Ο ρόλος της Γερμανίας στη Ρωσο-Ουκρανική κρίση: Quo Vadis;

ΙΣΤΟ­ΡΙ­ΚΟ

Με τη διε­θνή κοι­νό­τη­τα να πα­ρα­κο­λου­θεί ενα­γω­νί­ως τις εξε­λί­ξεις στο ρωσο-ου­κρα­νι­κό μέ­τω­πο, οι ιαχές ενός πο­λέ­μου- επι­ζή­μιου και μη ανα­γκαί­ου, δυ­στυ­χώς κα­θη­με­ρι­νά κλι­μα­κώ­νο­νται παρά τις δι­πλω­μα­τι­κές προ­σπά­θειες που κα­τα­βάλ­λο­νται από τον ευ­ρω­παϊ­κό και διε­θνή πα­ρά­γο­ντα. Ένας πό­λε­μος στην Ευ­ρώ­πη σί­γου­ρα είναι κάτι που όλοι απευ­χό­μα­στε και όλοι επι­θυ­μού­με να βρε­θεί μια ει­ρη­νι­κή έκ­βα­ση της κρί­σης.

Θυ­μί­ζο­ντας το «αφή­γη­μα» αυτής της διέ­νε­ξης, η εύ­θραυ­στη ισορ­ρο­πία μετά τον Ψυχρό Πό­λε­μο δια­λύ­θη­κε όταν η Ου­κρα­νία και άλλες χώρες άρ­χι­σαν να απο­μα­κρύ­νο­νται από τη Μόσχα για να πλη­σιά­σουν τις Βρυ­ξέλ­λες ανα­ζη­τώ­ντας όχι τόσο την ασφά­λεια που πρό­σφε­ρε το ΝΑΤΟ, όσο κυ­ρί­ως την ευ­η­με­ρία που υπό­σχε­ται η ΕΕ. Για του λόγου το αλη­θές, τον Ιού­λιο του 2017, το Συμ­βού­λιο εξέ­δω­σε από­φα­ση για τη σύ­να­ψη της συμ­φω­νί­ας σύν­δε­σης με την Ου­κρα­νία εξ ονό­μα­τος της ΕΕ, ως το τε­λευ­ταίο στά­διο της δια­δι­κα­σί­ας κύ­ρω­σης, το οποίο ξε­κί­νη­σε το 2007.

Επί­σης, να θυ­μί­σου­με πως μετά τη διά­λυ­ση της ΕΣΣΔ, η Ου­κρα­νία έγινε η τρίτη χώρα με το με­γα­λύ­τε­ρο πυ­ρη­νι­κό οπλο­στά­σιο στον κόσμο χάρη στα όπλα που κλη­ρο­νό­μη­σε από τη Μόσχα, και συμ­φώ­νη­σε το 1994 να εγκα­τα­λεί­ψει όλα τα πυ­ρη­νι­κά όπλα με αντάλ­λαγ­μα τη δέ­σμευ­ση της Ρω­σί­ας, των ΗΠΑ και του Ηνω­μέ­νου Βα­σι­λεί­ου να «σε­βα­στούν την ανε­ξαρ­τη­σία, την κυ­ριαρ­χία και τα υπάρ­χο­ντα σύ­νο­ρα της Ου­κρα­νί­ας», σύμ­φω­να με μνη­μό­νιο που υπέ­γρα­ψαν οι τέσ­σε­ρις χώρες. Επο­μέ­νως, η Ου­κρα­νία δεί­χνει ξε­κά­θα­ρα τι θέλει και με ποιους συ­ντάσ­σε­ται.

Από την άλλη πλευ­ρά, η Ρωσία του Πού­τιν είναι δυ­σα­ρε­στη­μέ­νη με το νέο status quo καθώς δεν θέλει να απο­κτή­σει η Δύση με­γα­λύ­τε­ρη επιρ­ροή στην Ου­κρα­νία, λόγω της γε­ω­πο­λι­τι­κής της θέσης (πρό­σβα­ση στη Μαύρη Θά­λασ­σα, βά­σεις στη Σε­βα­στού­πο­λη, διε­λεύ­σεις αγω­γών, ου­κρα­νι­κά λι­μά­νια του Δού­να­βη, κα), αλλά και των ιστο­ρι­κών δε­σμών με τη χώρα.

