Η συναγωγή Καάλ Σαλώμ της Κω ανακαινίστηκε και εγκαινιάζεται στις 23-24 Ιουλίου

Ηταν τον Απρίλιο του 1933, όταν το φονικό χτύπημα του Εγκέ­λα­δου στην Κω άφησε πίσω του δεκάδες νεκρούς και εκτε­τα­μέ­νες ζημιές σε κτίρια και σημα­ντικά μνημεία, όπως η συνα­γωγή που είχε χτίσει το 1747 ο Ελιέζερ Ταρσία (Eliezer Tarcia) για να εξυ­πη­ρε­τεί τις θρη­σκευ­τι­κές ανάγκες των εβραϊ­κών οικο­γε­νειών που ζούσαν στο νησί.

Εκείνη η συνα­γωγή κατα­στρά­φηκε, ωστόσο δυο χρόνια μετά τον σεισμό, το 1935, μια άλλη συνα­γωγή χτί­στηκε περίπου στο ίδιο σημείο, στο κέντρο της πόλης και σε κοντινή από­σταση από το λιμάνι, και άρχισε να υπο­δέ­χε­ται τα μέλη της εβραϊ­κής κοι­νό­τη­τας, η οποία ωστόσο αφα­νί­στηκε κάποια χρόνια αργό­τερα, στο Ολο­καύ­τωμα.

Τα χρόνια πέρασαν και η συνα­γωγή της Κω έμεινε όρθια για να θυμίζει μέχρι τις μέρες μας την ύπαρξη εκείνης της κοι­νό­τη­τας, που ζούσε αρμο­νικά πλάι στους υπό­λοι­πους κατοί­κους, ασχο­λού­μενη κυρίως με το εμπόριο και μένο­ντας πιστή στα έθιμα και τις παρα­δό­σεις της.

Ο φθο­ρο­ποιός χρόνος δεν κατά­φερε να την παρα­δώ­σει στη λήθη και έτσι σήμερα, ύστερα από εργα­σίες ανα­καί­νι­σης που έγιναν υπό τα σχέδια και τις οδηγίες του αρχι­τέ­κτονα Ηλία Μεσσίνα, είναι έτοιμη ν’ αρχίσει να υπο­δέ­χε­ται σε λίγο καιρό επι­σκέ­πτες από την Ελλάδα και το εξω­τε­ρικό. Τα εγκαί­νια της ανα­και­νι­σμέ­νης συνα­γω­γής έχουν προ­γραμ­μα­τι­στεί για τις 23-24 Ιουλίου.

Την Κυριακή 23 Ιουλίου θα γίνει παρου­σί­αση του βιβλίου «Καάλ Σαλώμ: Η Συνα­γωγή της Κω» του Ηλία Μεσσίνα (εκδ. Ιππο­κρά­της, 2023) και το βιβλίο «Το Συναγώι» του ιδίου (εκδ. Ινφο­γνώ­μων, 2023), στο οποίο ένα κεφά­λαιο είναι αφιε­ρω­μένο στην εισα­γωγή της Κω. Τη Δευτέρα 24 Ιουλίου προ­γραμ­μα­τί­ζε­ται η τοπο­θέ­τηση των μεζου­ζότ στην είσοδο της συνα­γω­γής.

Η εβραϊκή κοι­νό­τητα στην Κω είχε παρου­σία από τον 2ο αι. π.Χ. με αδιά­λει­πτη παρου­σία στο νησί ώς την άφιξη των Ναϊτών Ιπποτών που εκτό­πι­σαν τα μέλη της τον 14ο αι. μ.Χ. Η εβραϊκή παρου­σία στο νησί επέ­στρεψε μετά την οθω­μα­νική κατά­κτηση τον 16ο αι. μ.Χ. και δια­κό­πηκε βίαια και ολο­κλη­ρω­τικά με το Ολο­καύ­τωμα.

Την ταραγ­μένη εκείνη περίοδο, που η λαίλαπα του πολέμου σάρωνε τα πάντα, σε άλλα σημεία της Ελλάδας οι συνα­γω­γές χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν για απο­θή­κες ή στά­βλους, ενώ άλλες κατε­δα­φί­στη­καν ή ανα­τι­νά­χτη­καν από τον γερ­μα­νικό στρατό, όπως η Μπετ Σαούλ στη Θεσ­σα­λο­νίκη (το 1943). Στην Κω, ωστόσο, η συνα­γωγή κατά­φερε να επι­βιώ­σει και να φτάσει στη δεκα­ε­τία του ’80, οπότε και ενδια­φέρ­θηκε για την από­κτησή της ο Δήμος.

