“Κορωνοϊός και αποφυγή εκπλήρωσης συμβατικών υποχρεώσεων”- του Αργύρη Αργυριάδη

Η τρέ­χουσα παν­δη­μική κρίση που προ­κά­λεσε ο κορω­νο­ϊός δεν περιο­ρί­ζε­ται στον τομέα της υγείας. Αντί­θετα, οι επι­πτώ­σεις του στην οικο­νο­μία είναι πολλές και ποι­κί­λες, σε τέτοιον, μάλιστα, βαθμό, ώστε να ανα­μέ­νε­ται η χει­ρό­τερη ύφεση της παγκό­σμιας οικο­νο­μίας από την εποχή του 1929. Η κατα­βα­ρά­θρωση του ΑΕΠ των σύγ­χρο­νων μετα­βιο­μη­χα­νι­κών κοι­νω­νιών μόνον με εμπό­λε­μες περιό­δους μπορεί να συγκρι­θεί.

Ποιες είναι όμως οι επι­πτώ­σεις στις καθη­με­ρι­νές συναλ­λα­γές μιας επι­χεί­ρη­σης ή του απλού πολίτη; Σε ποιο βαθμό μπορεί νόμιμα να ζητήσει την απαλ­λαγή ή την ανα­προ­σαρ­μογή των συμ­βα­τι­κών υπο­χρε­ώ­σεών του; Και ποιος εντέλει θα κρίνει την ύπαρξη ή μη ενός τέτοιου δικαιώ­μα­τος;

Βασική αρχή των οργα­νω­μέ­νων κοι­νω­νιών είναι ότι τα συμπε­φω­νη­μένα πρέπει να τηρού­νται (pacta sunt servanda). Πολλές φορές, όμως, η τήρηση των συμπε­φω­νη­μέ­νων είναι αδύνατη για λόγους που υπερ­βαί­νουν τη βούληση των συμ­βαλ­λο­μέ­νων. Η εμμονή στην εκτέ­λεση μιας τέτοιας σύμ­βα­σης και με τους όρους αυτής, θα ήταν καταρ­χήν αντί­θετη με τις αρχές της καλής πίστης και των χρηστών συναλ­λα­κτι­κών ηθών. Για το λόγο αυτό δια­πλά­στηκε τόσο σε νομο­θε­τικό όσο και σε νομο­λο­γιακό επίπεδο η έννοια της ανω­τέ­ρας βίας (act of God, force majeure, vis major). Ήδη από τον Εμπο­ρικό Νόμο του 1835 χρη­σι­μο­ποιούσε ο νομο­θέ­της τον όρο «ακα­τα­μά­χη­τος δύναμη» (ΕμπΝ 96, 97, 102, 103) ανα­φε­ρό­με­νος στην έννοια της ανω­τέ­ρας βίας. Προ­φα­νώς, ακριβής νομο­θε­τι­κός ορισμός της ανωτέρω έννοιας δεν υπάρχει, ώστε να μπορεί κάθε πραγ­μα­τικό περι­στα­τικό να υπαχθεί στο ρυθ­μι­στικό της πλαίσιο. Αντι­θέ­τως, αυτό που με σαφή­νεια ρυθ­μί­ζε­ται είναι η απαλ­λαγή του οφει­λέτη από την εκτέ­λεση μιας παροχής (λχ η μη

υπο­χρέ­ωση του εργο­δότη να κατα­βά­λει το συμ­φω­νη­μένο μισθό (ΑΚ 656), η δυνα­τό­τητα υπα­να­χώ­ρη­σης ή και καταγ­γε­λίας μιας σύμ­βα­σης κλπ).

Το ερώτημα, συνεπώς, που προ­κύ­πτει είναι εάν η ενσκή­ψασα παν­δη­μία απο­τε­λεί λόγο ανω­τέ­ρας βίας τον οποίο μπορούν να επι­κα­λε­στούν οι οφει­λέ­τες μιας παροχής, ώστε να απαλ­λα­γούν από τη σχετική υπο­χρέ­ωσή τους. Επι­πρό­σθετα χρήζει διευ­κρί­νι­σης εάν η επί­κληση της ανω­τέ­ρας βίας μπορεί να γίνει τόσο σε συβά­σεις στιγ­μιαίες (λχ σύμβαση πώλησης αγαθών) όσο και σε διαρ­κείς (τρα­πε­ζικό δάνειο,, σύμβαση leasing, εργα­σίας, μίσθω­σης επαγ­γελ­μα­τι­κών χώρων κλπ).