Σε αυτή την δύ­σκο­λη εξί­σω­ση, η ΕΕ κα­λεί­ται να δια­δρα­μα­τί­σει πρω­τα­γω­νι­στι­κό ρόλο και να ανα­δει­χθεί σε ηγέ­τι­δα δύ­να­μη καθώς ο ρόλος της κυ­ρί­αρ­χης Αμε­ρι­κής βρί­σκε­ται σε μια διελ­κυ­στίν­δα, όπου οι Η.Π.Α. έχουν δυο επι­λο­γές: είτε να εν­δώ­σουν και να εμπλα­κούν σε μια σύ­γκρου­ση με τη Ρωσία, θυ­σιά­ζο­ντας με αυτή την επι­λο­γή, τη στρα­τη­γι­κή τους στό­χευ­ση, που είναι η Κίνα, είτε να απε­μπλα­κούν θυ­σιά­ζο­ντας τις δια­τλα­ντι­κές σχέ­σεις στο βωμό των συμ­φε­ρό­ντων της στη Σι­νι­κή Θά­λασ­σα και στην Ανα­το­λι­κή Ασία. Ας μην ξε­χνά­με , πως τα τε­λευ­ταία χρό­νια, η Κίνα απο­τε­λεί το με­γά­λο της αντα­γω­νι­στή των Η.Π.Α. και όχι η Ρωσία.

Ποιος πρέ­πει να είναι ο ρόλος ΕΕ

Αυτή η κρίση αφορά στο μέλ­λον της Ου­κρα­νί­ας και ταυ­τό­χρο­να αφορά στις ίδιες τις αρχές της ευ­ρω­παϊ­κής τάξης που οι­κο­δο­μή­θη­κε από τους Ευ­ρω­παί­ους μετά τον Ψυχρό Πό­λε­μο. Τα θε­μέ­λια αυτής της τάξης τί­θε­νται τώρα υπό αμ­φι­σβή­τη­ση από τη Μόσχα και κλο­νί­ζο­νται καθώς γνω­ρί­ζου­με ποιες είναι οι προ­θέ­σεις του Κρεμ­λί­νου.

Η ει­ρη­νι­κή απο­σό­βη­ση της ρωσο-ου­κρα­νι­κής κρί­σης είναι ζω­τι­κής ση­μα­σί­ας για την ασφά­λεια, την ελευ­θε­ρία και την ευ­η­με­ρία της Ευ­ρώ­πης. Είναι πλέον εμ­φα­νές, πως η ση­με­ρι­νή Γερ­μα­νία δεν συ­μπε­ρι­φέ­ρε­ται ως η με­γά­λη δύ­να­μη, ει­δι­κά ως προς τις σχέ­σεις με τη Ρωσία καθώς η ση­με­ρι­νή γερ­μα­νι­κή κυ­βέρ­νη­ση απο­φεύ­γει να ηγη­θεί, σε αντί­θε­ση με τη στάση της πρώην κα­γκε­λα­ρί­ου, Άν­γκε­λα Μέρ­κελ, η οποία είχε δια­δρα­μά­τι­σε ηγε­τι­κό ρόλο κατά τη διάρ­κεια της ρωσο-ου­κρα­νι­κής σύ­γκρου­σης το 2014-15, δια­μορ­φώ­νο­ντας τη δυ­τι­κή απά­ντη­ση μαζί με τον τότε πρό­ε­δρο των ΗΠΑ, Μπα­ράκ Ομπά­μα.

