Το τελευταίο παιδί: Η εκπαίδευση στις απομακρυσμένες περιοχές της Ελλάδας

Οι περισ­σό­τε­ροι ίσως έχουν ακούσει την ιστορία του μονα­δι­κού μαθητή στο σχολείο. Είναι άλλωστε το ετήσιο ρεπορ­τάζ με το άνοιγμα των σχο­λείων, αλλά και αργό­τερα σε κάθε εθνική εορτή. Ο Χρήστος στους Αρκιούς, ο Τάσος στο Μαθράκι, ο Σάββας στην Τέλενδο. Ντύ­νο­νται τσο­λιά­δες, κρατούν πασχα­λινά αυγά στα χέρια ή κάθο­νται δίπλα δίπλα στο θρανίο με τη δασκάλα, σε μια κενή σχολική αίθουσα. Οι μικροί ώμοι τους σηκώ­νουν το βάρος ενός σύγ­χρο­νου ελλη­νι­κού ηρω­ι­σμού αλλά και παρα­δό­σεων που φθίνουν. Ντο­κου­μέ­ντα που παρα­πέ­μπουν σε εξω­τι­σμό, παρά αφορμή για την ανάληψη της κοι­νω­νι­κής και πολι­τι­κής ευθύνης απέ­να­ντι στα τελευ­ταία παιδιά της υπαί­θρου.

Πλάνο από το ντο­κι­μα­ντέρ Kristos the last child.

Ένα ντο­κι­μα­ντέρ που φτάνει σύντομα στις ελλη­νι­κές αίθου­σες καταρ­ρί­πτει τα στε­ρε­ό­τυπα και κοι­τά­ζει πιο διεισ­δυ­τικά τη ζωή ενός τέτοιου παιδιού, του Χρήστου από τους Αρκιούς. Η ταινία Kristos the last child της Ιτα­λί­δας Τζούλια Αμάτι, μια συμπα­ρα­γωγή Ιταλίας, Γαλλίας και Ελλάδας, έκανε πρε­μιέρα την εβδο­μάδα που πέρασε στο παράλ­ληλο τμήμα του Φεστι­βάλ της Βενε­τίας Giornate degli Autori. Επι­κοι­νωνώ με τη σκη­νο­θέ­τιδα λίγο πριν ταξι­δέ­ψει για τη διεθνή κινη­μα­το­γρα­φική συνά­ντηση. Μου μιλάει για τη σύνδεση που ένιωσε με το νησί και τον μικρό πρω­τα­γω­νι­στή της ταινίας, αλλά και για τη σχέση της με την Ελλάδα και τους Αρκιούς, η οποία κρατάει πολύ περισ­σό­τερο. «Η ταινία είναι συν­δε­δε­μένη με τη δική μου παιδική ηλικία. Ο πατέρας μου ήταν παθια­σμέ­νος ιστιο­πλόος και κάθε χρόνο ταξι­δεύ­αμε στο Αιγαίο. Οι Αρκιοί ήταν ένα αγα­πη­μένο μου μέρος. Όταν ο πατέρας μου πέθανε, ένιωσα την ανάγκη να επι­στρέψω, σχεδόν 20 χρόνια μετά. Τότε έμαθα πως ο Χρήστος ήταν το μονα­δικό παιδί που είχε απο­μεί­νει στο νησί και ο τελευ­ταίος μαθητής στο Δημο­τικό Σχολείο. Σύντομα συνει­δη­το­ποί­ησα ότι ο Χρήστος ήταν στην ίδια ηλικία που ήμουν όταν κατέ­βηκα για πρώτη φορά στο νησί. Τι σημαί­νει άραγε να είσαι εντελώς μόνος και να μεγα­λώ­νεις χωρίς φίλους; Τότε ένιωσα την επι­θυ­μία να κάνω ένα ντο­κι­μα­ντέρ για την εξέλιξη της ζωής γι’ αυτό το παιδί».

