Ακριβό ρεύμα στα Βαλκάνια με ευρωπαϊκή συνταγή

Όλοι υπο­στη­ρί­ζουν την κοινή αγορά αλλά με 26 δια­φο­ρε­τι­κές πολι­τι­κές». Το σχόλιο αυτό του πρω­θυ­πουρ­γού Κυριά­κου Μητσο­τάκη από το βήμα της Διά­σκε­ψης του ΟΗΕ για την κλι­μα­τική αλλαγή (COP29) στο Μπακού απο­τυ­πώ­νει με τον πιο εύστοχο τρόπο τα όσα συμ­βαί­νουν στην ευρω­παϊκή αγορά ηλε­κτρι­κής ενέρ­γειας.

Για δεύτερη φορά σε διά­στημα πέντε μηνών οι τιμές ρεύ­μα­τος εκτο­ξεύ­θη­καν, αλλά σε ένα μόνο γεω­γρα­φικό τμήμα τής κατά τα άλλα «ενιαίας» ευρω­παϊ­κής αγοράς, επι­βα­ρύ­νο­ντας δυσα­νά­λογα νοι­κο­κυ­ριά και επι­χει­ρή­σεις στις χώρες της Νοτιο­α­να­το­λι­κής Ευρώπης, έναντι των άλλων Ευρω­παίων. Από τον Ιούλιο που παρα­τη­ρή­θηκε για πρώτη φορά αυτό το φαι­νό­μενο, επα­νήλθε η συζή­τηση για τις θεμε­λιώ­δεις αιτίες εκτό­ξευ­σης των τιμών ρεύ­μα­τος. Η Ελλάδα, η Βουλ­γα­ρία και η Ρου­μα­νία, άμεσα πλητ­τό­με­νες χώρες της Ε.Ε., αμφι­σβη­τούν το μοντέλο λει­τουρ­γίας της ευρω­παϊ­κής αγοράς (target model) και κατα­θέ­τουν κοινό αίτημα στην Ε.Ε. για «διόρ­θωση». Προ­τεί­νουν, δε, τη δημιουρ­γία ενός μόνιμου μηχα­νι­σμού ανά­κτη­σης υπε­ρε­σό­δων από τη χον­δρε­μπο­ρική αγορά για τη στήριξη νοι­κο­κυ­ριών και επι­χει­ρή­σεων, που θα τίθεται άμεσα σε εφαρ­μογή σε περι­πτώ­σεις περι­φε­ρεια­κής κρίσης.

Ο αλγό­ριθ­μος

Τα θεμε­λιώδη λει­τουρ­γίας της ευρω­παϊ­κής αγοράς που τέθηκαν για πρώτη φορά σε αμφι­σβή­τηση την περίοδο της ενερ­γεια­κής κρίσης χωρί­ζο­ντας σε στρα­τό­πεδα την Ευρώπη, τίθε­νται εκ νέου σε αμφι­σβή­τηση, αυτή τη φορά όμως μόνο από τον πιο αδύναμο κρίκο της «ενιαίας ενερ­γεια­κής ευρω­παϊ­κής αγοράς», την περιοχή της Νοτιο­α­να­το­λι­κής Ευρώπης, που απο­δει­κνύ­ε­ται πιο ευάλωτη σε δια­τα­ρα­χές.

