“Η επανάληψη της δίκης των έξι έναν αιώνα μετά”

του Προ­έ­δρου του Δι­κη­γο­ρι­κού Συλ­λό­γου Κω

Στις 15 Νο­εμ­βρί­ου 1922 και ώρα 11:26 π.μ. εκτε­λέ­στη­καν, ύστε­ρα από μια δίκη πα­ρω­δία, ο μέχρι τότε Πρω­θυ­πουρ­γός της χώρας, Πέ­τρος Πρω­το­πα­πα­δά­κης, ο Δη­μή­τριος Γού­να­ρης, τέως Πρω­θυ­πουρ­γός και υπουρ­γός δι­καιο­σύ­νης, ο Νι­κό­λα­ος Στρά­τος, τέως Πρω­θυ­πουρ­γός και Υπουρ­γός εσω­τε­ρι­κών, ο Νι­κό­λα­ος Θε­ο­τό­κης, τέως Υπουρ­γός Στρα­τιω­τι­κών, ο Γε­ώρ­γιος Μπαλ­τα­τζής τέως Υπουρ­γός εξω­τε­ρι­κών και ο Γε­ώρ­γιος Χα­τζα­νέ­στης τέως αρ­χη­γός Στρα­τιάς Μι­κράς Ασίας. Εκτε­λέ­στη­καν με συ­νο­πτι­κές δια­δι­κα­σί­ες, τρεις πρώην Πρω­θυ­πουρ­γοί, δύο Υπουρ­γοί και ένας Αρ­χι­στρά­τη­γος.

Έκτο­τε, γρά­φτη­καν πολλά βι­βλία για την πο­λύ­κρο­τη αυτή δίκη. Πολ­λοί ιστο­ρι­κοί ασχο­λή­θη­καν με το θέμα αυτό της σύγ­χρο­νης ιστο­ρί­ας μας, εξαι­τί­ας των στοι­χεί­ων τρα­γι­κό­τη­τας που αυτή πα­ρου­σιά­ζει.

Στην Κω και στα πλαί­σια του θε­σμού των Ιπ­πο­κρα­τεί­ων του Δήμου Κω, πα­ρου­σιά­στη­κε το βι­βλίο του συ­μπα­τριώ­τη μας Τίμου Κου­τσου­ρά­δη, με τίτλο «ΤΟ ΧΡΟ­ΝΙ­ΚΟ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΚΤΕ­ΛΕ­ΣΗΣ ΤΩΝ ΕΞΙ». Το βι­βλίο αυτό επι­χει­ρεί μια ιστο­ρι­κή προ­σέγ­γι­ση της δίκης των έξι, των γε­γο­νό­των που εκτυ­λί­χθη­καν στην ακρο­α­μα­τι­κή δια­δι­κα­σία και την τρα­γι­κό­τη­τα του χρο­νι­κού δια­στή­μα­τος, από την έκ­δο­ση της από­φα­σης έως την εκτέ­λε­ση. Ο συ­μπα­τριώ­της μας προ­σεγ­γί­ζει το θέμα αξιο­ζή­λευ­τα. Εμπλου­τί­ζει την γνώση μας για το γε­γο­νός, πα­ρα­θέ­το­ντας μο­να­δι­κές στι­χο­μυ­θί­ες των πρω­τα­γω­νι­στών αυτής της δίκης, δο­θέ­ντος ότι δεν σώ­ζο­νται τα πρα­κτι­κά της. Πρό­κει­ται για μια εξαι­ρε­τι­κή προ­σπά­θεια για την οποία είναι άξιος επαί­νου από όλους μας και πε­ρισ­σό­τε­ρο από εμένα προ­σω­πι­κά, ως προ­έ­δρου του Δι­κη­γο­ρι­κού Συλ­λό­γου Κω, αφού το θέμα που πραγ­μα­τεύ­ε­ται, έχει έντο­νη νο­μι­κή υφή.

