Νίκος Γεωργιάδης, WWF Ελλάς: «Τα μεσογειακά δασικά οικοσυστήματα έχουν αναπτυγμένους φυσικούς μηχανισμούς αναγέννησης μετά από μια πυρκαγιά»

Οι κατα­στρο­φι­κές πυρ­κα­γιές που έπληξαν τη Ρόδο κατα­στρέ­φο­ντας ένα τερά­στιο κεφά­λαιο του δασικού και ζωικού μας πλούτου, άφησαν λαβω­μένο ένα μεγάλο μέρος του νησιού.

Για την απο­κα­τά­σταση των πληγών θα απαι­τη­θούν εκτός από χρόνος, επι­στη­μο­νική κατάρ­τιση αλλά και σχε­δια­σμός που περι­λαμ­βά­νει τόσο βρα­χυ­χρό­νιο όσο και μακρο­χρό­νιο προ­γραμ­μα­τι­σμό.

Ο διδά­κτο­ρας δασο­λο­γίας, υπεύ­θυ­νος Χερ­σαίου Προ­γράμ­μα­τος WWF Ελλάς κ. Νίκος Γεωρ­γιά­δης, δίνει σήμερα μέσω της «δημο­κρα­τι­κής» σημα­ντι­κές πλη­ρο­φο­ρίες και κατευ­θύν­σεις για την απο­κα­τά­σταση των καμένων εκτά­σεων από την πρό­σφατη πυρ­κα­γιά, το κυνήγι, τη βοσκή αλλά και για τη δια­χεί­ριση του προ­στα­τευό­με­νου είδους ελαφιών Dama Dama.

Τα περισ­σό­τερα από τα μεσο­γειακά δασικά οικο­συ­στή­ματα των χαμηλών υψο­μέ­τρων (δλδ περίπου κάτω από τα 1.000 μέτρα υψό­με­τρο) είναι προ­σαρ­μο­σμένα στις πυρ­κα­γιές καθώς πρό­κει­ται για μια πίεση συνη­θι­σμένη και εν τέλει, υπό προ­ϋ­πο­θέ­σεις, ενταγ­μένη στον κύκλο της ζωής τους. Απο­τε­λού­νται δηλαδή από είδη τα οποία έχουν ανα­πτυγ­μέ­νους φυσι­κούς μηχα­νι­σμούς ανα­γέν­νη­σης μετά από μια πυρ­κα­γιά (σπόρους και ανα­βλα­στή­ματα). Έτσι με τις πρώτες βροχές συντε­λεί­ται ένα «θαύμα της φύσης» με την εμφά­νιση των πρώτων φυτών από σπόρους (αρτί­φυ­τρα) και των πρώτων παρα­βλα­στη­μά­των από τις ρίζες και τα πρέμνα των καμένων φυτών.

Σε κάποιες περι­πτώ­σεις, κυρίως στα οικο­συ­στή­ματα με σκλη­ρό­φυλλη βλά­στηση (σκίνοι, πουρ­νά­ρια, κου­μα­ριές, ρείκια κλπ) η ανα­βλά­στηση είναι τέτοια που από τον πρώτο κιόλας χρόνο η εικόνα θυμίζει το παρελ­θόν, ενώ τα μικρά πευ­κά­κια είναι τόσο πολλά που παρου­σιά­ζουν εικόνα όμοια με αυτή του γκαζόν. Αυτά τα οικο­συ­στή­ματα έχουν όμως ένα χρονικό όριο μέσα στο οποίο μπορούν να ανα­γεν­νη­θούν φυσικά μετά από απα­νω­τές πυρ­κα­γιές.

Το όριο αυτό ανέρ­χε­ται περίπου στα 15-20 χρόνια ανάμεσα σε δύο πυρ­κα­γιές, και αφορά στον χρόνο που χρειά­ζο­νται τα φυτά αυτά προ­κει­μέ­νου να ωρι­μά­σουν και να παρά­γουν ικανό αριθμό σπόρων και φυτικών οφθαλ­μών, ώστε να κατα­φέ­ρουν να ανα­γεν­νη­θούν ξανά. Πρό­βλημα στη φυσική ανα­γέν­νηση αυτών των οικο­συ­στη­μά­των μπορεί επίσης να υπάρξει σε περιο­χές με έντονη κλίση (μεγα­λύ­τερη από 50%) ανε­ξαρ­τή­τως της συχνό­τη­τας των πυρ­κα­γιών μιας και εκεί η διά­βρωση του εδάφους και η παρά­συρση των σπόρων είναι συχνό φαι­νό­μενο.