Ηλε­κτρικό ρεύμα: Προς πλαφόν ξανά στις τιμές χον­δρε­μπο­ρι­κής

Για την ελλη­νική κυβέρ­νηση, το πρό­βλημα είναι καθαρά εξω­γε­νές και απορ­ρέει από δυσλει­τουρ­γίες που παρα­τη­ρού­νται στις δια­συν­δέ­σεις των ηλε­κτρι­κών συστη­μά­των της Νοτιο­α­να­το­λι­κής Ευρώπης με την Κεντρική και τη Δυτική. Στο στό­χα­στρο κυβερ­νη­τι­κών αξιω­μα­τού­χων και του ίδιου του πρω­θυ­πουρ­γού έχει βρεθεί ο αλγό­ριθ­μος που απο­φα­σί­ζει πόση ενέρ­γεια θα περάσει από τις δια­συν­δέ­σεις – «το μαύρο κουτί που κανείς δεν μπορεί να κατα­λά­βει πώς λει­τουρ­γεί», όπως έχει ειπωθεί χαρα­κτη­ρι­στικά. Πράγ­ματι, οι Δια­χει­ρι­στές της Κεντρι­κής και Δυτικής Ευρώπης έχουν θέσει σε εφαρ­μογή έναν νέο αλγό­ριθμο με το όνομα FBNC που καθο­ρί­ζει τον τρόπο με τον οποίο κατα­νέ­μο­νται τα μεγαβάτ μεταξύ των δια­συν­δέ­σεων. Αυτός ο αλγό­ριθ­μος εφαρ­μό­ζε­ται μέχρι τα σύνορα της Ρου­μα­νίας. Τα ηλε­κτρικά συστή­ματα από τη Ρου­μα­νία και κάτω μέχρι και την Ελλάδα ακο­λου­θούν τον παλιό αλγό­ριθμο με απο­τέ­λε­σμα οι Δια­χει­ρι­στές να μη γνω­ρί­ζουν ακριβώς πώς κατα­νέ­με­ται η ενέρ­γεια μέχρι τη Ρου­μα­νία, αν δηλαδή γεμί­ζουν τα καλώδια ή στα­μα­τούν να δέχο­νται ενέρ­γεια, κάτι που φαί­νε­ται να συνέβη το καλο­καίρι με την απο­μό­νωση των ηλε­κτρι­κών συστη­μά­των της Νοτιο­α­να­το­λι­κής Ευρώπης. Το ίδιο φαί­νε­ται πως συμ­βαί­νει και τις τελευ­ταίες ημέρες.

Το νέο μοντέλο

Οι δια­συν­δέ­σεις απο­τέ­λε­σαν βασικό πυλώνα της στρα­τη­γι­κής για την ενιαία ευρω­παϊκή αγορά που σχε­δί­ασε η Ευρώπη τη δεκα­ε­τία του 1990, μαζί με την απε­λευ­θέ­ρωση των αγορών. Είχε δε στόχο τη δια­μόρ­φωση συν­θη­κών αντα­γω­νι­σμού και τη μείωση των τιμών, ώστε να προ­χω­ρή­σει στα­διακά η απε­ξάρ­τηση από τα ορυκτά καύσιμα και η πράσινη μετά­βαση. Το μοντέλο αυτό πολύ συνο­πτικά έλεγε, «καταρ­γούμε τα εθνικά σύνορα και αξιο­ποιούμε τις δια­συν­δέ­σεις για να φτάνει στον Ευρω­παίο κατα­να­λωτή η φθη­νό­τερη ενέρ­γεια απ’ όποιο σημείο του ευρω­παϊ­κού μπλοκ και να παρά­γε­ται».

Ο σχε­δια­σμός στη­ρί­χθηκε επίσης στην ενί­σχυση των ΑΠΕ μέσω επι­δο­τή­σεων και κινή­τρων (προ­τε­ραιό­τητα εισόδου στην αγορά) και ταυ­τό­χρονα επι­βά­ρυν­σης της παρα­γω­γής από άνθρακα και φυσικό αέριο, μέσω της επι­βο­λής φόρου στις εκπο­μπές CO2. Συμπε­ριέ­λαβε, δε, κι ένα κοινό μοντέλο εκκα­θά­ρι­σης και επί­λυ­σης των δια­ζευγ­μέ­νων αγορών, το περί­φημο target model, το οποίο στην Ελλάδα εφαρ­μό­στηκε για πρώτη φορά τον Νοέμ­βριο του 2020. Το μοντέλο αυτό καθιέ­ρωσε και τη χρη­μα­τι­στη­ριακή τιμή ενέρ­γειας.