Η ταινία ακο­λου­θεί την καθη­με­ρι­νό­τητα του Χρήστου στο σχολείο και στην κτη­νο­τρο­φική ζωή της οικο­γέ­νειάς του. Καθώς διανύει την τελευ­ταία τάξη του Δημο­τι­κού, βρί­σκε­ται ενώπιον μιας σημα­ντι­κής από­φα­σης. Για να ολο­κλη­ρώ­σει την υπο­χρε­ω­τική εκπαί­δευση, θα πρέπει να φύγει από τους Αρκιούς των 30 κατοί­κων και να μετα­κο­μί­σει στην Πάτμο. Αυτό το μικρό αγόρι βρί­σκε­ται εκ των πραγ­μά­των σε ένα δύσκολο σταυ­ρο­δρόμι: θα μείνει στην οικειό­τητα της παι­δι­κής του ηλικίας και θα συνε­χί­σει την κτη­νο­τρο­φική παρά­δοση ή θα ξερι­ζω­θεί για να συνε­χί­σει την εκπαί­δευσή του; Όποια και να είναι η τροπή της ιστο­ρίας, θα πρέπει να αφήσει κάτι πίσω· τη δασκάλα του, τη φύση, την οικο­γέ­νειά του. Η επιλογή είναι σε κάθε περί­πτωση σκληρή. «Είναι το τέλος της αθω­ό­τη­τας. Μια ιστορία ενη­λι­κί­ω­σης. Δεν βρί­σκο­νται όλα τα παιδιά μπροστά σε τέτοιες αλλαγές στη ζωή τους στην τρυφερή ηλικία των 12 ετών», λέει η Αμάτι.

Αβέβαιο μέλλον

Πέρα από την κατα­γραφή της ζωής του μικρού Χρήστου, η ταινία σημα­το­δο­τεί και το τέλος μιας εποχής. Η Αμάτι λέει πως το ανά­γλυφο του νησιού δεν έχει αλλάξει από τότε που το πρω­το­ε­πι­σκέ­φθηκε, πριν από είκοσι χρόνια. Το τοπίο εξα­κο­λου­θεί να είναι άγριο, κοι­νω­νικά όμως ανα­μέ­νο­νται αλλαγές. «Έχουν απο­μεί­νει μόνο δύο οικο­γέ­νειες βοσκών και η οικο­γέ­νεια του Χρήστου, η μονα­δική που έχει παιδιά. Δεν λέω ότι θα σβήσει, αλλά το νησί θα μπει σε μια νέα εποχή. Πιο μακριά από την κτη­νο­τρο­φία, πιο κοντά στον του­ρι­σμό». Οι αριθμοί όμως δεν είναι αμεί­λι­κτοι μόνο με τη νέα γενιά των Αρκιών. Η πλη­θυ­σμιακή απο­ψί­λωση της υπαί­θρου απο­τυ­πώ­θηκε τα τρία τελευ­ταία χρόνια με την ανα­στολή λει­τουρ­γίας 227 Νηπια­γω­γείων και Δημο­τι­κών σχο­λείων σε 5 από τις 13 περι­φε­ρεια­κές ενό­τη­τες της χώρας. Νούμερα που συν­δια­μορ­φώ­νο­νται, σύμφωνα με τη Διδα­σκα­λική Ομο­σπον­δία, από τις περι­κο­πές και τις συγ­χω­νεύ­σεις σχο­λείων. Τα προ­βλή­ματα της εκπαί­δευ­σης στους απο­μα­κρυ­σμέ­νους και δυσπρό­σι­τους ορει­νούς και νησιω­τι­κούς τόπους είναι πολ­λα­πλά και ομο­λο­γου­μέ­νως σοκα­ρι­στικά για όσους ζούμε στις μεγάλες πόλεις.

