Βραβείο για την οικονομική ιστορία της Καλύμνου

Παρ’ όλο που η σπογ­γα­λιεία ήταν ένα πα­νάρ­χαιο επάγ­γελ­μα, μέχρι το 19ο αιώνα ο ρόλος της Κα­λύ­μνου ήταν πολύ πε­ριο­ρι­σμέ­νος. Δύο πα­ρά­γο­ντες όμως επέ­φε­ραν μια ρι­ζι­κή αλ­λα­γή: η ρα­γδαία αύ­ξη­ση της ζή­τη­σης (απο­τέ­λε­σμα κυ­ρί­ως της βιο­μη­χα­νι­κής επα­νά­στα­σης) και η ει­σα­γω­γή μιας νέας με­θό­δου σπογ­γα­λιεί­ας: το σκά­φαν­δρο.

Από­σπα­σμα από την επι­στη­μο­νι­κή ερ­γα­σία της Βέρας Πρα­τι­κά­κη, την οποία κα­τέ­θε­σε στο Πα­νε­πι­στή­μιο Warwick, στο οποίο φοί­τη­σε από το 2008 έως το 2012. Με αυτήν απέ­σπα­σε το πρώτο βρα­βείο του Πα­νε­πι­στη­μί­ου και υπο­τρο­φία από την Εται­ρεία της Οι­κο­νο­μι­κής Ιστο­ρί­ας.

– Πώς το επι­λέ­ξα­τε;

«Κατά τη διάρ­κεια των σπου­δών μου η Ελ­λά­δα δεν εμ­φα­νι­ζό­ταν κα­θό­λου στις δια­λέ­ξεις. Ετσι, θέ­λη­σα για τη δι­πλω­μα­τι­κή μου να επι­λέ­ξω ένα θέμα ελ­λη­νι­κό. Δεν έχω κά­ποια σχέση με την Κά­λυ­μνο, αλλά βρήκα την ιστο­ρία του εμπο­ρί­ου σφουγ­γα­ριών πραγ­μα­τι­κά συ­ναρ­πα­στι­κή και πολύ συ­γκι­νη­τι­κή. Πρό­τει­να το θέμα στους κα­θη­γη­τές μου, οι οποί­οι το βρή­καν πολύ πρω­τό­τυ­πο και εν­δια­φέ­ρον. Μου έδω­σαν μά­λι­στα και μια μικρή υπο­τρο­φία για να με εν­θαρ­ρύ­νουν».

– Ο στό­χος σας;

«Να φανεί πώς μέσω του εμπο­ρί­ου η Κά­λυ­μνος κα­τά­φε­ρε να εμπλου­τί­σει τον πο­λι­τι­σμό της, να επε­κτεί­νει τα όριά της και να γίνει μέλος ενός ευ­ρύ­τε­ρου, πα­γκο­σμιο­ποι­η­μέ­νου κό­σμου. Ο ρόλος της Κα­λύ­μνου στην πα­γκό­σμια ιστο­ρία έχει υπο­τι­μη­θεί και πι­στεύω πως είναι ση­μα­ντι­κό να ανα­δει­χθεί».

– Η με­θο­δο­λο­γία;

«Η ανά­λυ­ση γί­νε­ται υπό το πρί­σμα της Global History. Βα­σί­ζε­ται στην πε­ποί­θη­ση ότι απα­ραί­τη­τη προ­ϋ­πό­θε­ση για την κα­τα­γρα­φή της ιστο­ρί­ας είναι η συ­γκρι­τι­κή με­λέ­τη των αλ­λη­λε­πι­δρά­σε­ων με­τα­ξύ των δια­φο­ρε­τι­κών πο­λι­τι­σμών. Επί­σης, υιο­θε­τεί την προ­σέγ­γι­ση της Microhistory. Βα­σί­ζε­ται στην αντί­λη­ψη ότι είναι ανά­γκη να ξε­φύ­γου­με από την τη­λε­σκο­πι­κή ανά­λυ­ση και να πε­ρά­σου­με στη μι­κρο­σκο­πι­κή, ώστε να με­λε­τη­θεί ένα φαι­νό­με­νο με με­γα­λύ­τε­ρη έμ­φα­ση.