Όπως ανέ­φε­ρα και σε προη­γού­με­νο άρθρο μου « Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΥ­ΡΩ­ΠΑΪ­ΚΗΣ ΕΝΩ­ΣΗΣ ΣΤΗ ΔΙΑ­ΧΕΙ­ΡΙ­ΣΗ ΤΗΣ ΡΩΣΟ-ΟΥ­ΚΡΑ­ΝΙ­ΚΗΣ ΚΡΙ­ΣΗΣ: Η ΕΥ­ΡΩ­ΠΑΪ­ΚΗ ΔΙ­ΠΛΩ­ΜΑ­ΤΙΑ ΣΕ ΣΤΑΥ­ΡΟ­ΔΡΟ­ΜΙ ΜΕ­ΤΑ­ΒΑ­ΣΗΣ», η μεί­ω­ση των εντά­σε­ων με τη Ρωσία απαι­τεί την αύ­ξη­ση της ευ­ρω­παϊ­κής στρα­τιω­τι­κής ισχύ­ος , την έμ­με­ση βο­ή­θεια προς την Ου­κρα­νία και την επι­βο­λή κυ­ρώ­σε­ων κατά του επι­τι­θέ­με­νου.

Όμως, εν τέλει στις κρί­σεις είναι ορα­τές και οι θέ­σεις των εμπλε­κο­μέ­νων, όπου στην πα­ρού­σα φάση, η στάση της Γερ­μα­νι­κή κυ­βέρ­νη­σης συ­να­σπι­σμού ανα­δει­κνύ­ει εν τη

γε­νέ­σει του, τα δο­μι­κά προ­βλή­μα­τα που υπάρ­χουν στους κόλ­πους της ΕΕ ως προς τη δη­μιουρ­γία μιας Κοι­νής Ενω­σια­κής Εξω­τε­ρι­κής Πο­λι­τι­κής. Τα συμ­φέ­ρο­ντα των ισχυ­ρών Κρα­τών Μελών, εν προ­κει­μέ­νω της Γερ­μα­νί­ας, λει­τουρ­γούν ως τρο­χο­πέ­δη αυτής της δια­δι­κα­σί­ας.

Σε αυτή τη χρο­νι­κή συ­γκυ­ρία, προ­κει­μέ­νου να έχει η Ένωση ένα ηγε­τι­κό ρόλο, έστω και σε επί­πε­δο ήπιας ισχύ­ος, ανα­γκαία συν­θή­κη απο­τε­λεί η κοινή πλεύ­ση των (ισχυ­ρών) Κρα­τών Μελών της σε αυτή τη δια­δι­κα­σία. Υπάρ­χει;

– Γερ­μα­νία: εν τέλει με ποιους συ­ντάσ­σε­ται;

Eπί δε­κα­ε­τί­ες η Γερ­μα­νία έχει ανα­γά­γει τη στενή συ­νερ­γα­σία της με τη Ρωσία σε εγ­γυ­η­τή της ει­ρή­νης στην Ευ­ρώ­πη. Ωστό­σο, ο ορι­σμός της Ρω­σί­ας για την ει­ρή­νη πε­ρι­λαμ­βά­νει πλέον όχι μόνο μια δια­με­λι­σμέ­νη Ου­κρα­νία, αλλά και μια Ευ­ρώ­πη που είναι δια­σπα­σμέ­νη εσω­τε­ρι­κά και χωρίς μια συ­μπα­γής ενιαία στάση σε θέ­μα­τα εξω­τε­ρι­κής πο­λι­τι­κής.

Σε αυτή την κρίση, η Γερ­μα­νία δυ­στυ­χώς, δια­τη­ρεί μια αμ­φι­λε­γό­με­νη στάση ως προς την επί­τευ­ξη μιας ενιαί­ας ευ­ρω­παϊ­κής απά­ντη­σης στις απει­λές της Ρω­σί­ας προς την Ου­κρα­νία. Ποια είναι τα βα­θύ­τε­ρα αίτια που εν­δε­χο­μέ­νως οδη­γούν τη γερ­μα­νι­κή κυ­βέρ­νη­ση να κρα­τή­σει αυτή τη με­σο­βέ­ζι­κη στάση; Η έλ­λει­ψη στρα­τη­γι­κής κουλ­τού­ρας είναι μόνο ένα μέρος του προ­βλή­μα­τος της έλ­λει­ψης ηγε­σί­ας της Γερ­μα­νί­ας. Το άλλο μέρος είναι οι σχέ­σεις της Γερ­μα­νί­ας με την ίδια τη Ρωσία και η ενερ­γεια­κή εξάρ­τη­σή της από το ρω­σι­κό φυ­σι­κό αέριο1 που κα­τέ­χει κυ­ρί­αρ­χη θέση στις απο­φά­σεις της γερ­μα­νι­κής πο­λι­τι­κής .