Με αφορ­μή λοι­πόν την συ­μπλή­ρω­ση 100 χρό­νων από την εκτέ­λε­ση, θα ήθελα να σταθώ στο γε­γο­νός της δίκης των έξι, υπό το πρί­σμα του θε­σμού της ανα­θε­ώ­ρη­σης των ποι­νι­κών δικών. Έναν αιώνα μετά την δίκη αυτή, η Ελ­λη­νι­κή πο­λι­τεία, ξα­να­δί­κα­σε τους εκτε­λε­σθέ­ντες και τους δι­καί­ω­σε. Αξί­ζει λοι­πόν να ανα­δει­χθεί αυτός ο εξαι­ρε­τι­κός θε­σμός της επα­νά­λη­ψης της δια­δι­κα­σί­ας στην ποι­νι­κή δίκη, ως μια ση­μα­ντι­κή κα­τά­κτη­ση της δη­μο­κρα­τι­κής πο­λι­τεί­ας. Μια σπά­νια στην πράξη νο­μι­κή δια­δι­κα­σία,

όπου ο κα­τη­γο­ρού­με­νος που αδι­κή­θη­κε μπο­ρεί να επι­τύ­χει την δι­καί­ω­σή του, μέσα από την ανα­βί­ω­ση της δίκης του, όσα χρό­νια και αν έχουν πε­ρά­σει. Πρό­κει­ται για μια με­γα­λειώ­δη έκ­φρα­ση δι­και­ϊ­κής τε­λειό­τη­τας.

Η ανα­μό­χλευ­ση της δίκης των έξι, ξε­κι­νά στις αρχές του έτους 2008, όταν ο εγ­γο­νός του εκτε­λε­σθέ­ντος Πέ­τρου Πρω­το­πα­πα­δά­κη, κα­τέ­θε­σε αί­τη­ση επα­να­λή­ψε­ως της δια­δι­κα­σί­ας εκεί­νης της δίκης. Της δίκης που πε­ρα­τώ­θη­κε με την από 15-11-1922 αμε­τά­κλη­τη από­φα­ση του Εκτά­κτου Επα­να­στα­τι­κού Στρα­το­δι­κεί­ου και με την οποία κα­τα­δι­κά­στη­καν σε θά­να­το και εκτε­λέ­στη­καν άδικα έξι άν­θρω­ποι, πρω­τα­γω­νι­στές της πο­λι­τι­κής σκη­νής και στρα­τιω­τι­κής ηγε­σί­ας. Θε­ω­ρή­θη­καν υπεύ­θυ­νοι για την μι­κρα­σια­τι­κή κα­τα­στρο­φή του 1922 και κα­τη­γο­ρή­θη­καν ότι τέ­λε­σαν το αδί­κη­μα της εσχά­της προ­δο­σί­ας σε βάρος της Χώρας.

Το δι­κα­στή­ριο που τους δί­κα­σε, συ­γκρο­τή­θη­κε με διά­ταγ­μα Επα­να­στα­τι­κής Επι­τρο­πής κατά πα­ρά­βα­ση του τότε ισχύ­ο­ντος νο­μι­κού πλαι­σί­ου. Συ­γκρο­τή­θη­κε με διά­ταγ­μα των κι­νη­μα­τιών του 1922, ένα έκτα­κτο Στρα­το­δι­κείο, που συρ­ρί­κνω­σε ανε­πί­τρε­πτα τα υπε­ρα­σπι­στι­κά δι­καιώ­μα­τα των κα­τη­γο­ρου­μέ­νων, απο­κλεί­ο­ντας, ακόμη και το δι­καί­ω­μα της έφε­σης κατά της κα­τα­δι­κα­στι­κής απο­φά­σε­ως. Παρά τις όποιες αντί­θε­τες, ψύ­χραι­μες φωνές για εφαρ­μο­γή των υφι­στά­με­νων τότε κα­νό­νων δι­καί­ου, επι­κρά­τη­σαν σκο­πι­μό­τη­τες, σε πολύ ακραί­ες κα­τα­στά­σεις οργής, εξαι­τί­ας της ήττας που υπέ­στη­σαν τα Ελ­λη­νι­κά στρα­τεύ­μα­τα στην Μικρά Ασία και την κα­τα­στρο­φή που ακο­λού­θη­σε.

Έτσι η δίκη των έξι επα­να­λαμ­βά­νε­ται 88 χρό­νια μετά. Ο Ελ­λη­νι­κός νόμος πι­στός στις δη­μο­κρα­τι­κές του κα­τα­βο­λές, προ­βλέ­πει την ανα­βί­ω­ση μιας δίκης, όσα χρό­νια και αν έχουν πε­ρά­σει, θέ­το­ντας μόνο μία ου­σια­στι­κή προ­ϋ­πό­θε­ση. Να υπάρ­χει ένα νέο στοι­χείο. Ένα γε­γο­νός, το οποίο να μην ήταν γνω­στό στους τότε δι­κα­στές.