Ο δάσκα­λος στο ορεινό χωριό Βορύζια του Ψηλο­ρείτη διανύει κάθε μέρα 50 χλμ. από το Ηρά­κλειο για να φτάσει στο ολι­γο­θέ­σιο σχολείο. Στη Θύμαινα τα παιδιά θα πάρουν το καΐκι για να πάνε στους κοντι­νούς Φούρ­νους. Και φυσικά τα πιο δύσκολα περι­μέ­νουν τα παιδιά που καλού­νται να βρεθούν μακριά από το σπίτι τους για να συνε­χί­σουν τις σπουδές τους στο Γυμνά­σιο και στο Λύκειο, όπως συμ­βαί­νει στην περιοχή των Γρε­βε­νών, όπου η Εστία υπο­δέ­χε­ται παιδιά από κοντι­νές περιο­χές με δυσκο­λίες στη συγκοι­νω­νία μέχρι απο­μα­κρυ­σμένα χωριά, όπως τη Μηλιά Μετσό­βου.

Η δασκάλα Αλε­ξάν­δρα Δημο­πού­λου βοηθάει στο διά­βα­σμα τη Στα­μα­τία Ανδρο­νί­κου, που μαζί με τα αδέρφια της, Ιάκωβο και Ανα­στα­σία, υπήρξαν οι μονα­δι­κοί μαθητές στο Δημο­τικό Αντι­κυ­θή­ρων (2019). (Φωτο­γρα­φία: Γιάννης Κολε­σί­δης)

Μάλιστα ο διευ­θυ­ντής της Μαθη­τι­κής Εστίας Γρε­βε­νών επι­ση­μαί­νει ότι τη φετινή χρονιά οι εγγρα­φές αυξή­θη­καν από 20 σε πάνω από 30, καθώς στα παιδιά του Δημο­τι­κού που φέτος υπο­δέ­χο­νται για πρώτη φορά, ήρθαν να προ­στε­θούν και οι μαθητές από το ΕΠΑΛ Δεσκά­της που έκλεισε λόγω συγ­χώ­νευ­σης.

Και η εκπαί­δευση αυτή καθαυτή των παιδιών στα απο­μα­κρυ­σμένα σχολεία απο­τε­λεί μια μεγάλη πρό­κληση για τους δασκά­λους, αλλά και τους ίδιους τους μαθητές. Στην περί­πτωση του Χρήστου των Αρκιών, η δασκάλα του, Μαρία Τσια­λέρα, η οποία τιμή­θηκε το 2018 από την Ακα­δη­μία Αθηνών «για την αφο­σί­ωση και τη συνέ­πεια με την οποία εκτελεί τα καθή­κο­ντά της», αφιέ­ρωσε τη ζωή της, όπως λέει η ίδια, στο να κάνει πραγ­μα­τι­κό­τητα την ολο­κλή­ρωση της μαθη­τείας του μικρού Χρήστου στο Δημο­τικό Σχολείο (ήταν το πρώτο παιδί σε ολό­κληρο νησί που το κατά­φερε), αλλά και να βελ­τιώ­σει το επίπεδο δια­βί­ω­σης στο νησί. «Το πιο δύσκολο κομμάτι είναι η σχετική απο­μό­νωση, που οδηγεί σε φτωχό λεξι­λό­γιο, οι ελλι­πείς κοι­νω­νι­κές δεξιό­τη­τες αλλά και η τριβή του παιδιού με έναν κόσμο που εμείς θεω­ρούμε αυτο­νό­ητο». Με δική της πρω­το­βου­λία κατόρ­θωσε να τον εντάξει σε δια­δι­κτυακή τάξη εκμά­θη­σης της αγγλι­κής γλώσσας, αλλά και να κάνει μαζί του αρκετές εκδρο­μές, από μουσεία και κινη­μα­το­γρά­φους μέχρι ζαχα­ρο­πλα­στεία και παι­δό­το­πους, ώστε το παιδί «να μάθει τον κόσμο». Ακού­ρα­στη και υπερ­πη­δώ­ντας όλα τα εμπόδια που έφερνε ο κρα­τι­κός μηχα­νι­σμός, εξα­σφά­λισε την απαι­τού­μενη υλι­κο­τε­χνική υποδομή για το σχολείο, ενώ αργό­τερα έφτασε μέχρι το γραφείο του πρω­θυ­πουρ­γού και με τη συνερ­γα­σία του εξα­σφά­λισε τους απαι­τού­με­νους πόρους για την ανα­καί­νιση του σχο­λείου, το οποίο κατέρ­ρεε από την υγρασία. Δική της ήταν και η πρω­το­βου­λία για τη δημιουρ­γία περι­φε­ρεια­κού ιατρείου στο νησί.

