Τρία χρόνια μετά τη φωτιά το δάσος της Ρόδου εκπέμπει «SOS»

• Η φυσική αναβλάστηση δεν προχωρά ικανοποιητικά ούτε καν στις περιοχές που κάηκαν για πρώτη φορά το 2023 • Η αναβλάστηση έχει παγώσει όχι μόνο εκεί όπου η δασική έκταση έχει καεί δύο ή τρεις φορές, αλλά ακόμη και στα σημεία, που η φωτιά του 2023 πέρασε για πρώτη φορά

Ήταν 18 Ιουλίου του 2023, όταν άρχισαν να φαίνονται οι πρώτοι μαύροι καπνοί στη δασική έκταση στην ορεινή περιοχή του νησιού, ανάμεσα στις κοινότητες Απολλώνων και Λαέρμων. Λόγω των ισχυρών ανέμων, του δύσβατου ανάγλυφου και των συνθηκών παρατεταμένου καύσωνα, η πυρκαγιά πήρε γρήγορα ανεξέλεγκτες διαστάσεις, καίγοντας για πάνω από δέκα ημέρες.
Σήμερα, τρία χρόνια μετά, επιστήμονες που παρακολουθούν συστηματικά την περιοχή που κάηκε περιγράφουν μια εικόνα που διαψεύδει τις αρχικές προσδοκίες αφού η αναβλάστηση έχει παγώσει όχι μόνο εκεί όπου η δασική έκταση έχει καεί δύο ή τρεις φορές, αλλά ακόμη και στα σημεία, που η φωτιά του 2023 πέρασε για πρώτη φορά.
Τρία χρόνια από τη φωτιά που άλλαξε την εικόνα της Ρόδου, το νησί δίνει μια απάντηση σε ένα ερώτημα που η επιστήμη είχε θέσει από την πρώτη μέρα και δεν είναι άλλο από το πόσο γρήγορα μπορεί να επουλωθεί ένα μεσογειακό δάσος μόνο του, χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση.
Μέσα σε δέκα ημέρες, η πυρκαγιά εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη οργανωμένη εκκένωση από φυσική καταστροφή που έχει καταγραφεί στην ιστορία της Ευρώπης, με πάνω από 19.000 κατοίκους και τουρίστες να εγκαταλείπουν χωριά, ξενοδοχεία και παραλίες. Σύμφωνα με τα τελικά στοιχεία της ευρωπαϊκής υπηρεσίας Copernicus (ενεργοποίηση EMSR675), κάηκε το 12,6% της συνολικής έκτασης του νησιού, ενώ πάνω από 700 κτήρια επλήγησαν, κυρίως σε χωριά της νότιας πλευράς του νησιού και στα Λάερμα.
Η παραδοσιακή αρχή της δασολογίας θέλει τα τρία πρώτα χρόνια μετά από μια πυρκαγιά να αφήνονται στη φύση, ώστε τα σπερμοαναγεννώμενα είδη, όπως η τραχεία πεύκη, να προλάβουν να φυτρώσουν και να ριζώσουν μόνα τους πριν αποφασιστεί οποιαδήποτε τεχνητή παρέμβαση. Η τριετία αυτή στη Ρόδο ολοκληρώθηκε, όμως σε αρκετά σημεία γύρω από τα Λάερμα και τα Απόλλωνα η εικόνα στο έδαφος διαψεύδει αυτές τις προσδοκίες. Η φυσική αναβλάστηση δεν προχωρά ικανοποιητικά ούτε καν στις περιοχές που κάηκαν για πρώτη φορά το 2023. Η ακραία θερμική δριμύτητα της συγκεκριμένης πυρκαγιάς, σε συνδυασμό με την παρατεταμένη μεταπυρική ξηρασία, φαίνεται να έχουν καθηλώσει την αναγέννηση ακόμα και σε μονοκαμένα σημεία του δάσους.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτή την εικόνα παίζει και ένα «αόρατο» μηχανικό εμπόδιο, το παχύ, συμπαγές στρώμα από καμένα υπολείμματα και πευκοβελόνες που έπεσαν μετά τη φωτιά και δεν απομακρύνθηκαν. Η άμεση πτώση των πευκοβελόνων λειτουργεί αρχικά ως ασπίδα κατά της διάβρωσης, όμως σε πυκνά στρώματα λειτουργεί και ως φυσικό φράγμα. Οι σπόροι παγιδεύονται σε αυτό το νεκρό στρώμα, αδυνατώντας να φτάσουν στο ορυκτό έδαφος για να ριζώσουν. Στις πλαγιές της Ρόδου με μεγάλες κλίσεις, πάνω από 50%, το φαινόμενο επιτείνεται, καθώς μελέτη παρακολούθησης για τις καμένες εκτάσεις του 2023 καταγράφει σαφώς χαμηλότερη αναγέννηση σε διπλοκαμένες εκτάσεις με έντονες κλίσεις, λόγω απώλειας σπερμάτων και εδαφικού υλικού από τη διάβρωση.