Η γε­ω­πο­λι­τι­κή αξία του αγω­γού Nord Stream 2 είναι προ­φα­νής και σαφώς δεν θα έπρε­πε να βρε­θεί η Ευ­ρώ­πη στα πρό­θυ­ρα του πο­λέ­μου για να εξε­τά­σει το Βε­ρο­λί­νο την κα­θυ­στέ­ρη­ση ή την ακύ­ρω­ση του αγω­γού. Αν λά­βου­με υπόψη πως στο πρό­σφα­το πα­ρελ­θόν, μετά την κρίση της Κρι­μαί­ας το 2014, η Γερ­μα­νία συ­νέ­χι­σε κα­νο­νι­κά την προ­ώ­θη­ση του επί­μα­χου αγω­γού, παρά τις περί του αντι­θέ­του δια­βε­βαιώ­σεις της, τότε εύ­λο­γα αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε γιατί συ­νε­χί­ζει σθε­να­ρά να υπε­ρα­σπί­ζε­ται αυτή τη λει­τουρ­γία του επί­μα­χου αγω­γού παρά τις πα­ραι­νέ­σεις τόσο από την ΕΕ, όσο και από τις Η.Π.Α.

Ει­δι­κό­τε­ρα, στη δε­δο­μέ­νη χρο­νι­κή πε­ρί­ο­δο οι ηγέ­τες της ΕΕ κά­λε­σαν το νέο Κα­γκε­λά­ριο να είναι έτοι­μος για την επι­βο­λή κυ­ρώ­σε­ων στο έργο Nord Stream 2 του Κρεμ­λί­νου2, ωστό­σο ο Scholz απέ­κρου­σε την ευ­θύ­νη, λέ­γο­ντας ότι η από­φα­ση για την έγκρι­ση του αγω­γού3 ανή­κει πλέον στη γερ­μα­νι­κή ρυθ­μι­στι­κή αρχή ενέρ­γειας (BNetzA)4. Στην πρώτη δε συ­νά­ντη­ση του Scholts με τον Joe Biden (7.02.2022), ενώ Biden ο δη­λώ­νει πως θα πρέ­πει να μπει ένα τέλος αν τα ρω­σι­κά στρα­τεύ­μα­τα πε­ρά­σουν τα σύ­νο­ρα, ο Κα­γκε­λά­ριος δή­λω­σε δι­πλω­μα­τι­κά πως όλα τα βή­μα­τα που θα κά­νου­με θα τα κά­νου­με μαζί, χωρίς επί της ου­σί­ας να πάρει ξε­κά­θα­ρη θέση5.

Θα πε­ρί­με­νε κα­νείς από την πρώτη κυ­βέρ­νη­ση υπό την ηγε­σία των Σο­σιαλ­δη­μο­κρα­τών μετά την ηγε­σία του Γκέρ­χαρντ Σρέ­ντερ (Gerhard Schröder) 6, να εμπο­δί­ζει τη βο­ή­θεια προς την Ου­κρα­νία. Είναι ανα­με­νό­με­νο μια νε­ό­κο­πη κυ­βέρ­νη­ση συ­να­σπι­σμού να πα­ρου­σιά­ζει πο­λυ­φω­νία και να δυ­σκο­λεύ­ε­ται να βρει μια κοινή συ­νι­στα­μέ­νη σε μια τόσο σο­βα­ρή κρίση που απει­λεί την Ευ­ρώ­πη. Ο αγω­γός φυ­σι­κού αε­ρί­ου Nord Stream 2, απο­τε­λεί ένα από τα βα­σι­κά αγκά­θια της κυ­βέρ­νη­σης συ­να­σπι­σμού, καθώς από τη μια ο Scholts δεν παίρ­νει ξε­κά­θα­ρη θέση και από την άλλη, ο αντι­κα­γκε­λά­ριος Robert Habeck, απει­λεί να μπλο­κά­ρει τον επί­μα­χο αγωγό Nord Stream 2 στο πλαί­σιο των κυ­ρώ­σε­ων κατά της Ρω­σί­ας, δη­λώ­νο­ντας χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά πως “από γε­ω­πο­λι­τι­κή άποψη, ο αγω­γός είναι λάθος”7 , δη­λώ­σεις που απο­κα­λύ­πτουν τις εντά­σεις εντός του συ­να­σπι­σμού.