Τα αδέρφια Νικόλας και Κέλλυ Λου­γιάκη, οι μονα­δι­κοί μαθητές του Δημο­τι­κού Σχο­λείου Γαύδου (2020). (Φωτο­γρα­φία: Γιάννης Κολε­σί­δης)

Εγκα­τά­λειψη ή τηλεκ­παί­δευση;

Οι πολι­τι­κές απο­φά­σεις για την εκπαί­δευση στους μικρούς τόπους γίνο­νται ιδιαί­τερα περί­πλο­κες και απαι­τη­τι­κές για τους μικρούς μαθητές και τους γονείς τους όταν φτάσει η ώρα τα παιδιά να πάνε από το Δημο­τικό στο Γυμνά­σιο. Στη Γαύδο, οι εκκλή­σεις γονιών και δήμου για τη λει­τουρ­γία Γυμνα­σίου (το οποίο ανήκει στην υπο­χρε­ω­τική εκπαί­δευση), προ­κει­μέ­νου μια οικο­γέ­νεια με τρία παιδιά να μην εγκα­τα­λεί­ψει το νησί, δεν έγιναν απο­δε­κτές από το Υπουρ­γείο Παι­δείας. Σύμφωνα με τον γενικό γραμ­μα­τέα Πρω­το­βάθ­μιας και Δευ­τε­ρο­βάθ­μιας Εκπαί­δευ­σης και Ειδικής Αγωγής, Αλέ­ξαν­δρο Κόπτση, η ελλη­νική πολι­τεία φρο­ντί­ζει να παρέχει εκπαί­δευση σε όλους τους μαθητές, από­δειξη πως λει­τουρ­γούν 79 Δημο­τικά και 267 Νηπια­γω­γεία με λιγό­τε­ρους από πέντε μαθητές σε όλη τη χώρα. Στην περί­πτωση όμως του Γυμνα­σίου, η λει­τουρ­γία του κρί­νε­ται άκρως προ­βλη­μα­τική έως αδύνατη. Η έκκληση των γονιών στο ΥΠΕΠΘ να δημιουρ­γη­θεί ένα υβρι­δικό σύστημα τηλεκ­παί­δευ­σης σε συν­δυα­σμό με την επι­τό­πια παρου­σία καθη­γη­τών δεν έγινε δεκτή, σύμφωνα με τον γενικό γραμ­μα­τέα λόγω της έλλει­ψης νομο­θε­τι­κού πλαι­σίου, όσο και της αδυ­να­μίας επι­λε­κτι­κής εφαρ­μο­γής.

Δεν είναι όμως η πρώτη φορά που ανα­κύ­πτει ένα τέτοιο ζήτημα. Αντί­στοιχη ήταν η περί­πτωση της 12χρονης τότε μαθή­τριας Άννας Μαύρου από την Ψέριμο, το 2009. Καθώς ήταν αδύνατο να φύγει από το νησί, προ­τά­θηκε από το Πανε­πι­στή­μιο Αιγαίου στο Υπουρ­γείο Παι­δείας (με τότε υπουργό την Άννα Δια­μα­ντο­πού­λου) να παρα­κο­λου­θή­σει τα μαθή­ματα του Νυχτε­ρι­νού Γυμνα­σίου Καλύ­μνου εξ απο­στά­σεως (προ­κει­μέ­νου να βοηθάει την οικο­γέ­νειά της στο πρωινό ωράριο), ενώ ταυ­τό­χρονα θα έπαιρνε μέρος στις εξε­τά­σεις διά ζώσης, όπως όλα τα υπό­λοιπα παιδιά. Στο πιλο­τικό αυτό πρό­γραμμα, η Νομαρ­χία Δωδε­κα­νή­σου παρείχε τον υλι­κο­τε­χνικό εξο­πλι­σμό του σχο­λείου της Ψερίμου με μηχα­νή­ματα, ενώ ταυ­τό­χρονα θα κάλυπτε τα έξοδα μετα­φο­ράς και δια­μο­νής της μαθή­τριας και του συνοδού της όταν θα χρειά­ζο­νταν.

