Το καραβάκι των Χριστουγέννων: Μια παράδοση που χάνεται

• Αν και πα­ρα­μέ­νει σύμ­βο­λο της νη­σιω­τι­κής ταυ­τό­τη­τας, εμ­φα­νί­ζε­ται όλο και πιο σπά­νια, κυ­ρί­ως σε μου­σεία, πα­ρα­δο­σια­κές εκ­θέ­σεις ή ως ανα­φο­ρά στη λα­ο­γρα­φία.

• Η πα­ρακ­μή της ναυ­πη­γι­κής πα­ρά­δο­σης και η κα­τα­στρο­φή των ξύ­λι­νων σκα­φών έχουν βα­θύ­νει την από­στα­ση από τις ρίζες μας

• Στα τε­λευ­ταία 25 χρό­νια έχουν κα­τα­στρα­φεί πε­ρί­που 13.000 πα­ρα­δο­σια­κά σκάφη, έχουν απο­μεί­νει μόλις 2.000, με τα πε­ρισ­σό­τε­ρα πα­ρα­με­λη­μέ­να ή ξε­χα­σμέ­να

Η Ρόδος φό­ρε­σε τα γιορ­τι­νά της με τον ερ­χο­μό των Χρι­στου­γέν­νων, σπί­τια και πλα­τεί­ες γέ­μι­σαν με λα­μπε­ρά δέ­ντρα, κρύ­βο­ντας την ξε­χα­σμέ­νη ελ­λη­νι­κή πα­ρά­δο­ση, που μέρες σαν κι αυτές το κα­ρα­βά­κι των Χρι­στου­γέν­νων, βρι­σκό­ταν σε πε­ρί­ο­πτη θέση.

Η δια­κό­σμη­ση του πα­ρα­δο­σια­κού ξύ­λι­νου καϊ­κιού κατά την πε­ρί­ο­δο των Χρι­στου­γέν­νων είναι μία συ­νή­θεια που ξε­κί­νη­σε κυ­ρί­ως στα νησιά και τις πα­ρα­θα­λάσ­σιες πε­ριο­χές της Ελ­λά­δας.

Το κα­ρα­βά­κι, σύμ­βο­λο της ναυ­το­σύ­νης, της εξό­δου και της επι­στρο­φής, συν­δε­ό­ταν στενά με τη ζωή των Ελ­λή­νων ναυ­τι­κών. Τα παι­διά, κρα­τώ­ντας μικρά ξύ­λι­να στο­λι­σμέ­να κα­ρά­βια, γύ­ρι­ζαν στις γει­το­νιές για τα κά­λα­ντα, ευ­χό­με­να στους νοι­κο­κύ­ρη­δες καλές θά­λασ­σες και ευ­η­με­ρία.

Για τους νη­σιώ­τες, το κα­ρα­βά­κι είχε έναν ιδιαί­τε­ρο συμ­βο­λι­σμό. Δεν ήταν μόνο μία μορφή εορ­τα­στι­κής δια­κό­σμη­σης, αλλά μία έκ­φρα­ση της αγά­πης για τη θά­λασ­σα, την οποία οι κά­τοι­κοι εξαρ­τιό­νταν για την επι­βί­ω­ση και την ευ­η­με­ρία τους.

Στη Ρόδο, όπως και σε άλλα νησιά του Αι­γαί­ου, το κα­ρα­βά­κι ήταν μέρος της συλ­λο­γι­κής μνή­μης, ένα στοι­χείο που έφερ­νε κοντά τους αν­θρώ­πους και συ­νέ­δεε τις γε­νιές. Επι­πλέ­ον, συμ­βό­λι­ζε την προ­σμο­νή των οι­κο­γε­νειών να επι­στρέ­ψουν οι ναυ­τι­κοί τους για τις γιορ­τές και τη δέηση για ασφα­λή τα­ξί­δια.

Η αντι­κα­τά­στα­ση με το χρι­στου­γεν­νιά­τι­κο δέ­ντρο

Όμως, καθώς οι δε­κα­ε­τί­ες πέ­ρα­σαν, η συ­νή­θεια αυτή άρ­χι­σε να ξε­θω­ριά­ζει. Το χρι­στου­γεν­νιά­τι­κο δέ­ντρο, που πρω­το­εμ­φα­νί­στη­κε στην Ελ­λά­δα το 1833 από τον βα­σι­λιά Όθωνα, κέρ­δι­σε στα­δια­κά έδα­φος. Η επιρ­ροή των δυ­τι­κών πα­ρα­δό­σε­ων ενί­σχυ­σαν την κυ­ριαρ­χία του δέ­ντρου ως το κύριο σύμ­βο­λο των γιορ­τών.