Η απά­ντηση στα ανωτέρω ερω­τή­ματα είναι θετική υπό προ­ϋ­πο­θέ­σεις. Είτε λάβουμε υπόψη τη νομο­λο­γία του Δικα­στη­ρίου της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης που έκρινε ότι απο­τε­λούν ανωτέρα βία ασυνήθη περι­στα­τικά που προ­κλή­θη­καν ανε­ξάρ­τητα από τη βούληση του επι­χει­ρη­μα­τία και των οποίων οι συνέ­πειες δεν θα μπο­ρού­σαν να απο­φευ­χθούν ακόμη και εάν είχε επι­δει­χθεί κάθε δυνατή επι­μέ­λεια, παρά μόνον με δυσα­νά­λο­γες θυσίες είτε ρητές δια­τά­ξεις υπερ­νο­μο­θε­τι­κής ισχύος (όπως η Σύμβαση της Βιέννης για τις διε­θνείς πωλή­σεις κινητών που κυρώ­θηκε και στην Ελλάδα με το Ν. 2532/1997, η οποία θεωρεί ως γεγονός ανω­τέ­ρας βίας ένα ανα­πό­τρε­πτο περι­στα­τικό που βρί­σκε­ται εκτός της σφαίρας δράσης και ελέγχου του οφει­λέτη), η παν­δη­μία που προ­κά­λεσε ο κορω­νο­ϊός εντάσ­σε­ται στο ανωτέρω πλαίσιο. Ποιες θα είναι, όμως, οι προ­ϋ­πο­θέ­σεις; Πρώτον, η αδυ­να­μία εκτέ­λε­σης της συμ­βα­τι­κής παροχής να προ­έ­κυψε μετά την εκδή­λωση της παν­δη­μι­κής κρίσης, δηλαδή η σύμβαση να είχε συνα­φθεί σε προ­γε­νέ­στερο στάδιο και όχι μετά την εκδή­λωση του φαι­νο­μέ­νου και των συνε­πειών που αυτό προ­κά­λεσε. Δεύ­τε­ρον, ο οφει­λέ­της να μην ήταν υπε­ρή­με­ρος κατά το χρόνο που επήλθε το γεγονός ανω­τέ­ρας βίας, δηλαδή να εκτε­λούσε ομαλώς τη σύμβαση, τρίτον, η εκτέ­λεση της σύμ­βα­σης να μην συνε­πά­γε­ται δυσα­νά­λο­γες θυσίες (δηλαδή να μην είναι ιδιαί­τερα επαχθής για τον οφει­λέτη) τέταρ­τον, να ενη­με­ρω­θεί εγκαί­ρως ο δανει­στής (μάλιστα, οι ανά­δο­χοι δημο­σίων έργων στο πλαίσιο ρητής διά­τα­ξης νόμου (άρθρο 204 του Ν. 4412/2016) οφεί­λουν εντός είκοσι (20) ημερών από την επέ­λευση του

γεγο­νό­τος ανω­τέ­ρας βίας να ανα­φέ­ρουν τούτο στην ανα­θέ­τουσα αρχή) και πέμπτον, το γεγονός ανω­τέ­ρας βίας να συνέ­χε­ται αιτιω­δώς με τη μη εκτέ­λεση της παροχής (πχ η εν γένει πρό­κληση οικο­νο­μι­κής αδυ­να­μίας δεν συνιστά, αυτό­θροα, λόγο απαλ­λα­γής από μια συμ­βα­τική υπο­χρέ­ωση). Κάποιες από τις ανωτέρω προ­ϋ­πο­θέ­σεις μπορεί να έχουν περιο­ρι­στεί ή διευ­ρυν­θεί στο πλαίσιο μιας σύμ­βα­σης.