Στα μεγα­λύ­τερα υψό­με­τρα της χώρας μας απα­ντώ­νται είδη που δεν φέρουν τέτοιους μηχα­νι­σμούς φυσικής ανα­γέν­νη­σης (πχ ελα­το­δάση, δάση μαύρης πεύκης) καθώς εκεί η πυρ­κα­γιά δεν ήταν μια συνήθης απειλή.

Σε αυτά, η φυσική ανα­γέν­νηση μετά από μια πυρ­κα­γιά παρου­σιά­ζε­ται, στις περισ­σό­τε­ρες περι­πτώ­σεις, πολύ προ­βλη­μα­τική και χρειά­ζε­ται σχεδόν πάντα η ανθρώ­πινη βοήθεια για να απο­κα­τα­στα­θούν (τεχνη­τές ανα­δα­σώ­σεις).

Είτε στη μία, είτε στην άλλη περί­πτωση, η δασο­λο­γική επι­στήμη και η νομο­θε­σία μπορούν να δια­σφα­λί­σουν την ορθή απο­κα­τά­σταση των δασικών οικο­συ­στη­μά­των.

Η τεχνητή απο­κα­τά­σταση δασικών οικο­συ­στη­μά­των, όταν δεν υπάρχει δυνα­τό­τητα φυσικής ανα­γέν­νη­σης, πρέπει να ακο­λου­θεί κάποιους βασι­κούς κανόνες και να απο­τε­λεί μέρος συγκε­κρι­μέ­νης μελέτης για να απο­δώ­σει καρπούς και να στεφθεί με επι­τυ­χία. Όσο καλές προ­θέ­σεις και να έχουμε, σε καμία περί­πτωση δεν πρέπει να επεμ­βαί­νουμε στην απο­κα­τά­σταση ενός δάσους κατά το δοκούν, και αυτό αφορά τόσο μεμο­νω­μένα άτομα, όσο και οργα­νω­μέ­νες ομάδες. Το πιθα­νό­τερο είναι ότι αν το κάνουμε θα δημιουρ­γή­σουμε μεγα­λύ­τερα προ­βλή­ματα στην ανα­γέν­νηση, ενώ αν τα είδη που φυτέ­ψουμε δεν είναι κατάλ­ληλα είτε δεν θα τα κατα­φέ­ρουν, είτε, ακόμη χει­ρό­τερα, μπορούν να κατα­στρέ­ψουν ανε­πι­στρε­πτί το οικο­σύ­στημα της περιο­χής. Η μελέτη ανα­δά­σω­σης που πρέπει να εκπο­νεί­ται από τους ειδι­κούς, ανα­φέ­ρει με σαφή­νεια τόσο τα είδη, όσο και τους τρόπους που πρέπει να εφαρ­μο­στούν, ώστε να οδη­γη­θούμε στην ορθή απο­κα­τά­σταση μιας καμένης δασικής περιο­χής. Η μελέτη αυτή πρέπει να εκπο­νεί­ται εφόσον έχει περάσει ένα εύλογο χρονικό διά­στημα, του­λά­χι­στον ένας χρόνος (δλδ μια βλα­στη­τική περί­ο­δος) ώστε να δούμε τι μας έδωσε η φύση και αν και πού πρέπει εμείς να επέμ­βουμε. Πριν από τη μελέτη ανα­δά­σω­σης, θα πρέπει να προη­γεί­ται (άμεσα μετά το πέρας της πυρ­κα­γιάς) μια μελέτη για αντι­δια­βρω­τική και αντι­πλημ­μυ­ρική προ­στα­σία, η οποία πέρα από την προ­στα­σία των ανθρώ­πι­νων δρα­στη­ριο­τή­των μέσα και γύρω από το δάσος θα προ­στα­τέ­ψει το έδαφος που απο­τε­λεί το υπό­βα­θρο για την απο­κα­τά­σταση του οικο­συ­στή­μα­τος.

Σε γενικές γραμμές αυτά που πρέπει να γίνο­νται κάθε φορά μετά από μια δασική πυρ­κα­γιά είναι τα παρα­κάτω:

• Άμεση κήρυξη της περιο­χής ως ανα­δα­σω­τέας.

• Ρυθ­μί­σεις στη βόσκηση, καθώς προ­κα­λεί κατα­στροφή των νεαρών φυτα­ρίων, συμπί­εση του εδάφους και μπορεί να επη­ρε­ά­σει σημα­ντικά τη χλω­ρι­δική σύνθεση των οικο­συ­στη­μά­των.