«Το ’80 έπρεπε να απο­φα­σι­στεί η χρήση του κτιρίου. Ήταν μια εποχή που γκρε­μί­ζο­νταν ιστο­ρικά κτίρια σε όλη την Ελλάδα- τότε ήταν που γκρε­μί­στηκε η περί­φημη βίλα Μενασέ στην Κω. Ήταν η εποχή της ανοι­κο­δό­μη­σης, κατά την οποία χάθηκαν πολλά ιστο­ρικά κτί­σματα, όμως για τη συγκε­κρι­μένη συνα­γωγή ενδια­φέρ­θηκε ο Δήμος και είχε γίνει και μια γνω­μο­δό­τηση πολύ θετική, που έλεγε πως πρό­κει­ται για ένα ιστο­ρικό κτίριο, που όμοιό του δεν υπάρχει στο νησί και καλό θα ήταν να δια­τη­ρη­θεί», εξηγεί ο αρχι­τέ­κτο­νας Ηλίας Μεσ­σί­νας, ο οποίος έχει μελε­τή­σει εδώ και 30 χρόνια συστη­μα­τικά πλήθος συνα­γω­γών στην Ελλάδα, συμ­βάλ­λο­ντας απο­φα­σι­στικά στις έως τώρα προ­σπά­θειες ανά­δει­ξης, προ­στα­σίας και συντή­ρη­σης αυτών.

Ήταν, μάλιστα, τέτοια η επι­θυ­μία της δημο­τι­κής Αρχής να απο­κτή­σει το κτίριο, που απο­τυ­πώ­νε­ται γλαφυρά σε μια ιστορία που αφη­γεί­ται ο γνωστός αρχι­τέ­κτο­νας.

«Έχω ακούσει μια μαρτυρία- χωρίς ωστόσο να έχω εντο­πί­σει κάποια γραπτή πηγή- ότι ο Δήμος ενδια­φέρ­θηκε τόσο πολύ ν’ αγο­ρά­σει το κτίριο γιατί υπήρχε ο φόβος πως θα κατα­λή­ξει να γίνει εστια­τό­ριο ή καφέ, που συμ­φω­νή­θηκε με τους υπαλ­λή­λους να πλη­ρω­θούν αργό­τερα ώστε με τα χρήματα που υπάρ­χουν στο ταμείο να αγο­ρα­στεί η συνα­γωγή», εξι­στο­ρεί.

Το ιστο­ρικό κτίριο πέρασε τελικά στον Δήμο και μέχρι πρό­τι­νος λει­τουρ­γούσε ως πνευ­μα­τικό κέντρο, ενώ παρα­δό­θηκε σε πολύ καλή κατά­σταση αφού η Αστική Εται­ρεία Ιππο­κρά­της, που το είχε στην ευθύνη της, είχε φρο­ντί­σει γα τη συντή­ρησή του και -όπως ανα­φέ­ρει ο κ. Μεσσίνας- είχαν γίνει και κάποιες επι­σκευές πριν από 2-3 χρόνια.

Τα τελευ­ταία χρόνια οι αφίξεις στην Κω από το Ισραήλ έχουν αυξηθεί, ιδιαί­τερα την περίοδο του καλο­και­ριού, με τους του­ρί­στες να «διψούν» να μάθουν περισ­σό­τερα για την εβραϊκή παρου­σία στο νησί.

«Επι­σκέ­πτο­νται πλέον την Κω περισ­σό­τε­ροι Ισραη­λι­νοί του­ρί­στες, οι οποίοι ζητούν να έχουν έναν χώρο, όπου μπορούν να προ­σευ­χη­θούν ή να κάνουν κάποιες θρη­σκευ­τι­κές τελετές», λέει ο κ. Μεσ­σί­νας εξη­γώ­ντας πως στο πλαίσιο αυτό υπε­γράφη μνη­μό­νιο μεταξύ του Κεντρι­κού Ισραη­λι­τι­κού Συμ­βου­λίου Ελλάδος και του Δήμου για την απο­κα­τά­σταση του εσω­τε­ρι­κού του χώρου με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορεί να λει­τουρ­γεί ως συνα­γωγή.