Αφε­τέ­ρου, γνω­ρί­ζου­με πως ο ρόλος της Γερ­μα­νί­ας στο Β’ Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο εξα­κο­λου­θεί να ρί­χνει μια μακρά ψυ­χο­λο­γι­κή σκιά. Άλ­λω­στε, ας μη ξε­χνά­με πως αυτός ήταν και ένας βα­σι­κός λόγος για την οι­κο­δό­μη­ση των τότε Ε.Κ. και σή­με­ρα της ΕΕ. Επο­μέ­νως, θε­ω­ρη­τι­κά, θα πε­ρί­με­νε κα­νείς η σύγ­χρο­νη, Ευ­ρω­παϊ­κή Γερ­μα­νία – που απο­τε­λεί μια από τις δυο κυ­ρί­αρ­χες δυ­νά­μεις της ΕΕ, να ανα­πτύ­ξουν ισχυ­ρά αντα­να­κλα­στι­κά σε κάθε είδος εθνο-μη­δε­νι­σμού και να αντι­τα­χθούν στη ρω­σι­κή «λαν­θα­σμέ­νη» αντί­λη­ψη πως οι Ρώσοι και οι Ου­κρα­νοί είναι «ένας λαός» και κάθε κί­νη­ση απο­μά­κρυν­σης της Ου­κρα­νί­ας από τη Ρωσία δεν απο­τε­λεί έκ­φρα­ση της λαϊ­κής βού­λη­σης των Ου­κρα­νών, αλλά διε­θνής συ­νω­μο­σία.

Η Γερ­μα­νία πρέ­πει να ξε­κα­θα­ρί­σει ποιος είναι ο επι­τι­θέ­με­νος και ποια είναι τα θύ­μα­τα στην Ου­κρα­νία. Αν το Βε­ρο­λί­νο αρ­νη­θεί να συ­ναι­νέ­σει στην πα­ρά­δο­ση όπλων στην Ου­κρα­νία για να μπο­ρέ­σει να υπε­ρα­σπι­στεί τον εαυτό της, τότε στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα τάσ­σε­ται στο πλευ­ρό του Ρώσου επι­τι­θέ­με­νου. Η Γερ­μα­νία θα πρέ­πει να εγκα­τα­λεί­ψει την ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κή Ostpolitik υπέρ της δια­με­σο­λά­βη­σης για την ενό­τη­τα της ΕΕ.

Επί­λο­γος

Σε αυτήν την ομο­λο­γου­μέ­νως δύ­σκο­λη συ­γκυ­ρία, είναι ανα­γκαία η ύπαρ­ξη μιας ισχυ­ρής Ευ­ρώ­πης, η οποία θα λει­τουρ­γή­σει με γνώ­μο­να τις κοι­νές αξίες και τα συμ­φέ­ρο­ντας της και όχι με βάση τις επι­μέ­ρους στρα­τη­γι­κές των ΚΜ της. Είναι μια δια­χρο­νι­κή ανά­γκη για την ενο­ποι­η­τι­κή εξε­λι­κτι­κή πο­ρεία της Ένω­σης και σαφώς απαι­τεί χρόνο προ­κει­μέ­νου να ωρι­μά­σουν οι συν­θή­κες για το επό­με­νο με­γά­λο βήμα.

