Τρία χρόνια μετά τη φωτιά το δάσος της Ρόδου εκπέμπει «SOS»

• Η φυσική ανα­βλά­στηση δεν προχωρά ικα­νο­ποι­η­τικά ούτε καν στις περιο­χές που κάηκαν για πρώτη φορά το 2023 • Η ανα­βλά­στηση έχει παγώσει όχι μόνο εκεί όπου η δασική έκταση έχει καεί δύο ή τρεις φορές, αλλά ακόμη και στα σημεία, που η φωτιά του 2023 πέρασε για πρώτη φορά

Ήταν 18 Ιουλίου του 2023, όταν άρχισαν να φαί­νο­νται οι πρώτοι μαύροι καπνοί στη δασική έκταση στην ορεινή περιοχή του νησιού, ανάμεσα στις κοι­νό­τη­τες Απολ­λώ­νων και Λαέρμων. Λόγω των ισχυρών ανέμων, του δύσβα­του ανά­γλυ­φου και των συν­θη­κών παρα­τε­τα­μέ­νου καύσωνα, η πυρ­κα­γιά πήρε γρήγορα ανε­ξέ­λεγ­κτες δια­στά­σεις, καί­γο­ντας για πάνω από δέκα ημέρες.

Σήμερα, τρία χρόνια μετά, επι­στή­μο­νες που παρα­κο­λου­θούν συστη­μα­τικά την περιοχή που κάηκε περι­γρά­φουν μια εικόνα που δια­ψεύ­δει τις αρχικές προσ­δο­κίες αφού η ανα­βλά­στηση έχει παγώσει όχι μόνο εκεί όπου η δασική έκταση έχει καεί δύο ή τρεις φορές, αλλά ακόμη και στα σημεία, που η φωτιά του 2023 πέρασε για πρώτη φορά.

Τρία χρόνια από τη φωτιά που άλλαξε την εικόνα της Ρόδου, το νησί δίνει μια απά­ντηση σε ένα ερώτημα που η επι­στήμη είχε θέσει από την πρώτη μέρα και δεν είναι άλλο από το πόσο γρήγορα μπορεί να επου­λω­θεί ένα μεσο­γειακό δάσος μόνο του, χωρίς ανθρώ­πινη παρέμ­βαση.

Μέσα σε δέκα ημέρες, η πυρ­κα­γιά εξε­λί­χθηκε στη μεγα­λύ­τερη οργα­νω­μένη εκκέ­νωση από φυσική κατα­στροφή που έχει κατα­γρα­φεί στην ιστορία της Ευρώπης, με πάνω από 19.000 κατοί­κους και του­ρί­στες να εγκα­τα­λεί­πουν χωριά, ξενο­δο­χεία και παρα­λίες. Σύμφωνα με τα τελικά στοι­χεία της ευρω­παϊ­κής υπη­ρε­σίας Copernicus (ενερ­γο­ποί­ηση EMSR675), κάηκε το 12,6% της συνο­λι­κής έκτασης του νησιού, ενώ πάνω από 700 κτήρια επλή­γη­σαν, κυρίως σε χωριά της νότιας πλευράς του νησιού και στα Λάερμα.

Η παρα­δο­σιακή αρχή της δασο­λο­γίας θέλει τα τρία πρώτα χρόνια μετά από μια πυρ­κα­γιά να αφή­νο­νται στη φύση, ώστε τα σπερ­μο­α­να­γεν­νώ­μενα είδη, όπως η τραχεία πεύκη, να προ­λά­βουν να φυτρώ­σουν και να ριζώ­σουν μόνα τους πριν απο­φα­σι­στεί οποια­δή­ποτε τεχνητή παρέμ­βαση. Η τριετία αυτή στη Ρόδο ολο­κλη­ρώ­θηκε, όμως σε αρκετά σημεία γύρω από τα Λάερμα και τα Απόλ­λωνα η εικόνα στο έδαφος δια­ψεύ­δει αυτές τις προσ­δο­κίες. Η φυσική ανα­βλά­στηση δεν προχωρά ικα­νο­ποι­η­τικά ούτε καν στις περιο­χές που κάηκαν για πρώτη φορά το 2023. Η ακραία θερμική δρι­μύ­τητα της συγκε­κρι­μέ­νης πυρ­κα­γιάς, σε συν­δυα­σμό με την παρα­τε­τα­μένη μετα­πυ­ρική ξηρασία, φαί­νε­ται να έχουν καθη­λώ­σει την ανα­γέν­νηση ακόμα και σε μονο­κα­μένα σημεία του δάσους.