Η σύγ­χρο­νη αστι­κή ζωή, η αλ­λα­γή των προ­τε­ραιο­τή­των, έβα­λαν το κα­ρα­βά­κι στις απο­θή­κες, το εξα­φά­νι­σαν από τις μνή­μες και τις προ­τε­ραιό­τη­τές μας και τη θέση του πήρε το πιο λα­μπε­ρό και πιο εντυ­πω­σια­κό, χρι­στου­γεν­νιά­τι­κο δέ­ντρο. Σή­με­ρα, στα πε­ρισ­σό­τε­ρα νησιά, τα χρι­στου­γεν­νιά­τι­κα δέ­ντρα έχουν κα­τα­λά­βει τη θέση που κά­πο­τε ανήκε απο­κλει­στι­κά στο στο­λι­σμέ­νο κα­ρα­βά­κι.

Η νέα πραγ­μα­τι­κό­τη­τα

Η Ρόδος, με την πλού­σια ναυ­τι­κή πα­ρά­δο­ση, δεν απο­τε­λεί εξαί­ρε­ση. Πα­ρό­λο που πα­λαιό­τε­ρα στα σπί­τια και στις πλα­τεί­ες μπο­ρού­σε κα­νείς να δει κα­ρα­βά­κια, πλέον κυ­ριαρ­χούν τα δέ­ντρα, οι γιρ­λά­ντες και τα πο­λύ­χρω­μα στο­λί­δια που εντυ­πω­σιά­ζουν μι­κρούς και με­γά­λους. Το κα­ρα­βά­κι, αν και πα­ρα­μέ­νει σύμ­βο­λο της νη­σιω­τι­κής ταυ­τό­τη­τας, εμ­φα­νί­ζε­ται όλο και πιο σπά­νια, κυ­ρί­ως σε μου­σεία, πα­ρα­δο­σια­κές εκ­θέ­σεις ή ως ανα­φο­ρά στη λα­ο­γρα­φία.

Πα­ράλ­λη­λα, η πα­ρακ­μή της ναυ­πη­γι­κής πα­ρά­δο­σης και η κα­τα­στρο­φή των ξύ­λι­νων σκα­φών έχουν βα­θύ­νει την από­στα­ση από τις ρίζες μας. Στα τε­λευ­ταία 25 χρό­νια έχουν κα­τα­στρα­φεί πε­ρί­που 13.000 πα­ρα­δο­σια­κά σκάφη, έχουν απο­μεί­νει μόλις 2.000, με τα πε­ρισ­σό­τε­ρα πα­ρα­με­λη­μέ­να ή ξε­χα­σμέ­να. Ο Ελ­λη­νι­κός Σύν­δε­σμος Πα­ρα­δο­σια­κών Σκα­φών κα­τα­βάλ­λει ση­μα­ντι­κές προ­σπά­θειες για τη διά­σω­ση αυτών των ιστο­ρι­κών σκα­φών, το­νί­ζο­ντας την ανά­γκη συ­νερ­γα­σί­ας όλων των εμπλε­κό­με­νων φο­ρέ­ων.

Η κα­μπά­νια #savekaikia, που ξε­κί­νη­σε το 2018 από την πε­ρι­φέ­ρεια Νο­τί­ου Αι­γαί­ου, στο­χεύ­ει στην ευαι­σθη­το­ποί­η­ση του κοι­νού και τη δια­τή­ρη­ση αυτού του πο­λύ­τι­μου κομ­μα­τιού της ναυ­τι­κής μας κλη­ρο­νο­μιάς. Όμως, το μέλ­λον πα­ρα­μέ­νει αβέ­βαιο, καθώς οι κα­τα­στρο­φές συ­νε­χί­ζο­νται.

Μια νότα νο­σταλ­γί­ας και ελ­πί­δας

Τα στο­λι­σμέ­να χρι­στου­γεν­νιά­τι­κα κα­ρα­βά­κια, ήταν κάτι πα­ρα­πά­νω από δια­κό­σμη­ση, ήταν μία γέ­φυ­ρα που μας συ­νέ­δεε με την ιστο­ρία και την πα­ρά­δο­ση των νη­σιών μας.

Ίσως, τώρα που οι συ­ζη­τή­σεις για τη δια­τή­ρη­ση της πο­λι­τι­σμι­κής μας κλη­ρο­νο­μιάς γί­νο­νται όλο και πιο έντο­νες, να είναι η κα­τάλ­λη­λη στιγ­μή για να ανα­βιώ­σει ξανά το έθιμο που μας συν­δέ­ει με τις ρίζες μας.

Η πα­ρά­δο­ση δεν είναι στα­τι­κή. Μπο­ρεί να εξε­λίσ­σε­ται, να προ­σαρ­μό­ζε­ται, να βρί­σκει νέους τρό­πους έκ­φρα­σης. Αρκεί να της δί­νου­με χώρο και αξία. Το κα­ρα­βά­κι των Χρι­στου­γέν­νων ίσως πε­ρι­μέ­νει να ξα­να­βγεί στα “νερά” των γιορ­τών μας, για να μας θυ­μί­σει ποιοι εί­μα­στε και από πού ερ­χό­μα­στε.