• Απα­γό­ρευση κυνη­γιού για εύλογο χρονικό διά­στημα, μέχρι την ανά­καμψη της πλη­γεί­σας πανίδας.

• Προ­στα­σία από πιθανές αλλαγές χρήσεων γης και κατα­πα­τή­σεις των καμένων εκτά­σεων.

• Σύνταξη μελέτης αντι­δια­βρω­τι­κής και αντι­πλημ­μυ­ρι­κής προ­στα­σίας, και εφαρ­μο­γής της σε εύλογο χρονικό διά­στημα πριν από την έναρξη των χει­με­ρι­νών βρο­χο­πτώ­σεων και με τρόπο που να μην προ­κα­λεί­ται υπο­βάθ­μιση της ανα­γεν­νώ­με­νης φυτο­κοι­νό­τη­τας.

• Προ­στα­σία και δια­τή­ρηση άκαυτων νησίδων, εντός των περιο­χών των καμένων εκτά­σεων, καθώς τα άκαυτα άτομα των φυτικών ειδών μπορούν να συνει­σφέ­ρουν στην ανα­γέν­νηση της περιο­χής μέσω της δια­σπο­ράς των σπερ­μά­των, ενώ παράλ­ληλα απο­τε­λούν κατα­φύ­γιο για τα ενα­πο­μεί­να­ντα ζώα της καμένης περιο­χής.

Η περί­πτωση της Ρόδου – Απο­κα­τά­σταση δασών

Στη Ρόδο, η μεγάλη πυρ­κα­γιά του 2023 έκαψε ως επί το πλεί­στον δασικά οικο­συ­στή­ματα που μπορεί να εντα­χθούν σε δύο κατη­γο­ρίες, ήτοι:

1. Δάση με είδη που παρου­σιά­ζουν ανε­πτυγ­μέ­νους μηχα­νι­σμούς φυσικής ανα­γέν­νη­σης και δεν έχουν ξανα­καεί πρό­σφατα. Σε αυτές τις περιο­χές εκτός από τα έργα αντι­δια­βρω­τι­κής προ­στα­σίας, που πρέπει να ξεκι­νή­σουν άμεσα, δεν θα πρέπει να γίνει τίποτα άλλο και φυσικά δεν θα πρέπει να προ­χω­ρή­σουμε σε καμία φύτευση.

Ενί­σχυση των οικο­συ­στη­μά­των αυτών σημειακά πιθανώς να χρεια­στούν στα επόμενα χρόνια με τη σύμφωνη γνώμη και την καθο­δή­γηση της Δασικής Υπη­ρε­σίας.

2. Διπλο­κα­μένα δάση με είδη που παρου­σιά­ζουν ανα­πτυγ­μέ­νους μηχα­νι­σμούς φυσικής ανα­γέν­νη­σης. Σε αυτή την κατη­γο­ρία υπά­γο­νται περίπου 60.000 στρέμ­ματα που επη­ρε­ά­στη­καν και από τη φωτιά του 2008, τα οποία βρί­σκο­νται στο όριο της ανα­γεν­νη­τι­κής τους ικα­νό­τη­τας (σ.σ. 15 έτη) και λιγό­τερα από 10.000 στρέμ­ματα από τις φωτιές του 2012 και του 2015. Σε όλες αυτές τις εκτά­σεις θα πρέπει να υπάρχει λεπτο­με­ρής παρα­κο­λού­θηση της φυσικής ανα­γέν­νη­σης για του­λά­χι­στον μία βλα­στη­τική περίοδο και στη συνέ­χεια, αν χρεια­στεί, η εκπό­νηση και η εφαρ­μογή μιας μελέτης ανα­δά­σω­σης.