Οι παρα­γω­γοί ανά ώρα δίνουν μια τιμή για την ενέρ­γεια που προ­σφέ­ρουν προ­κει­μέ­νου να καλυ­φθεί η ζήτηση. Ολη η προ­σφορά πλη­ρώ­νε­ται στην τιμή που θα πάρουν τα τελευ­ταία μεγαβάτ (Οριακή Τιμή Συστή­μα­τος) τα οποία απαι­τού­νται για να καλυ­φθεί η ζήτηση. Το σκε­πτικό αυτής της τιμο­λό­γη­σης ήταν να στη­ρι­χθούν οι ΑΠΕ που τότε ήταν ακριβές, ώστε να μη μείνουν εκτός αγοράς.

Οι τιμές είναι πεντα­πλά­σιες στον ευρω­παϊκό Nότο σε σύγκριση με τις σκαν­δι­να­βι­κές χώρες και σχεδόν διπλά­σιες από την Κεντρική και τη Δυτική Ευρώπη.

Στις μέρες μας οι ΑΠΕ είναι φθηνές, ωστόσο η παρα­γωγή τους δεν είναι σταθερή, εξαρ­τά­ται από τον ήλιο και τον αέρα. Ετσι, το πρωί πριν μπουν και το βράδυ όταν βγαί­νουν από το σύστημα τα φωτο­βολ­ταϊκά δημιουρ­γεί­ται έλλειμμα ενέρ­γειας που πρέπει να καλυ­φθεί με συμ­βα­τι­κές μονάδες, φυσικού αερίου, άνθρακα, που είναι πλέον ακρι­βό­τε­ρες. Αυτός είναι ο δεύ­τε­ρος, μετά τις δια­συν­δέ­σεις, σημα­ντι­κός παρά­γο­ντας στη δια­μόρ­φωση των τιμών, το μείγμα καυ­σί­μου που δια­θέ­τει η κάθε χώρα. Ενας τρίτος παρά­γο­ντας είναι ο αντα­γω­νι­σμός εντός των εθνικών αγορών.

Στην Ελλάδα και οι τρεις είναι προ­βλη­μα­τι­κοί. Το ηλε­κτρικό σύστημα της Ελλάδας βρί­σκε­ται στο άκρο της Νοτιο­α­να­το­λι­κής Ευρώπης με περιο­ρι­σμέ­νες δια­συν­δέ­σεις και στο μείγμα καυ­σί­μου το φυσικό αέριο συμ­με­τέ­χει με πάνω από 40%. Επι­πλέον, ο αντα­γω­νι­σμός στον τομέα της παρα­γω­γής από συμ­βα­τι­κές μονάδες που καθο­ρί­ζουν τιμή στις ώρες αιχμής είναι επίσης περιο­ρι­σμέ­νος. Συμ­με­τέ­χουν η ΔΕΗ και τέσ­σε­ρις ιδιώτες.

Οι κερ­δι­σμέ­νοι

Ο ευρω­παϊ­κός σχε­δια­σμός της ενιαίας αγοράς και της ενερ­γεια­κής μετά­βα­σης ευνοεί εντέλει χώρες με μεγάλες δια­συν­δέ­σεις μέσω των οποίων μπορεί να ρέει άφθονη ενέρ­γεια και χώρες με αντα­γω­νι­στικό μείγμα καυ­σί­μου, όπως της Κεντρι­κής και Δυτικής Ευρώπης με την πυρη­νική ενέρ­γεια, ή οι σκαν­δι­να­βι­κές χώρες με τη μεγάλη υδροη­λε­κτρική δυνα­μι­κό­τητα. Πρό­σφατη ανάλυση της Eurelectric (Ενωση της ευρω­παϊ­κής βιο­μη­χα­νίας ηλε­κτρι­σμού) δια­πι­στώ­νει ότι οι τιμές της ηλε­κτρι­κής ενέρ­γειας είναι πεντα­πλά­σιες στον ευρω­παϊκό Νότο σε σχέση με τις σκαν­δι­να­βι­κές χώρες και σχεδόν διπλά­σιες σε σχέση με την Κεντρική και τη Δυτική Ευρώπη. Σύμφωνα με την ανάλυση της Eurelectric, το καλο­καίρι του 2024 οι τιμές στις σκαν­δι­να­βι­κές χώρες δια­μορ­φώ­θη­καν κατά μέσον όρο στα 20 ευρώ/MWh, στην Κεντρική και Δυτική Ευρώπη μεταξύ 60-80 ευρώ/MWh και στη Νότια και Ανα­το­λική Ευρώπη πάνω από 100 ευρώ/MWh.