Μα­κρο­πρό­θε­σμα, ωστό­σο, θα χρεια­στεί μια κοινή πλατ­φόρ­μα για την ευ­ρω­παϊ­κή ασφά­λεια. Η συλ­λο­γι­κή άμυνα ως μέρος του ΝΑΤΟ, από τη μία πλευ­ρά, και η συ­νερ­γα­τι­κή ασφά­λεια για ολό­κλη­ρη την Ευ­ρώ­πη, από την άλλη, δεν απο­κλεί­ουν η μία την άλλη. Η ήπει­ρος χρειά­ζε­ται μια πα­νευ­ρω­παϊ­κή τάξη ασφα­λεί­ας, αν και – προς το παρόν – ο στό­χος αυτός φαί­νε­ται πολύ μα­κρι­νός.

Στο με­τα­ξύ, καθώς οι κρί­σεις είναι αμεί­λι­κτες ως προς το χρόνο, η ΕΕ μαζί με τις συμ­μα­χι­κές της δυ­νά­μεις και το ΝΑΤΟ, πρέ­πει να δώ­σουν ένα ξε­κά­θα­ρο μή­νυ­μα στη Ρωσία. Η Ένωση πέραν της δι­πλω­μα­τι­κής της υπη­ρε­σί­ας (ΕΥΕΔ) και της ΚΕΠΠΑ, έχει στη διά­θε­ση της έναν θεσμό για τη δια­σφά­λι­ση της ει­ρή­νης στην Ευ­ρώ­πη, τον Ορ­γα­νι­σμό για την Ασφά­λεια και τη Συ­νερ­γα­σία στην Ευ­ρώ­πη (ΟΑΣΕ/ OSCE)8, που απο­τε­λεί το μο­να­δι­κό φό­ρουμ πο­λι­τι­κής ασφά­λειας καθώς συ­γκε­ντρώ­νει όλες τις ευ­ρω­παϊ­κές χώρες, τα μετα-σο­βιε­τι­κά κράτη, τις Ηνω­μέ­νες Πο­λι­τεί­ες, τον Κα­να­δά και τη Μογ­γο­λία. Άλ­λω­στε, με Δή­λω­ση της ΕΕ στον ΟΑΣΕ, σχε­τι­κά με τη “συ­νε­χι­ζό­με­νη επι­θε­τι­κό­τη­τα της Ρω­σί­ας κατά της Ου­κρα­νί­ας και την πα­ρά­νο­μη κα­το­χή της Κρι­μαί­ας”9, πα­ρα­μέ­νει στα­θε­ρή στην έκ­κλη­σή της προς όλες τις πλευ­ρές να εφαρ­μό­σουν γρή­γο­ρα και πλή­ρως τις συμ­φω­νί­ες του Μινσκ και να τη­ρή­σουν πλή­ρως τις δε­σμεύ­σεις τους, προ­κει­μέ­νου να επι­τευ­χθεί μια βιώ­σι­μη πο­λι­τι­κή λύση στη σύ­γκρου­ση σύμ­φω­να με τις αρχές και τις δε­σμεύ­σεις του ΟΑΣΕ. Μία δύ­σκο­λη εξί­σω­ση για γε­ρούς παί­χτες.

Εν κα­τα­κλεί­δι, η ου­κρα­νι­κή πε­ρί­πτω­ση κα­θι­στά για μια ακόμη φορά επί­και­ρο το πολ­λά­κις δια­τυ­πω­θέν πο­λι­τι­κό ερώ­τη­μα: Quo Vadis Europa.

Ελευ­θε­ρία Π. Φτα­κλά­κη

-Πο­λι­τι­κός Επι­στή­μων/ Διε­θνο­λό­γος- Δι­δά­κτωρ ευ­ρω­παϊ­κών σπου­δών και Διε­θνών σχέ­σε­ων/ μετα-Δι­δα­κτο­ρι­κή ερευ­νή­τρια στο Πα­νε­πι­στή­μιο Αι­γαί­ου

-Το­με­άρ­χης Νη­σιω­τι­κής Πο­λι­τι­κής ΚΙΝΑΛ-ΠΑΣΟΚ