ΙΟΒΕ: Σημαντικές ανισότητες στην πρόσβαση των φοιτητών

Την εξέλιξη των κοι­νω­νι­κών χαρα­κτη­ρι­στι­κών των φοι­τη­τών που εγγρά­φη­καν στα ιδρύ­ματα τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης την περίοδο 2001-2014 και τις επι­πτώ­σεις της κρίσης στην πρό­σβαση των φοι­τη­τών και στην ισότητα των ευκαι­ριών στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση μετά το 2009 διε­ρευνά μελέτη του Ιδρύ­μα­τος Οικο­νο­μι­κών και Βιο­μη­χα­νι­κών Ερευνών (ΙΟΒΕ) με τίτλο «Εκπαι­δευ­τι­κές ανι­σό­τη­τες στην Ελλάδα: Πρό­σβαση στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση και επι­πτώ­σεις της κρίσης».

Η μελέτη κατα­γρά­φει τις σημα­ντι­κές ανι­σό­τη­τες που επι­κρα­τούν στην πρό­σβαση στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση και στα επι­μέ­ρους ιδρύ­ματα (πανεπιστήμια-ΤΕΙ-λοιπές επαγ­γελ­μα­τι­κές σχολές), του κέντρου ή της περι­φέ­ρειας, καθώς και στα πεδία σπουδών και τα συγκε­κρι­μένα ιδρύ­ματα, με βάση το κοινωνικό-μορφωτικό επίπεδο οικο­γε­νεια­κής προ­έ­λευ­σης, το φύλο, την εθνική κατα­γωγή («δεύτερη γενιά» μετα­να­στών), και το σχολείο απο­φοί­τη­σης (δημόσιο ή ιδιω­τικό) των φοι­τη­τών. Η μελέτη απο­τυ­πώ­νει, επίσης, τις σημα­ντι­κές μετα­βο­λές που σημειώ­θη­καν στη διάρ­κεια της κρίσης στην κοι­νω­νική σύνθεση του φοι­τη­τι­κού πλη­θυ­σμού και την ισότητα των ευκαι­ριών πρό­σβα­σης στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση.

Τα κυριό­τερα απο­τε­λέ­σματα και συμπε­ρά­σματα της μελέτης συνο­ψί­ζο­νται στα εξής:

Η μελέτη κατα­γρά­φει σημα­ντι­κές ανι­σό­τη­τες στην πρό­σβαση στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση μεταξύ φοι­τη­τών με δια­φο­ρε­τικό επίπεδο κοινωνικό-μορφωτικής οικο­γε­νεια­κής προ­έ­λευ­σης. Ειδι­κό­τερα, περίπου το 40% των πρω­το­ε­τών φοι­τη­τών είχαν το 2014 μητέρα από­φοιτη τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης, όταν στον ευρύ­τερο πλη­θυ­σμό μόλις 27% των γυναι­κών συγκρί­σι­μης ηλικίας (35-54 ετών) έχουν πτυχίο τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης. Η αντί­στοιχη διαφορά στην πλευρά του πατέρα ανέρ­χε­ται σε 39% στους φοι­τη­τές, έναντι 26% στο ευρύ­τερο πλη­θυ­σμό. Αντί­στοιχα, αυξη­μένο στους φοι­τη­τές είναι το ποσοστό γυναι­κών (53% έναντι 49,2% στο συνο­λικό πλη­θυ­σμό) και των απο­φοί­των ιδιω­τι­κών σχο­λείων (6,3% έναντι 3,8%) ενώ μειω­μένο είναι το ποσοστό των μετα­να­στών (2,6% έναντι 9,5%).

Επι­πλέον, η μελέτη δείχνει ότι στη διάρ­κεια της οικο­νο­μι­κής κρίσης μετα­βλή­θηκε η σύνθεση του φοι­τη­τι­κού πλη­θυ­σμού. Το ποσοστό φοι­τη­τών με άνερ­γους γονείς αυξή­θηκε από 1,2% το 2001 σε 9,4% το 2014 στην πλευρά της μητέρας και από 0,8% σε 5,8% στην πλευρά του πατέρα. Επι­πρό­σθετα, ανα­κό­πηκε η προ­γε­νέ­στερη τάση μείωσης των φοι­τη­τών με χαμηλό κοινωνικό-μορφωτικό επίπεδο οικο­γε­νεια­κής προ­έ­λευ­σης.