Δασκάλα και μαθητής στην παρέ­λαση της 28ης Οκτω­βρίου 2018. (Φωτο­γρα­φία: Γιάννης Κολε­σί­δης)

Το Πανε­πι­στή­μιο Αιγαίου με απο­στο­λές στην Ψέριμο φρό­ντισε για τη βασική εκπαί­δευση σε τεχνικά ζητή­ματα, ενώ βοήθησε στην εγκα­τά­σταση ADSL σύν­δε­σης. Επίσης, θα παρείχε τεχνική και εκπαι­δευ­τική βοήθεια στη μαθή­τρια, αλλά και σε κάθε άλλο κάτοικο που θα ενδια­φε­ρό­ταν. Το υπουρ­γείο τελικά δεν έδωσε την έγκρισή του, η Άννα Μαύρου δεν πήγε στο Γυμνά­σιο και το σχολείο της Ψερίμου δεν άνοιξε ποτέ ξανά. Σήμερα, το θέμα της τηλεκ­παί­δευ­σης, πέρα από τις πολι­τι­κές συγκρού­σεις που έχει προ­κα­λέ­σει, έχει γίνει πλέον και διεθνώς αντι­κεί­μενο πανε­πι­στη­μια­κής μελέτης για την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητά του ως εργα­λείο κατά τη διάρ­κεια της παν­δη­μίας.

Ο ομό­τι­μος καθη­γη­τής του Παι­δα­γω­γι­κού Τμή­μα­τος του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου Κώστας Τσο­λα­κί­δης, που συμ­με­τείχε ενεργά στο εγχεί­ρημα της τηλεκ­παί­δευ­σης στην Ψέριμο και η εμπει­ρία του οποίου ξεκινά το 1998, όταν πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε για πρώτη φορά πιλο­τικά μάθημα στην πλη­ρο­φο­ρική από από­σταση, εγκε­κρι­μένο από το Υπουρ­γείο Παι­δείας και το Παι­δα­γω­γικό Ινστι­τούτο, στην Τήλο, ανα­φέ­ρει χαρα­κτη­ρι­στικά: «Τα ολι­γο­θέ­σια και δυσπρό­σιτα σχολεία εκπλη­ρώ­νουν μια κρίσιμη λει­τουρ­γία παρέ­χο­ντας στα παιδιά των απο­μα­κρυ­σμέ­νων, λιγό­τερο προ­σι­τών και νησιω­τι­κών περιο­χών την πρό­σβαση στην εκπαί­δευση, στην οποία όλα τα παιδιά έχουν δικαί­ωμα, κρα­τώ­ντας κατά συνέ­πεια τις μικρές, απο­μα­κρυ­σμέ­νες και “γηρά­σκου­σες” κοι­νό­τη­τες ζωντα­νές. Εντού­τοις, η λει­τουρ­γία –ακόμη και η επι­βί­ωση– αυτών των σχο­λείων γίνεται όλο και περισ­σό­τερο προ­βλη­μα­τική, δεδο­μέ­νου ότι υφί­στα­νται τις συνέ­πειες μιας συνεχώς διευ­ρυ­νό­με­νης κοι­νω­νι­κής και οικο­νο­μι­κής διαί­ρε­σης μεταξύ των αστικών και αγρο­τι­κών περιο­χών».