Τον χειμώνα δε, όταν μειώ­νε­ται ο αριθμός των επι­σκε­πτών από το εξω­τε­ρικό, θα μπορεί να συνε­χί­ζει η λει­τουρ­γία του χώρου και ως πολι­τι­στικό κέντρο. Στο Ισραήλ, άλλωστε, όπως επι­ση­μαί­νει ο κ. Μεσ­σί­νας, είναι πολύ δια­δε­δο­μένη μια τέτοια πρα­κτική αφού μέσα στον χώρο μπορεί να γίνει μια διάλεξη ή άλλη συμβατή δρα­στη­ριό­τητα.

«Η μικτή χρήση για μια συνα­γωγή δεν είναι κάτι νέο. Ιστο­ρικά οι συνα­γω­γές, τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Γη του Ισραήλ, ήταν κοι­νο­τικά κτίρια, που εξυ­πη­ρε­τού­σαν τις κοι­νό­τη­τες με πολλές χρήσεις. Αφενός μεν για προ­σευχή, αφε­τέ­ρου δε ως γραφείο, ταμείο, σχολείο, χώρο συνά­θροι­σης, ακόμα και χώρο φιλο­ξε­νίας ταξι­διω­τών», ανα­φέ­ρει ο κ. Μεσ­σί­νας.

Η ανα­καί­νιση και οι (αρχι­τε­κτο­νι­κές) προ­κλή­σεις

Η συνα­γωγή χτί­στηκε το 1935 στην αυλή του χώρου όπου είχε ανε­γερ­θεί η προη­γού­μενη που κατα­στρά­φηκε από τον σεισμό. Ήταν η εποχή της ιτα­λι­κής αποι­κιο­κρα­τίας στο νησί γι’ αυτό και ακο­λου­θή­θηκε ένα στυλ που ήταν πολύ δια­δε­δο­μένο στις αποι­κίες των Ιταλών. «Ήταν ένα στυλ που έχει έναν τόνο φασι­σμού, εκλε­κτι­κι­σμού, που έρχεται από την Ιταλία. Αλλά αυτό που έκαναν οι Ιταλοί αρχι­τέ­κτο­νες που δού­λευαν στα νησιά τότε, ήταν πως διάν­θι­ζαν αυτό το στυλ με το ντόπιο. Έτσι προ­έ­κυ­πτε ένα ενδια­φέ­ρον εκλε­κτι­κι­στικό στυλ που δεν υπάρχει πουθενά αλλού.

Φαντα­στείτε το οθω­μα­νικό στυλ να συναντά τη βενε­τσιά­νικη αρχι­τε­κτο­νική, την ανα­γεν­νη­σιακή», εξηγεί ο κ. Μεσ­σί­νας, μνη­μο­νεύ­ο­ντας τους δύο Ιταλούς αρχι­τέ­κτο­νες Αρμάντι Μπερ­να­μπίτι και Ροντόλφο Πετρά­τσιο, οι οποίοι σχε­δί­α­σαν και πολλά άλλα κτίρια στην Κω, τη Ρόδο και στα Δωδε­κά­νησα γενι­κό­τερα. Η κάτοψη δε, τής συνα­γω­γής στην Κω, όπως και σε άλλες συνα­γω­γές στην Ελλάδα, είναι εμπνευ­σμένη από τον Ναό στην Ιερου­σα­λήμ.

«Όπως ήταν σχε­δια­σμέ­νος ο Ναός, έτσι και η Καάλ Σαλώμ στην Κω, είναι φαρδιά εμπρός και στε­νό­τερη στο πίσω μέρος, όπως το λιο­ντάρι», εξηγεί ο κ. Μεσ­σί­νας.

Ο πολύ­πει­ρος αρχι­τέ­κτο­νας εξηγεί τις εργα­σίες ανα­καί­νι­σης που έγιναν αλλά και τις προ­κλή­σεις με τις οποίες βρέθηκε αντι­μέ­τω­πος αφού αφενός μεν πρό­κει­ται για ένα πολύ ιδιαί­τερο κτίριο, αφε­τέ­ρου δε, δεν υπήρχαν στοι­χεία ή κάποια φωτο­γρα­φία που θα μπο­ρού­σαν να λει­τουρ­γή­σουν βοη­θη­τικά στον σχε­δια­σμό του εσω­τε­ρι­κού. Η έρευνα που έκανε, ωστόσο, ο φημι­σμέ­νος αρχι­τέ­κτο­νας με τη μεγάλη εμπει­ρία από την επί μακρόν ενα­σχό­ληση με τις συνα­γω­γές ανά την Ελλάδα έφερε απο­τε­λέ­σματα και έτσι η ανα­καί­νιση της συνα­γω­γής πήρε σιγά σιγά τον δρόμο της.