Εντός της τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης, η μελέτη κατα­γρά­φει σημα­ντική και δια­χρο­νική διαφορά στην κοινωνικό-μορφωτική οικο­γε­νειακή προ­έ­λευση των φοι­τη­τών μεταξύ πανε­πι­στη­μια­κών και άλλων ιδρυ­μά­των. Περισ­σό­τε­ροι από τους μισούς φοι­τη­τές των πανε­πι­στη­μίων (53,3%) προ­ήλ­θαν (το 2014) από οικο­γέ­νειες με υψηλό κοινωνικό-μορφωτικό επίπεδο, έναντι 30,2% στα ΤΕΙ και 31,6% στους φοι­τη­τές των λοιπών ιδρυ­μά­των. Επι­πλέον, στα πανε­πι­στή­μια είναι υψη­λό­τερο το ποσοστό των φοι­τη­τών που προήλθε από οικο­γέ­νειες πολύ υψηλού κοινωνικό-μορφωτικού επι­πέ­δου (6,4%) έναντι μόλις 1,3% στα ΤΕΙ και 1,1% στα λοιπά ιδρύ­ματα. Αντί­στοιχα, στα ΤΕΙ και τα λοιπά ιδρύ­ματα περισ­σό­τε­ροι φοι­τη­τές προ­ήλ­θαν (το 2014) από οικο­γέ­νειες μεσαίου (56,1% και 55,9%) και χαμηλού (12,4% και 11,5%) κοινωνικό-μορφωτικού επι­πέ­δου.

Στη διάρ­κεια της κρίσης μειώ­θηκε η διαφορά ως προς το ποσοστό φοι­τη­τών με υψηλό κοινωνικό-μορφωτικό επίπεδο γονέων μεταξύ των πανε­πι­στη­μίων και των υπό­λοι­πων ιδρυ­μά­των, (από 23,9 π.μ. το 2011 σε 23,1 π.μ. το 2014), ενώ αύξηση της δια­φο­ράς παρα­τη­ρεί­ται στο πολύ υψηλό επίπεδο (από 3,9 π.μ. σε 5,1 π.μ.).

Ακόμα, η μελέτη δια­πι­στώ­νει σημα­ντι­κές ανι­σό­τη­τες με βάση την προ­έ­λευση των φοι­τη­τών ως προς τα πεδία σπουδών στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση. Αυξη­μένα ποσοστά φοι­τη­τών με πολύ υψηλό κοινωνικό-μορφωτικό επίπεδο γονέων παρα­τη­ρού­νται στις πανε­πι­στη­μια­κές σχολές ιατρι­κής (10,7% κατά μέσο όρο την περίοδο 2001-2014), μηχα­νι­κών (8,5%) και νομικής (7,7%). Απο­μο­νώ­νο­ντας τις συσχε­τί­σεις με τα λοιπά κοι­νω­νικά χαρα­κτη­ρι­στικά, προ­κύ­πτει ότι το πολύ υψηλό κοινωνικό-μορφωτικό επίπεδο έχει την ισχυ­ρό­τερη θετική επί­δραση στην πιθα­νό­τητα φοί­τη­σης στις σχολές μηχα­νι­κών (27,2%), ιατρι­κής (20,2%) και νομικής (11,9%). Μικρό­τερη, αλλά θετική και στα­τι­στικά σημα­ντική είναι η επί­δραση και στις άλλες επι­στή­μες υγείας (2,3%), στις φυσι­κο­μα­θη­μα­τι­κές επι­στή­μες (2,1%) και στα τμήματα καλών τεχνών (2,1%).

Η μεγα­λύ­τερη αρνη­τική συσχέ­τιση του κοινωνικό-μορφωτικού επι­πέ­δου με την πιθα­νό­τητα φοί­τη­σης παρα­τη­ρεί­ται στις φιλο­σο­φι­κές σχολές (-6,8% για τα ανώτατα κοινωνικό-μορφωτικά στρώ­ματα).

Στα ΤΕΙ, οι δια­φο­ρές στα κοι­νω­νικά χαρα­κτη­ρι­στικά των φοι­τη­τών ανάλογα με το πεδίο σπουδών είναι λιγό­τερο εμφα­νείς. Το ποσοστό φοι­τη­τών με υψηλό και πολύ υψηλό κοινωνικό-μορφωτικό επίπεδο γονέων είναι υψη­λό­τερο στις γρα­φι­κές – καλ­λι­τε­χνι­κές σπουδές (48,9% και 4,2% αντί­στοιχα κατά μέσο όρο την περίοδο 2001-2014). Αυξη­μένα ποσοστά φοι­τη­τών με τα συγκε­κρι­μένα κοι­νω­νικά χαρα­κτη­ρι­στικά παρα­τη­ρού­νται και στα τμήματα εφαρ­μο­γών πλη­ρο­φο­ρι­κής και επι­κοι­νω­νιών (31,5% με υψηλό και 1,3% με πολύ υψηλό κοινωνικό-μορφωτικό επίπεδο γονέων). Αντί­θετα, στα­τι­στικά σημα­ντικά μικρό­τερο ποσοστό φοι­τη­τών με υψηλό και πολύ υψηλό κοινωνικό-μορφωτικό επίπεδο κατα­γρά­φε­ται στα τμήματα οικο­νο­μίας και διοί­κη­σης, επαγ­γελ­μά­των υγείας – πρό­νοιας και τεχνο­λο­γίας γεω­πο­νίας – αγρο­τι­κής παρα­γω­γής – τρο­φί­μων, με σχετικά μικρές δια­φο­ρές μεταξύ αυτών των πεδίων.