Ο κύριος Τσο­λα­κί­δης μίλησε για τις δια­χρο­νι­κές αγκυ­λώ­σεις της ελλη­νι­κής πολι­τείας να βρει λύσεις για τα παιδιά που βρί­σκο­νται σε απο­μα­κρυ­σμέ­νες περιο­χές και να πάρει πιο γεν­ναίες απο­φά­σεις. «Το σχολείο δεν προ­σφέ­ρε­ται μόνο για μάθηση. Βοηθάει τα παιδιά να παίξουν, να κοι­νω­νι­κο­ποι­η­θούν, να ερω­τευ­τούν, να γίνουν πολίτες μιας κοι­νω­νίας. Οπότε δεν μπο­ρούμε να πούμε πως μια εκπαί­δευση εξ ολο­κλή­ρου από από­σταση προ­σφέ­ρει την απαι­τού­μενη παιδεία στους μαθητές. Από την άλλη πλευρά, πρέπει να σκύ­ψουμε πάνω στις ακρι­τι­κές περιο­χές. Η ελλη­νική πολι­τεία θα πρέπει να κάνει ένα θεσμικό άλμα: να ξεκι­νή­σει, έστω και πιλο­τικά, υβρι­δικά προ­γράμ­ματα εκπαί­δευ­σης (διά ζώσης και εξ απο­στά­σεως) για τα παιδιά που θα ήταν προ­τι­μό­τερο για τα ίδια και τις κοι­νό­τη­τές τους να παρα­μεί­νουν στον τόπο τους από το να απο­μα­κρυν­θούν απ’ αυτόν».

Ο Χρήστος, ο μονα­δι­κός μαθητής του σχο­λείου των Αρκιών. (Φωτο­γρα­φία: Γιάννης Κολε­σί­δης)

Και τα λου­λού­δια;

Σε ένα από­σπα­σμα της ταινίας Kristos the last child η δασκάλα ρωτάει τον μικρό μαθητή για τα δέντρα, τι τρώνε τα άλογα, τα ονόματα των φυτών που βλέπουν στην ύπαιθρο. «Είναι πολύ σημα­ντικό που ξέρεις τόσα πράγ­ματα. Σε ζηλεύω. Έχεις πιο πολλές γνώσεις από μένα που είμαι δασκάλα. Πόσο τυχερός είσαι που ξέρεις τόσο πολλά!» του λέει η Μ. Τσια­λέρη. Το παιδί την κοι­τά­ζει με βλέμμα απο­ρη­μένο.

Το σχολείο επι­τε­λεί ακόμα και σήμερα πολύ σημα­ντικό έργο στα απο­μα­κρυ­σμένα σημεία της Ελλάδας. Συνε­χί­ζει να είναι το σχολείο του χωριού. Είναι η ελπίδα ότι η ζωή θα ανα­κάμ­ψει, η αίσθηση της συνέ­χειας, είναι ταυ­τό­χρονα ένας θεσμός δια­με­σο­λά­βη­σης ώστε τα παιδιά να απο­κτή­σουν ερε­θί­σματα και, γιατί όχι, να γίνουν αυτοί που θα δημιουρ­γή­σουν ένα και­νούρ­γιο όραμα για τον τόπο τους. Γιατί, αν και αυτά τα παιδιά φύγουν, θα απο­μεί­νει κανείς, άραγε, να γνω­ρί­ζει τόσο πολλά για τα λου­λού­δια όσα ο μικρός Χρήστος των Αρκιών;

Οι φωτο­γρα­φίες του Γιάννη Κολε­σίδη που φιλο­ξε­νούμε εδώ είναι μέρος του εν εξε­λί­ξει πολυ­με­σι­κού έργου The Islanders (theislanders.eu) που έχει ως στόχο να ανα­δεί­ξει τα τοπία και την ζωή των νησιώ­των τους χει­με­ρι­νούς μήνες. Το project υπο­στη­ρί­χθηκε από το iMEdD – Incubator for Media Education and Development.

Πηγή kathimerini.gr

Νατάσσα Μπλά­τσιου