Ήδη η επι­στη­μο­νική ομάδα του WWF Ελλάς που επι­σκέ­φτηκε το νησί λίγες μέρες μετά την ορι­στική κατά­σβεση της πυρ­κα­γιάς κατέ­γραψε τα πρώτα παρα­βλα­στή­ματα σε αεί­φυλλα και φυλ­λο­βόλα είδη. Σε κάποιες περι­πτώ­σεις, όπως για παρά­δειγμα γύρω από οικι­σμούς και γύρω από του­ρι­στι­κές εγκα­τα­στά­σεις θα μπο­ρούσε να εξε­τα­στεί η ενί­σχυση των οικο­συ­στη­μά­των σημειακά με άτομα, λόχμες ή ζώνες κατάλ­λη­λων αυτό­χθο­νων ειδών που χαρα­κτη­ρί­ζο­νται ως «πυραν­θε­κτικά» ή καλύ­τερα ως είδη που επι­βρα­δύ­νουν τη μετά­δοση της φωτιάς. Το παρα­πάνω μπορεί να γίνει μόνο όπου οι σταθ­μο­λο­γι­κές συν­θή­κες το επι­τρέ­πουν, πάντα με τη σύμφωνη γνώμη της Δασικής Υπη­ρε­σίας και σίγουρα όχι κατά τη διάρ­κεια της τρέ­χου­σας χρονιάς (σσ. βλα­στη­τική περί­ο­δος).

Ρυθ­μί­σεις βοσκής

Η βοσκή, όπως προ­α­να­φέρ­θηκε, μπορεί να προ­κα­λέ­σει σημα­ντικά προ­βλή­ματα στην απο­κα­τά­σταση και γι’ αυτό θα πρέπει να ρυθ­μι­στεί με Δασικές Απα­γο­ρευ­τι­κές Δια­τά­ξεις. Η συνήθης δια­δι­κα­σία αφορά ολικές απα­γο­ρεύ­σεις που κυμαί­νο­νται από 5-10 ή και περισ­σό­τερα έτη, ανάλογα με το είδος των βοσκό­ντων ζώων (πρόβατα, αγε­λά­δες, κατσί­κια κλπ) και την εξέλιξη της απο­κα­τά­στα­σης.

Σε περι­πτώ­σεις όμως όπως της Ρόδου, όπου η καμένη έκταση είναι πολύ μεγάλη ή/και υπάρχει αδυ­να­μία μετα­κί­νη­σης ή έλλειψη εναλ­λα­κτι­κών πηγών τροφής των κοπα­διών, η ορι­ζό­ντια ολική απα­γό­ρευση δύσκολα τηρεί­ται, ενώ μπορεί και να αποβεί μοιραία για το μέλλον της κτη­νο­τρο­φίας του νησιού. Έτσι λοιπόν, μετά το πρώτο έτος ολικής απα­γό­ρευ­σης, θα ήταν ίσως προ­τι­μό­τερο να υπάρ­χουν σημεια­κές ή χρονικά τμη­μα­τι­κές απα­γο­ρεύ­σεις κατόπιν μελέτης και με αυστηρό έλεγχο για την τήρησή τους σε συν­δυα­σμό με στήριξη των κτη­νο­τρό­φων (ζωο­τρο­φές, απο­ζη­μιώ­σεις). Η δια­δι­κα­σία της βόσκη­σης σε αυτή την περί­πτωση θα πρέπει να απο­τε­λέ­σει αντι­κεί­μενο διαρ­κούς παρα­κο­λού­θη­σης, έρευνας και προ­σαρ­μο­γής ανάλογα με τα απο­τε­λέ­σματα και την επί­δρασή της στην απο­κα­τά­σταση των οικο­συ­στη­μά­των.

Ανε­πι­τή­ρητα κατσί­κια

Όπως και στα περισ­σό­τερα νησιά μας, έτσι και στη Ρόδο υπάρχει ένας μεγάλος πλη­θυ­σμός ανε­πι­τή­ρη­των κατσι­κιών, ο οποίος αν δεν ελεγ­χθεί ανα­μέ­νε­ται να προ­κα­λέ­σει σοβαρά προ­βλή­ματα στην ανα­γέν­νηση μιας και το κατσίκι είναι είδος που τρέ­φε­ται και με νεαρούς βλα­στούς. Θα πρέπει λοιπόν να υπο­χρε­ω­θούν οι ιδιο­κτή­τες των ζώων να φρο­ντί­σουν για την απο­μό­νωσή τους έξω από την καμένη περιοχή και αν αυτό δεν είναι εφικτό για όλα τα ζώα, τότε θα πρέπει η Δασική Υπη­ρε­σία σε συνερ­γα­σία με τους υπό­λοι­πους αρμό­διους φορείς να φρο­ντί­σουν γι’ αυτό με εναλ­λα­κτι­κούς τρόπους που μπορεί να περι­λαμ­βά­νουν από παροχή ζωο­τρο­φών σε καθο­ρι­σμένα σημεία εκτός της καμένης περιο­χής μέχρι και συλ­λή­ψεις/απο­μό­νωση των ζώων.