Η μελέτη κατα­γρά­φει, ακόμα, το φύλο ως σημα­ντικό παρά­γο­ντα ανι­σο­τή­των στην πρό­σβαση στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση, με τις δια­φο­ρές να μειώ­νο­νται στη διάρ­κεια της κρίσης και την επί­δραση του να εξα­σθε­νεί. Ειδι­κό­τερα, από 54,1% του συνόλου, οι φοι­τή­τριες αυξή­θη­καν σε 58,0% το 2008, αλλά μειώ­θη­καν σε 53,0% το 2014. Το ποσοστό των ανδρών ανήλθε σε 42,9% στα πανε­πι­στή­μια το 2014 (από 40,0% το 2010 και 39,3% το 2001), έναντι 53,6% στα ΤΕΙ (από 54,6% το 2010 και 52,0% το 2001) και 80,4% στα λοιπά ιδρύ­ματα (από 82,0% το 2010 και 85,8% το 2001). Ελέγ­χο­ντας για την επί­δραση άλλων κοι­νω­νι­κών χαρα­κτη­ρι­στι­κών, οι άνδρες έχουν αυξη­μένη πιθα­νό­τητα φοί­τη­σης σε σχολές μηχα­νι­κών (12,7%), οικο­νο­μι­κών επι­στη­μών – διοί­κη­σης επι­χει­ρή­σεων (5,8%), πλη­ρο­φο­ρι­κής – επι­κοι­νω­νίας (5,1%) και φυσι­κο­μα­θη­μα­τι­κών επι­στη­μών (4,1%).

Η μελέτη κατα­γρά­φει, ακόμα, ανι­σό­τη­τες στην πρό­σβαση μετα­να­στών («δεύτερη γενιά») στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση. Συγκε­κρι­μένα, οι μετα­νά­στες έχουν κατά 21,3% υψη­λό­τερη πιθα­νό­τητα να σπου­δά­ζουν σε ΤΕΙ (έναντι των πανε­πι­στη­μίων και των λοιπών επαγ­γελ­μα­τι­κών σχολών), ενώ μειω­μένη είναι η πιθα­νό­τητα για τους μετα­νά­στες να σπου­δά­ζουν σε πανε­πι­στή­μιο (-19,9%) ή σε επαγ­γελ­μα­τική σχολή (-0,8%). Στη διάρ­κεια της κρίσης, η συμ­με­τοχή τους στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση μειώ­θηκε από 3,6% το 2010 σε 2,6% το 2014, ύστερα από μια περίοδο συνε­χούς αύξησής του, πριν από την κρίση.

Η κρίση επέ­δρασε, ακόμη, στη συμ­με­τοχή των απο­φοί­των του ιδιω­τι­κού σχο­λείου στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση συνο­λικά. Η συμ­με­τοχή μειώ­θηκε σε 6,3% το 2014, από 7,0% το 2010, ωστόσο σε σχέση με τους απο­φοί­τους γενικού λυκείου η διαφορά διευ­ρύν­θηκε σε 0,9 π.μ. (από 0,1 π.μ. το 2010). Επι­πλέον, η κρίση οδήγησε στην ελαφρά μείωση της επί­δρα­σης του ιδιω­τι­κού σχο­λείου στην πιθα­νό­τητα φοί­τη­σης στο πανε­πι­στή­μιο (έναντι της φοί­τη­σης σε ΤΕΙ) από 17,5% το 2010 σε 14,6% το 2014.

Τέλος, η κρίση επέ­δρασε στην επιλογή των φοι­τη­τών να σπου­δά­σουν στον τόπο κατοι­κίας τους. Τα ποσοστά εντο­πιό­τη­τας αυξή­θη­καν από περίπου 30% πριν την κρίση σε 33,9% το 2011 και 35,2% το 2013,υπο­χω­ρώ­ντας στη συνέ­χεια σε 31,2% το 2014.