«Η έρευνα», διευ­κρι­νί­ζει ο ίδιος, «λει­τούρ­γησε σε δύο άξονες: ο ένας άξονας ήταν να απο­τυ­πώσω υφι­στά­μενα κτίρια που έχουν ιταλική επιρροή -ένα τέτοιο κτίριο είναι π.χ. η συνα­γωγή της Πάτρας που βρί­σκε­ται στο Μουσείο της Αθήνας και από εκεί πήρα τον σχε­δια­σμό των καθισμάτων- ενώ απο­τύ­πωσα και μια ιταλική συνα­γωγή που υπάρχει στα Ιερο­σό­λυμα, απ’ όπου πήρα τις μετρή­σεις και το ύφος κάποιων στοι­χείων, όπως το Βήμα, και τα έφερα στον σχε­δια­σμό της Κω.

Ο δεύ­τε­ρος (άξονας) ήταν να δούμε πού βρί­σκο­νταν τα έπιπλα, δηλαδή το Βήμα και το εϊχάλ – εκεί όπου φυλάσ­σο­νται οι Πάπυροι του Νόμου. Έπρεπε να βρούμε κάτι αντί­στοιχο για να δούμε πώς ήταν αυτή η συνα­γωγή στο εσω­τε­ρικό της. Μετά από έρευνα έφτασα στο μουσείο ιτα­λι­κής εβραϊ­κής τέχνης στα Ιερο­σό­λυμα, όπου υπάρχει ένα πολύ μεγάλο φωτο­γρα­φικό αρχείο από συνα­γω­γές σε όλη την Ιταλία. Εκεί εντό­πισα μια συνα­γωγή κοντά στη Βενετία που χτί­στηκε το 1936, έναν χρόνο μετά της Κω, σε παρό­μοιο ύφος Έτσι μπόρεσα, από τη συνα­γωγή στο Ροβίγκο, ν’ αντι­με­τω­πίσω και τον σχε­δια­σμό της Κω».

Για τον Ηλία Μεσσίνα, ένας αρχι­τέ­κτο­νας θα πρέπει να είναι πολύ προ­σε­κτι­κός όταν προ­σεγ­γί­ζει ένα ιστο­ρικό κτίριο σε ό,τι αφορά το πώς θα το απο­δώ­σει στη χρήση και την ιστορία, γι’ αυτό και πάντα κάνει έρευνα πριν από τη μελέτη ώστε οποια­δή­ποτε πρότασή του να έχει ιστο­ρικό υπό­βα­θρο.

Μέσα από την έρευνα βρήκε, άλλωστε, και τα αρχι­τε­κτο­νικά σχέδια του κτιρίου, στο Ιστο­ρικό και Λαο­γρα­φικό Αρχείο του Δήμου Κω -το ιταλικό αρχείο, όπως το απο­κα­λούν οι ντόπιοι- όπου φαί­νε­ται αμυδρά ο σχε­δια­σμός του εσω­τε­ρι­κού. Συν­δυά­ζο­ντας αυτά και όλα τα υπό­λοιπα στοι­χεία που ήρθαν στα χέρια του, δια­πί­στωσε τελικά πως πρό­κει­ται για ένα μείγμα σεφα­ρα­δί­τι­κης και ιτα­λι­κής συνα­γω­γής, όπως είναι και η αρχι­τε­κτο­νική της.

Οι εργα­σίες που έπρεπε να γίνουν ήταν τριών ειδών: το εσω­τε­ρικό, ο αύλειος χώρος και οι τουα­λέ­τες. Πιστός στην αρχή του αει­φο­ρι­κού σχε­δια­σμού που εδώ και χρόνια υπη­ρε­τεί (και διδά­σκει), που έχει να κάνει με την οικο­λο­γική δόμηση, την κυκλική οικο­νο­μία και τον τρόπο με τον οποίο χτί­ζε­ται κάτι χρη­σι­μο­ποιώ­ντας λιγό­τε­ρες πρώτες ύλες και ό,τι μπορεί να επα­να­χρη­σι­μο­ποι­η­θεί, ο κ. Μεσ­σί­νας ακο­λού­θησε την πρα­κτική των ήπιων παρεμ­βά­σεων.

«Ό,τι είναι σε καλή κατά­σταση το κρατάμε, ό,τι είναι να αλλα­χθεί, αλλάζει», επι­ση­μαί­νει και φέρνει ως παρά­δειγμα τη λύση στην οποία κατέ­ληξε ανα­φο­ρικά με την επί­πλωση της συνα­γω­γής.