Αυτό που μου έκανε πραγ­μα­τι­κά εντύ­πω­ση ήταν η προ­θυ­μία και η διά­θε­ση όλων των Κα­λύ­μνιων να με βοη­θή­σουν στην έρευ­νά μου. Με το που έφτα­σα, όλο το νησί κι­νη­το­ποι­ή­θη­κε για να με βοη­θή­σει. Είμαι πραγ­μα­τι­κά ευ­γνώ­μων και βα­θύ­τα­τα εντυ­πω­σια­σμέ­νη».

– 19ος και 20ός αιώ­νες;

«Παρ’ όλο που η σπογ­γα­λιεία ήταν ένα αρ­χαίο επάγ­γελ­μα (για πα­ρά­δειγ­μα ανα­φέ­ρε­ται από τον Αι­λια­νό και τον Οπ­πια­νό το 2ο αι. π.Χ.), μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα ο ρόλος της Κα­λύ­μνου στην πα­γκό­σμια οι­κο­νο­μία ήταν αμε­λη­τέ­ος, διότι το εμπό­ριο σφουγ­γα­ριών πε­ριο­ρι­ζό­ταν κυ­ρί­ως στις εγ­χώ­ριες αγο­ρές. Δύο πα­ρά­γο­ντες όμως επέ­φε­ραν ση­μα­ντι­κή αλ­λα­γή εκεί­νη την εποχή: η ξαφ­νι­κή αύ­ξη­ση της ζή­τη­σης λόγω της βιο­μη­χα­νι­κής επα­νά­στα­σης και η χρήση μιας και­νούρ­γιας με­θό­δου αλιεί­ας».

– Του σκά­φαν­δρου;

«Ναι, εν­θάρ­ρυ­νε την εμπο­ρι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα στο εξω­τε­ρι­κό γιατί ήταν πολύ ακρι­βό και απαι­τού­σε ανα­διορ­γά­νω­ση του συ­στή­μα­τος. Οι πε­ρισ­σό­τε­ροι κα­πε­τά­νιοι δεν μπο­ρού­σαν πια να χρη­μα­το­δο­τή­σουν μόνοι τους μια απο­στο­λή και χρειά­ζο­νταν επεν­δυ­τές. Η με­λέ­τη των συμ­βο­λαί­ων της επο­χής δεί­χνει πως οι επεν­δυ­τές δά­νει­ζαν χρή­μα­τα στους κα­πε­τά­νιους με υψη­λούς τό­κους και με τον όρο να που­λή­σουν όλη την πα­ρα­γω­γή σε εκεί­νους σε συμ­φέ­ρου­σα τιμή όταν επέ­στρε­φαν. Είναι αξιο­ση­μεί­ω­το το εύρος και η έκτα­ση των εμπο­ρι­κών δρα­στη­ριο­τή­ταν των Κα­λύ­μνιων. Εν­δει­κτι­κά με­ρι­κές από τις πό­λεις και χώρες στις οποί­ες είχαν εμπο­ρι­κούς οί­κους οι Κα­λύ­μνιοι ήταν το Λον­δί­νο, το Πα­ρί­σι, η Μα­δρί­τη, η Ρώμη, η Φραν­κφούρ­τη, η Στοκ­χόλ­μη, η Αγ. Πε­τρού­πο­λη, η Νέα Υόρκη, η Καλ­κού­τα, η Τυ­νη­σία, οι Μπα­χά­μες, η Κούβα κ.λπ.».

– Διε­θνές δί­κτυο;

«Η κα­λυ­μνια­κή αγορά συν­δέ­θη­κε με την ευ­ρω­παϊ­κή, την αμε­ρι­κα­νι­κή, την αφρι­κα­νι­κή ακόμα και με την ιν­δι­κή σε ένα μι­κρό­τε­ρο επί­πε­δο. Για πα­ρά­δειγ­μα, ο Πε­λε­κά­νος προ­μή­θευε το Harrods, ο Βου­βά­λης το Buckingham. Η μα­ζι­κή με­τα­νά­στευ­ση των Κα­λύ­μνιων διευ­κό­λυ­νε την ίδρυ­ση εμπο­ρι­κών οίκων στο εξω­τε­ρι­κό. Δη­μιούρ­γη­σε έναν ιστό εμπο­ρι­κών κοι­νο­τή­των που λει­τουρ­γού­σαν ως συν­δε­τι­κοί κρί­κοι με τη μη­τρό­πο­λη και με τις άλλες κοι­νό­τη­τες του εξω­τε­ρι­κού. Μία από τις με­γα­λύ­τε­ρες ήταν αυτή στο Τάρ­πον Σπρινγκς στη Φλό­ρι­ντα της Αμε­ρι­κής».