Η ανωτέρω ανάλυση δεν είναι θεω­ρη­τική αλλά αποκτά εξόχως πρα­κτική σημασία στη σημε­ρινή συγκυ­ρία. Η ίδια η πολι­τεία ανα­γνω­ρί­ζο­ντας τις έκτα­κτες και απρό­βλε­πτες συν­θή­κες προέβη σε σειρά νομο­θε­τι­κών πρω­το­βου­λιών για να περιο­ρί­σει τις αρνη­τι­κές συνέ­πειες της παν­δη­μίας. Έτσι, με την ΠΝΠ της 20.3.2020 (ΦΕΚ Α 68/2020) προ­βλέ­πε­ται η απαλ­λαγή των μισθω­τών (συγκε­κρι­μέ­νων όμως κατη­γο­ριών) από την υπο­χρέ­ωση κατα­βο­λής του 40% του συμ­φω­νη­μέ­νου μισθώ­μα­τος για τους μήνες Μάρτιο και Απρίλιο 2020, η επέμ­βαση στις εργα­σια­κές συμ­βά­σεις με τη θέσπιση ενός ιδιό­τυ­που δια­πλα­στι­κού εργο­δο­τι­κού δικαιώ­μα­τος για θέση των εργα­ζο­μέ­νων σε δια­θε­σι­μό­τητα για συνε­χό­μενο ανέκ­κλητο διά­στημα 45 ημερών (ΠΝΠ της 20.3.2020) δίχως κατα­βολή μισθού (αλλά προ­βλε­πό­με­νου κρα­τι­κού επι­δό­μα­τος ποσού 800€), το ιδιό­τυπο δικαί­ωμα μονο­με­ρούς επι­βο­λής εκ περι­τρο­πής εργα­σίας, η επέμ­βαση στις συμ­βά­σεις αξιο­γρά­φων με την ex lege ανα­στολή προ­θε­σμιών λήξης, εμφά­νι­σης και πλη­ρω­μής αυτών (βλ άρθρο 2 της ΠΝΠ 30.3.2020 ΦΕΚ Α΄75/2020) για διά­στημα 75 ημερών από την ανα­γρα­φό­μενη ημε­ρο­μη­νία εκάστου αξιο­γρά­φου.

Ωστόσο, στην παρούσα συγκυ­ρία υπάρ­χουν επι­χει­ρή­σεις των οποίων η δρα­στη­ριό­τητα έχει ανα­στα­λεί με πράξη διοι­κη­τι­κής αρχής δίχως, όμως, να συμπε­ρι­λαμ­βά­νο­νται σε εκείνες που ευερ­γε­τή­θη­καν από την πολι­τεία, καθόσον η εφαρ­μογή του τυπικού κρι­τη­ρίου του ΚΑΔ εμφα­νί­ζει σοβαρές αδυ­να­μίες στην πράξη και στε­ρεί­ται κάθε λογικής ανα­λο­γι­κής ισό­τη­τας. Προ­φα­νώς και εκείνες μπορούν να επι­κα­λε­στούν δικα­στι­κώς αντί­στοι­χες ή ακόμη και ευρύ­τε­ρες απαλ­λα­γές (μείωση μισθώ­μα­τος, ανα­στολή πλη­ρω­μής αξιο­γρά­φων, ανα­στολή εργα­σια­κών συμ­βά­σεων κλπ), τη στιγμή, μάλιστα, που το ίδιο το κράτος με την ΚΥΑ 12998/232/2020 ρητά ανα­γνώ­ρισε ότι «η απα­γό­ρευση λει­τουρ­γίας της επι­χει­ρη­μα­τι­κής

δρα­στη­ριό­τη­τας, με εντολή δημό­σιας αρχής, συνιστά γεγονός ανω­τέ­ρας βίας». Τούτο, εξάλλου, κατα­δει­κνύει ότι και επι­χει­ρή­σεις που ήδη εμφα­νί­ζο­νται ευερ­γε­τη­θεί­σες (συμπε­ρί­ληψή τους στους περι­λά­λη­τους κατα­λό­γους των ΚΑΔ) μπορούν να επι­κα­λε­στούν λόγους ανω­τέ­ρας βίας για να απαλ­λα­γούν της συνο­λι­κής τους υπο­χρέ­ω­σης τους μήνες Μάρτιο και Απρίλιο και όχι μόνον μέρους αυτής (πχ το 100% αντί του 40% του μισθώ­μα­τος).

Η πρω­τό­φα­ντη παν­δη­μία που αντι­με­τω­πί­ζουμε – ελπί­ζουμε όλοι – ότι σύντομα θα απο­τε­λεί παρελ­θόν. Ωστόσο, οι επι­πτώ­σεις της θα είναι μακρο­χρό­νιες σε όλους τους τομείς. Ο τρόπος που θα ερμη­νεύ­σουμε και αντι­με­τω­πί­σουμε τις νομικές και οικο­νο­μι­κές συνέ­πειές της, θα κρίνει σε μεγάλο βαθμό τη συλ­λο­γική επι­τυ­χία στην απο­τε­λε­σμα­τική αντι­με­τώ­πιση του φαι­νο­μέ­νου.

Αργύρης Αργυ­ριά­δης

Δικη­γό­ρος Παρ’ Αρείω Πάγω – Φορο­λο­γι­κός Σύμ­βου­λος & Δια­πι­στευ­μέ­νος Δια­με­σο­λα­βη­τής