Καθώς μία από τις (δύο) εται­ρείες που βρί­σκο­νται στο Ισραήλ και εξει­δι­κεύ­ο­νται σε έπιπλα για συνα­γω­γές φτιά­χνει τα προ­ϊ­ό­ντα της στην Ουκρα­νία και εξε­τά­ζο­ντας και τον παρά­γο­ντα του κόστους, απο­φα­σί­στηκε η χρήση και προ­σαρ­μογή υφι­στά­με­νων επίπλων (σ.σ. από την εται­ρεία ΜΑΝΟΣ-ΤΣΙΑΟΥΣΗ στις Σέρρες).

«Πήραμε μια απλή ντου­λάπα και την προ­σαρ­μό­σαμε για το εϊχάλ και ένα γραφείο για το Βήμα. Η μία αξία αυτής της κίνησης έχει να κάνει με την κυκλική οικο­νο­μία, δηλαδή επα­να­χρη­σι­μο­ποιούμε έπιπλα. Η άλλη ότι με βάση τους θρη­σκευ­τι­κούς κανόνες, η επί­πλωση της συνα­γω­γής θεω­ρεί­ται ιερή. Αν πάρουμε ένα έπιπλο από τη συνα­γωγή δεν μπο­ρούμε να το “κατε­βά­σουμε” σε ιερό­τητα, δηλαδή δεν μπορώ να πάρω ένα έπιπλο όπου δια­βά­ζουν την Τορά μέσα από τη συνα­γωγή και να το κάνω γραφείο.

Όμως μπορώ να πάρω ένα γραφείο και να το κάνω έπιπλο όπου δια­βά­ζουν την Τορά», ανα­φέ­ρει χαρα­κτη­ρι­στικά, εξη­γώ­ντας επίσης πως μια ντου­λάπα που τοπο­θε­τή­θηκε σε μια κόγχη που προ­ϋ­πήρχε στη συνα­γωγή μετα­τρά­πηκε σε εϊχάλ, τον χώρο δηλαδή όπου φυλάσ­σο­νται οι Κύλιν­δροι του Νόμου, ο οποίος πήρε το όνομά του από τον ομώνυμο χώρο στο Ναό της Ιερου­σα­λήμ.

Το εϊχάλ έχει κεντρική θέση στην προ­σευχή, καθώς αφενός μεν περιέ­χει τους ιερούς Κυλίν­δρους του Νόμου, αφε­τέ­ρου δε κατευ­θύ­νει την προ­σευχή προς την Ιερου­σα­λήμ και τα ερείπια του Ναού (σημε­ρινό Δυτικό Τείχος ή Τείχος των Δακρύων), όπως ορίζουν οι θρη­σκευ­τι­κοί νόμοι (αλαχότ) για τη λει­τουρ­γία της συνα­γω­γής. Το εϊχάλ έχει τη μορφή εσοχής στον τοίχο, εξού και η τοπο­θέ­τησή του στην κόγχη.

«”Ανε­βά­ζο­ντας” την ιερό­τητα απλών επίπλων και μετα­τρέ­πο­ντάς τα σε ιερά έπιπλα για τη συνα­γωγή, τους δίνουμε ιερό­τητα και κατ’ επέ­κτα­σιν ενδυ­να­μώ­νουμε την ιερό­τητα του χώρου της συνα­γω­γής, που κατά τους θρη­σκευ­τι­κούς κανόνες, δια­τή­ρησε την ιερό­τητά του και ας μην λει­τουρ­γούσε ως συνα­γωγή μέχρι σήμερα», μας εξηγεί ο κ. Μεσ­σί­νας.

Η επί­πλωση πλέον έχει ολο­κλη­ρω­θεί, έχουν μπει και κάποια καφα­σωτά που έλειπαν στις σκάλες, έχουν γίνει τα στα­σί­δια, ενώ οι τελευ­ταίες πινε­λιές θα μπουν από ζωγράφο που θα ταξι­δέ­ψει από τη Θεσ­σα­λο­νίκη στην Κω ώστε να τονίσει κάποια σημεία του χώρου, με σεβασμό πάντα στον χαρα­κτήρα του και με βάση την καθο­δή­γηση του αρχι­τέ­κτονα. Αυτό που πλέον απο­μέ­νει είναι η τοπο­θέ­τηση των μεζου­ζότ κατά την τελετή των εγκαι­νίων, τον ερχό­μενο Ιούλιο.

Πηγή liberal.gr