Το πλατώνι της Ρόδου

Το πλατώνι, σε αντί­θεση με τα κατσί­κια, είναι είδος που χαρα­κτη­ρί­ζε­ται ως βοσκη­τής ποωδών και λιγό­τερο έως και καθόλου ως βλα­στο­φάγο. Όπως έχει απο­δει­χθεί από σχετική μελέτη, η παρου­σία του πλα­τω­νιού στις περιο­χές που κάηκαν το 2008 δεν επη­ρέ­ασε την φυσική ανα­γέν­νηση σε βαθμό που να εμπο­δί­σει την απο­κα­τά­στασή τους. Μετά τη φωτιά εμφα­νί­ζο­νται φυτικά είδη (ποώδη και αγρω­στώδη) που προ­σφέ­ρουν επάρ­κεια τροφής στα οπλη­φόρα φυτο­φάγα ζώα όπως το πλατώνι, που δεν θα προ­τι­μή­σουν τους νεαρούς βλα­στούς και τα αρτί­φυ­τρα των θάμνων και των δέντρων. Σίγουρα ωστόσο θα πρέπει να υπάρξει παρα­κο­λού­θηση της επί­δρα­σής του και αν χρεια­στεί να ληφθούν ανάλογα μέτρα, όπως για παρά­δειγμα παροχή κατάλ­λη­λης ζωο­τρο­φής σε προ­κα­θο­ρι­σμένα σημεία και σε καμία περί­πτωση ο τεχνη­τός περιο­ρι­σμός του σε μικρή έκταση μιας και δεν είναι οικό­σιτο ζώο και χρειά­ζε­ται την επι­κρά­τειά του για να λει­τουρ­γή­σει φυσιο­λο­γικά. Τα πλα­τώ­νια εμφα­νί­ζο­νται στις καμένες εκτά­σεις ακόμη και την ίδια χρονιά της πυρ­κα­γιάς, αφού προ­σελ­κύ­ο­νται από την νέα φθι­νο­πω­ρινή βλά­στηση που ανα­πτύσ­σε­ται. Μάλιστα, όπως έδειξαν τα απο­τε­λέ­σματα σχε­τι­κών μελετών, σε πολλές περι­πτώ­σεις επέ­κτει­ναν την εξά­πλωσή τους μέσα σε καμένες εκτά­σεις, σε θέσεις όπου παλαιό­τερα δεν είχαν παρα­τη­ρη­θεί. Ως ένα είδος εμβλη­μα­τικό για το νησί της Ρόδου και βάσει όλων των μελετών που υπάρ­χουν γι’ αυτό, θα πρέπει να υπάρξει μια συνο­λική παρα­κο­λού­θηση τόσο για να κατα­νο­ή­σουμε την επί­δραση αυτής της πολύ μεγάλης φωτιάς σε αυτό, όσο και την επί­δραση του ίδιου του είδους στην προ­σπά­θεια για την φυσική ή τεχνητή απο­κα­τά­σταση των δασικών οικο­συ­στη­μά­των.