Καθο­ρι­στικό ρόλο σε αυτή την εικόνα παίζει και ένα «αόρατο» μηχα­νικό εμπόδιο, το παχύ, συμπα­γές στρώμα από καμένα υπο­λείμ­ματα και πευ­κο­βε­λό­νες που έπεσαν μετά τη φωτιά και δεν απο­μα­κρύν­θη­καν. Η άμεση πτώση των πευ­κο­βε­λό­νων λει­τουρ­γεί αρχικά ως ασπίδα κατά της διά­βρω­σης, όμως σε πυκνά στρώ­ματα λει­τουρ­γεί και ως φυσικό φράγμα. Οι σπόροι παγι­δεύ­ο­νται σε αυτό το νεκρό στρώμα, αδυ­να­τώ­ντας να φτάσουν στο ορυκτό έδαφος για να ριζώ­σουν. Στις πλαγιές της Ρόδου με μεγάλες κλίσεις, πάνω από 50%, το φαι­νό­μενο επι­τεί­νε­ται, καθώς μελέτη παρα­κο­λού­θη­σης για τις καμένες εκτά­σεις του 2023 κατα­γρά­φει σαφώς χαμη­λό­τερη ανα­γέν­νηση σε διπλο­κα­μέ­νες εκτά­σεις με έντονες κλίσεις, λόγω απώ­λειας σπερ­μά­των και εδα­φι­κού υλικού από τη διά­βρωση.

Η ίδια μελέτη επι­βε­βαιώ­νει και ένα δεύτερο πρό­βλημα, αφού η άρκευ­θος (Juniperus), είδος που απα­ντά­ται στα δάση της Ρόδου, δεν δια­θέ­τει κανέναν μηχα­νι­σμό ενερ­γη­τι­κής μετα­πυ­ρι­κής ανα­γέν­νη­σης. Αν καεί έστω και μία φορά, η επι­στροφή του εξαρ­τά­ται απο­κλει­στικά από σπόρους που θα μετα­φερ­θούν τυχαία από ενα­πο­μεί­να­ντα άκαυτα δέντρα, μια δια­δι­κα­σία δεκα­ε­τιών.

Παράλ­ληλα, έρευνα πάνω στην τραχεία πεύκη, που δημο­σιεύ­θηκε πρό­σφατα στο διεθνές περιο­δικό Genes, υπεν­θυ­μί­ζει πως τα πρώτα πέντε χρόνια μετά από μια πυρ­κα­γιά παρα­μέ­νουν κρίσιμα για τα νεαρά πευ­κά­κια, καθώς παλαιό­τε­ρες μελέτες σε δάση τρα­χείας πεύκης στη Θάσο και στο Μαρ­μα­ρίς της Τουρ­κίας έχουν κατα­γρά­ψει έντονη θνη­σι­μό­τητα των αρτί­βλα­στων ανάμεσα στο δεύτερο και το πέμπτο έτος, πριν στα­θε­ρο­ποι­η­θεί ο πλη­θυ­σμός.

Τρία χρόνια μετά την πυρ­κα­γιά, η επι­στήμη περί­μενε να δει στη Ρόδο κάτι κοντά σε ό,τι είχε κατα­γρα­φεί στη Σάμο μετά το 1983, μια σημα­ντική αρχική απώλεια αρτί­βλα­στων που τελικά στα­θε­ρο­ποιεί­ται σε πλη­θυ­σμό ικανό να θεμε­λιώ­σει μόνος του το νέο δάσος. Το ίδιο το νησί είχε άλλωστε δώσει προη­γου­μέ­νως αυτή την απά­ντηση, αφού η ίδια ερευ­νη­τική ομάδα που χαρ­το­γρά­φησε την κατα­στροφή του 2023 σημεί­ωνε ότι η προη­γού­μενη πυρ­κα­γιά του 2008 στην ίδια περιοχή είχε ήδη δείξει σημα­ντικά σήματα φυσικής ανά­καμ­ψης, πριν αυτά δια­κο­πούν βίαια από την νέα φωτιά.

Στα μονο­κα­μένα σημεία γύρω από τα Λάερμα και τ’ Απόλ­λωνα, εκεί δηλαδή που η τραχεία πεύκη έχει κάθε βιο­λο­γικό πλε­ο­νέ­κτημα και το προη­γού­μενο του νησιού με το μέρος της, η εικόνα σήμερα δια­ψεύ­δει και τις δύο αυτές προσ­δο­κίες. Πρό­σφατη έρευνα σε μεσο­γειακά πευ­κο­δάση δείχνει γιατί, η δρι­μύ­τητα της ίδιας της πυρ­κα­γιάς δεν καθο­ρί­ζει από μόνη της το απο­τέ­λε­σμα όσο η παρα­τε­τα­μένη ξηρασία που ακο­λου­θεί, ικανή να ανα­τρέ­ψει ακόμη και τον καλύ­τερα προ­σαρ­μο­σμένο στη φωτιά μηχα­νι­σμό.

Το ερώτημα για τη Ρόδο δεν είναι πια αν χρειά­ζε­ται ανθρώ­πινη παρέμ­βαση στα διπλο­κα­μένα σημεία, αυτό ήταν ανα­με­νό­μενο, αλλά πόσο γρήγορα θα φτάσει εκεί όπου ακόμη και η φύση, με τους καλύ­τε­ρους δυνα­τούς όρους, δεν τα κατά­φερε μόνη της.