αστρο­νό­μος Μέτωνας, παρα­τη­ρώ­ντας από τον λόφο της Πνύκας στην Αθήνα την κίνηση του Ήλιου κατά τη διάρ­κεια του έτους, υπο­λό­γισε με μεγάλη ακρί­βεια τη διάρ­κεια των εποχών. Το όργανο που χρη­σι­μο­ποί­ησε ονο­μά­ζο­νταν ηλιο­τρό­πιο, του οποίου δια­σώ­ζε­ται η βάση του και μπορεί κανείς να τη δει στον λόφο της Πνύκας.

Ο Μέτωνας είχε παρα­τη­ρή­σει ότι κατά το θερινό ηλιο­στά­σιο ο Ήλιος ανέ­τειλε πάνω από τον Λυκα­βηττό, καθώς τον παρα­τη­ρούσε από το αρχαίο παρα­τη­ρη­τή­ριο του στην Πνύκα. Έξι μήνες αργό­τερα, κατά το χει­με­ρινό ηλιο­στά­σιο, τον παρα­τη­ρούσε να ανα­τέλ­λει από την κορυφή του Υμηττού. Σύμφωνα με το Αττικό ημε­ρο­λό­γιο, το έτος ξεκι­νούσε στην αρχαία Αθήνα μετά το θερινό ηλιο­στά­σιο. Είχε 12 μήνες, αφιε­ρω­μέ­νους έναν σε κάθε θεό, με κάθε μήνα να ξεκινά με τη Νέα Σελήνη.

Από την άλλη, ο Ερα­το­σθέ­νης, σημα­ντι­κός μαθη­μα­τι­κός και γεω­γρά­φος του 3ου αι. π.Χ., είχε την ιδέα, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας τη θέση του Ηλίου στο θερινό ηλιο­στά­σιο, να πραγ­μα­το­ποι­ή­σει ένα πείραμα σε δυο δια­φο­ρε­τι­κές πόλεις της Αιγύ­πτου και να υπο­λο­γί­σει την περί­με­τρο της Γης.