H δίκη λοι­πόν των έξι ξα­να­γί­νε­ται. Τα νέα στοι­χεία, τα οποία ει­σφέρ­θη­καν στην δια­δι­κα­σία από τους πα­ρά­γο­ντες της νέας δίκης, ήταν ικανά, κατά την άποψη των Αρε­ο­πα­γι­τών, να στη­ρί­ξουν την αί­τη­ση επα­νά­λη­ψης της δια­δι­κα­σί­ας. Κρί­θη­κε ότι οι δη­λώ­σεις των πο­λι­τι­κών αρ­χη­γών και κυ­ρί­ως του με­τέ­πει­τα Πρω­θυ­πουρ­γού της Χώρας, Ελευ­θε­ρί­ου Βε­νι­ζέ­λου, κατά τα έτη 1929 – 1932, απο­τε­λούν γε­γο­νό­τα που μπο­ρούν να στη­ρί­ξουν βά­σι­μα την επα­νά­λη­ψη της δια­δι­κα­σί­ας. Αξί­ζει να πα­ρα­τε­θεί στο ση­μείο αυτό, μικρό χο­ρείο της απο­φά­σε­ως του Αρεί­ου Πάγου: «…απο­κα­λύ­φθη­καν μετά την ορι­στι­κή κα­τα­δί­κη του Πέ­τρου Πρω­το­πα­πα­δά­κη και των συ­γκα­τη­γο­ρου­μέ­νων του, νέα, άγνω­στα στους δι­κα­στές του Εκτά­κτου Επα­να­στα­τι­κού Στρα­το­δι­κεί­ου Αθη­νών που τους κα­τα­δί­κα­σαν, γε­γο­νό­τα και απο­δεί­ξεις, τα οποία, σε συν­δυα­σμό με εκεί­να που είχαν προ­σκο­μι­σθεί στο εν λόγω Δι­κα­στή­ριο, κα­θι­στούν φα­νε­ρό ότι οι ανω­τέ­ρω κα­τα­δι­κα­σθέ­ντες (παπ­πούς του αι­τού­ντος και συ­γκα­τη­γο­ρού­με­νοί του) ήταν αθώοι των ανω­τέ­ρω αξιο­ποί­νων πρά­ξε­ων. Ο με­γά­λος πο­λι­τι­κός αντί­πα­λος των κα­τα­δι­κα­σθέ­ντων και εκτε­λε­σθέ­ντων πο­λι­τι­κών, Ελευ­θέ­ριος Βε­νι­ζέ­λος, κυ­ρί­αρ­χη πο­λι­τι­κή προ­σω­πι­κό­τη­τα στον Ελ­λα­δι­κό χώρο, από το έτος 1909

μέχρι τον θά­να­τό του, με διε­θνή ακτι­νο­βο­λία και ανα­γνώ­ρι­ση, κατά την επά­νο­δό του στην ελ­λη­νι­κή πο­λι­τι­κή σκηνή και κατά την πρω­θυ­πουρ­γία του, τα έτη 1929-1932, έχο­ντας πλέον, ενό­ψει των ανω­τέ­ρω, ακρι­βή και πλήρη γνώση των γε­γο­νό­των και των συν­θη­κών της Μι­κρα­σια­τι­κής κα­τα­στρο­φής του 1922, προ­έ­βη στις προ­α­να­φερ­θεί­σες απο­κα­λυ­πτι­κές δη­λώ­σεις και δια­πι­στώ­σεις, βα­σι­ζό­με­νες σε αντι­κει­με­νι­κή γνώση των δια­δρα­μα­τι­σθέ­ντων το θέρος του 1922 γε­γο­νό­των στο Μι­κρα­σια­τι­κό μέ­τω­πο, η ύπαρ­ξη των οποί­ων, αν ήταν γνω­στή στο κα­τα­δι­κά­σαν άνω Δι­κα­στή­ριο, δεν θα ήγετο στην έκ­δο­ση κα­τα­δι­κα­στι­κής απο­φά­σε­ως.».