Κυνήγι

Όπως προ­α­να­φέρ­θηκε, σε περι­πτώ­σεις τόσο εκτε­τα­μέ­νων πυρ­κα­γιών, οι οποίες επη­ρε­ά­ζουν ένα μεγάλο τμήμα απο­μο­νω­μέ­νων γεω­γρα­φικά περιο­χών όπως είναι τα νησιά μας, κάποιες χρήσεις πρέπει να ρυθ­μί­ζο­νται με γνώ­μο­νες τόσο την προ­στα­σία της φύσης, όσο και τις οικο­νο­μι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες των κατοί­κων. Σε αυτό το πλαίσιο, προ­τά­θηκε παρα­πάνω η ελεγ­χό­μενη ρύθμιση της βοσκής μετά το πρώτο έτος και όχι η ορι­ζό­ντια απα­γό­ρευσή της (που μάλλον είναι και δύσκολο να τηρηθεί όπως μας έχει δείξει η εμπει­ρία ανά­λο­γων περι­πτώ­σεων). Αντι­θέ­τως, το κυνήγι ως δρα­στη­ριό­τητα ανα­ψυ­χής δεν μπορεί να εντα­χθεί στην ίδια κατη­γο­ρία. Είναι αδια­νό­ητο να σκεφτεί κανείς ότι σε ένα νησί που έχει απω­λέ­σει προ­σω­ρινά, ένα τόσο μεγάλο μέρος της βλά­στη­σης και των ενδιαι­τη­μά­των του, θα επι­τρα­πεί το κυνήγι στο υπο­λει­πό­μενο μέρος αυτού. Στις άκαυτες περιο­χές έχουν βρει κατα­φύ­γιο όσα ζώα γλί­τω­σαν και προ­σπα­θούν να προ­σαρ­μο­στούν «διεκ­δι­κώ­ντας» τροφή και κάλυψη από τα υπό­λοιπα ζωντανά και εκεί που σε λίγο θα συνω­στι­στούν και τα περισ­σό­τερα από τα μετα­να­στευ­τικά είδη πτηνών που περνούν και κάνουν στάση στο νησί κάθε χρόνο. Έτσι προ­τεί­νε­ται η ορι­ζό­ντια απα­γό­ρευση του κυνη­γιού σε όλο το νησί για όσο προ­βλέ­πει η νομο­θε­σία για τις καμένες εκτά­σεις και για εύλογο χρονικό διά­στημα (του­λά­χι­στον ενός έτους) για όλο το νησί της Ρόδου, ώστε να δοθεί η ευκαι­ρία στην ενα­πο­μεί­νασα πανίδα, αλλά και στα απο­δη­μη­τικά είδη που θα κατα­φτά­σουν το επόμενο διά­στημα, να προ­σαρ­μο­στούν στα νέα δεδο­μένα. Την ώρα που γρά­φο­νταν αυτές οι γραμμές πλη­ρο­φο­ρη­θή­καμε ότι η δια­δι­κα­σία για την έκδοση αδειών κυνη­γιού δεν έχει ανα­στα­λεί και προχωρά κανο­νικά. Με την κυνη­γε­τική περίοδο να ξεκινά θα πρέπει να ληφθούν άμεσα τα απα­ραί­τητα μέτρα.

Τι μπορεί να κάνει ο απλός κόσμος που θέλει να προ­σφέ­ρει για την απο­κα­τά­σταση της περιο­χής

Αφού ξεκα­θα­ρί­σαμε παρα­πάνω ότι οι αλό­γι­στες, απρο­γραμ­μά­τι­στες και κατά το δοκούν φυτεύ­σεις είναι κάτι που πρέπει να απο­φευ­χθεί πάση θυσία, ας δούμε τί θα μπο­ρούσε να κάνει ο καθένας και η καθεμία από εμάς, ώστε να συνει­σφέ­ρουμε στην ορθή απο­κα­τά­σταση της περιο­χής που επλήγη από τη φετινή μεγάλη πυρ­κα­γιά. Το βασικό λοιπόν που μπο­ρούμε να κάνουμε είναι να δια­σφα­λί­σουμε τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις για την προ­σπά­θεια που έχει ξεκι­νή­σει ήδη η φύση, αλλά και τις προ­σπά­θειες της Δασικής Υπη­ρε­σίας. Έτσι, αν υπο­πέ­σει στην αντί­ληψή μας οποια­δή­ποτε πιθανή παρά­νομη ενέρ­γεια με σκοπό την αλλαγή της χρήσης γης (πχ επέ­κταση καλ­λιερ­γειών, παρά­νομη δόμηση κλπ), παρά­νομη βόσκηση ή παρά­νομο κυνήγι, να ενη­με­ρώ­νουμε άμεσα τη Δασική Υπη­ρε­σία για να ασκεί­ται ο ανά­λο­γος έλεγχος.

Ακόμα πιο σημα­ντικό από τα παρα­πάνω είναι να βοη­θή­σουμε να μην ξανα­καεί η περιοχή μέσα στο χρονικό όριο των 15-20 χρόνων, που ανα­φέρ­θηκε και παρα­πάνω ως καθο­ρι­στι­κός για την ωρί­μανση των μηχα­νι­σμών επα­νά­καμ­ψης αυτών των οικο­συ­στη­μά­των μετά από μία φωτιά. Αυτό μπορεί να γίνει με ένταξη σε μία από τις εθε­λο­ντι­κές ομάδες δασο­προ­στα­σίας και πυρό­σβε­σης που υπάρ­χουν στο νησί της Ρόδου. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί κάποιος να συμ­με­τέ­χει σε πυρο­φυ­λά­ξεις ή/και σε κατα­σβέ­σεις όταν το κακό ξανα­συμ­βεί και θα πρέπει να είμαστε προ­ε­τοι­μα­σμέ­νοι ότι θα ξανα­συμ­βεί και ότι αυτή τη φορά θα το προ­λά­βουμε εγκαί­ρως…