Δια­συν­δέ­σεις, μείγμα καυ­σί­μου και αντα­γω­νι­σμός είναι οι βασικοί παρά­γο­ντες δια­μόρ­φω­σης των τιμών στις χον­δρε­μπο­ρι­κές αγορές της Ευρώπης, στους οποίους υστερεί η Ελλάδα και η ευρύ­τερη περιοχή.

Η συνέ­χιση του πολέμου στην Ουκρα­νία πρό­σθεσε έναν ακόμη παρά­γο­ντα καθώς σε περιό­δους υψηλής ζήτησης, όπως το καλο­καίρι και τον χειμώνα, το σύστημα της Ρου­μα­νίας και της Βουλ­γα­ρίας από εξα­γω­γικό μετα­τρέ­πε­ται σε εισα­γω­γικό για να καλύψει το έλλειμμα ενέρ­γειας της Ουκρα­νίας, συμπα­ρα­σύ­ρο­ντας και τη συν­δε­δε­μένη με τη Βουλ­γα­ρία ελλη­νική αγορά.

Το εγχώριο πρό­βλημα

Η Ελλάδα είναι επίσης από τις λίγες αγορές της Ευρώπης όπου οι τιμές χον­δρι­κής συν­δέ­ο­νται άμεσα με τις τιμές της λια­νι­κής. Στις περισ­σό­τε­ρες ευρω­παϊ­κές αγορές το ποσοστό αυτό περιο­ρί­ζε­ται στο 20%-40%. Στο μεγα­λύ­τερο ποσοστό δηλαδή δεν περνούν οι δια­κυ­μάν­σεις της χον­δρε­μπο­ρι­κής αγοράς καθώς οι προ­μη­θευ­τές των άλλων αγορών ανα­λαμ­βά­νουν μέρος του ρίσκου προ­σφέ­ρο­ντας στους πελάτες τους τιμο­λό­για στα­θε­ρής τιμής με ενέρ­γεια που έχουν προ­α­γο­ρά­σει. Το ζήτημα αυτό βρί­σκε­ται, σύμφωνα με πλη­ρο­φο­ρίες, υπό διε­ρεύ­νηση από το ΥΠΕΝ. Το πώς δηλαδή θα κατευ­θύ­νει την αγορά στα σταθερά τιμο­λό­για ώστε οι υψηλές τιμές της χον­δρε­μπο­ρι­κής να μη μετα­φέ­ρο­νται μέσω των κυμαι­νό­με­νων τιμο­λο­γίων σε νοι­κο­κυ­ριά και επι­χει­ρή­σεις. Ενα από τα σενάρια που διε­ρευ­νώ­νται με τη συν­δρομή μεγάλου εξει­δι­κευ­μέ­νου ξένου οίκου είναι η απο­δέ­σμευση των ΑΠΕ από το Χρη­μα­τι­στή­ριο, έτσι ώστε τα οφέλη από τις χαμηλές τιμές να περνούν στους κατα­να­λω­τές.

Την απο­σύν­δεση εξάλλου της καθαρής ενέρ­γειας (ΑΠΕ και πυρη­νικά) από τις τιμές των ορυκτών καυ­σί­μων συνιστά η έκθεση Ντράγκι συνο­λικά για την Ευρώπη για τη μείωση του ενερ­γεια­κού κόστους και την ενί­σχυση της αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τας των επι­χει­ρή­σεων, που μετά την ενερ­γειακή κρίση εξα­κο­λου­θεί να είναι δύο και τρεις φορές υψη­λό­τερο από το κόστος στις ΗΠΑ.

Πηγή: kathimerini.gr