Η ίδια μελέτη επιβεβαιώνει και ένα δεύτερο πρόβλημα, αφού η άρκευθος (Juniperus), είδος που απαντάται στα δάση της Ρόδου, δεν διαθέτει κανέναν μηχανισμό ενεργητικής μεταπυρικής αναγέννησης. Αν καεί έστω και μία φορά, η επιστροφή του εξαρτάται αποκλειστικά από σπόρους που θα μεταφερθούν τυχαία από εναπομείναντα άκαυτα δέντρα, μια διαδικασία δεκαετιών.
Παράλληλα, έρευνα πάνω στην τραχεία πεύκη, που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο διεθνές περιοδικό Genes, υπενθυμίζει πως τα πρώτα πέντε χρόνια μετά από μια πυρκαγιά παραμένουν κρίσιμα για τα νεαρά πευκάκια, καθώς παλαιότερες μελέτες σε δάση τραχείας πεύκης στη Θάσο και στο Μαρμαρίς της Τουρκίας έχουν καταγράψει έντονη θνησιμότητα των αρτίβλαστων ανάμεσα στο δεύτερο και το πέμπτο έτος, πριν σταθεροποιηθεί ο πληθυσμός.
Τρία χρόνια μετά την πυρκαγιά, η επιστήμη περίμενε να δει στη Ρόδο κάτι κοντά σε ό,τι είχε καταγραφεί στη Σάμο μετά το 1983, μια σημαντική αρχική απώλεια αρτίβλαστων που τελικά σταθεροποιείται σε πληθυσμό ικανό να θεμελιώσει μόνος του το νέο δάσος. Το ίδιο το νησί είχε άλλωστε δώσει προηγουμένως αυτή την απάντηση, αφού η ίδια ερευνητική ομάδα που χαρτογράφησε την καταστροφή του 2023 σημείωνε ότι η προηγούμενη πυρκαγιά του 2008 στην ίδια περιοχή είχε ήδη δείξει σημαντικά σήματα φυσικής ανάκαμψης, πριν αυτά διακοπούν βίαια από την νέα φωτιά.
Στα μονοκαμένα σημεία γύρω από τα Λάερμα και τ’ Απόλλωνα, εκεί δηλαδή που η τραχεία πεύκη έχει κάθε βιολογικό πλεονέκτημα και το προηγούμενο του νησιού με το μέρος της, η εικόνα σήμερα διαψεύδει και τις δύο αυτές προσδοκίες. Πρόσφατη έρευνα σε μεσογειακά πευκοδάση δείχνει γιατί, η δριμύτητα της ίδιας της πυρκαγιάς δεν καθορίζει από μόνη της το αποτέλεσμα όσο η παρατεταμένη ξηρασία που ακολουθεί, ικανή να ανατρέψει ακόμη και τον καλύτερα προσαρμοσμένο στη φωτιά μηχανισμό.
Το ερώτημα για τη Ρόδο δεν είναι πια αν χρειάζεται ανθρώπινη παρέμβαση στα διπλοκαμένα σημεία, αυτό ήταν αναμενόμενο, αλλά πόσο γρήγορα θα φτάσει εκεί όπου ακόμη και η φύση, με τους καλύτερους δυνατούς όρους, δεν τα κατάφερε μόνη της.