Σή­με­ρα λοι­πόν βρι­σκό­μα­στε ενώ­πιον μιας οιο­νεί αθω­ω­τι­κής απο­φά­σε­ως ύστε­ρα από ανα­μό­χλευ­ση της υπο­θέ­σε­ως. Ο Άρειος Πάγος με την υπ’ αριθμ. 1675/2010 από­φα­σή του, έστω και με πλειο­ψη­φία (3-2), ακύ­ρω­σε την από 15-11-1922 από­φα­ση του Εκτά­κτου Επα­να­στα­τι­κού Στρα­το­δι­κεί­ου Αθη­νών και έπαυ­σε ορι­στι­κά την ποι­νι­κή δίωξη των κα­τα­δι­κα­σθέ­ντων για εσχά­τη προ­δο­σία. Ογδό­ντα οκτώ χρό­νια μετά την εκτέ­λε­ση, η δι­καιο­σύ­νη πρυ­τα­νεύ­ει. Οι εκτε­λε­σθέ­ντες κρί­θη­καν ου­σια­στι­κά αθώοι, αφού έπαψε η σε βάρος τους, ποι­νι­κή δίωξη της Ελ­λη­νι­κής πο­λι­τεί­ας.

Άσχε­τα λοι­πόν από το γε­γο­νός ότι έχουν εκτε­λε­σθεί, η ελ­λη­νι­κή δη­μο­κρα­τία απέ­δει­ξε ότι έχει τα μέσα να επα­νορ­θώ­σει. Έκανε το χρέος της. Του­λά­χι­στον όσο αφορά την απο­κα­τά­στα­ση της μνή­μης αυτών των αν­θρώ­πων. Δεν ήταν προ­δό­τες της πα­τρί­δας. Ακόμη και αν τους βά­ρυ­ναν πο­λι­τι­κές ευ­θύ­νες, ή ευ­θύ­νες στρα­τιω­τι­κής τα­κτι­κής, δεν ήταν προ­δό­τες.

Για κά­ποιους ιστο­ρι­κούς, η δίκη των έξι ήταν ανα­γκαία πο­λι­τι­κή πράξη. Την θε­ώ­ρη­ση αυτή ο νο­μι­κός κό­σμος δεν την υιο­θε­τεί. Αντί­θε­τα θε­ω­ρεί ότι η δίκη αυτή απο­τε­λεί με­λα­νό ση­μείο στα δι­κα­στι­κά πράγ­μα­τα του τόπου μας.

Σή­με­ρα, ανα­τρέ­χο­ντας με νη­φα­λιό­τη­τα στην ιστο­ρία μας, οφεί­λου­με να συ­μπο­ρευ­θού­με με την ση­μα­ντι­κή αυτή από­φα­ση του Αρεί­ου Πάγου. Ο νο­μι­κός κό­σμος οφεί­λει μέσα από την πε­ρι­χα­ρά­κω­ση των αν­θρω­πί­νων δι­καιω­μά­των και τα ιδιαί­τε­ρα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά της δίκης των έξι, να ανα­δεί­ξει την δη­μο­κρα­τι­κή εκτρο­πή, ώστε να την εμπο­δί­σει να ξα­να­συμ­βεί. Οφεί­λει να κα­τα­δεί­ξει ότι κάθε δίκη, όσο μικρή ή με­γά­λη και αν είναι, είναι μια δο­κι­μα­σία των αντο­χών της δη­μο­κρα­τί­ας μας. Είναι μια δο­κι­μα­σία των λει­τουρ­γών της δι­καιο­σύ­νης. Μια βά­σα­νος για όλους τους συμ­με­τέ­χο­ντες. Τους δι­κα­στές, τους δι­κη­γό­ρους, τους κα­τή­γο­ρους και τους κα­τη­γο­ρού­με­νους. Μια δο­κι­μα­σία κυ­ρί­ως για τους δι­κα­στές. Αυτοί έχουν την απο­φα­σι­στι­κή αρ­μο­διό­τη­τα. Στα χέρια τους, εκεί­νη την δύ­σκο­λη ώρα, βρί­σκε­ται η τύχη της ίδιας της δη­μο­κρα­τί­ας μας. Με άλλα λόγια, κρίμα που στην δίκη των έξι, δεν υπήρ­ξαν δι­κα­στές αντί­στοι­χου δια­με­τρή­μα­τος, με αυ­τούς της δίκης του Κο­λο­κο­τρώ­νη. Κρίμα για την πα­τρί­δα μας, που στην δίκη των έξι, το δι­κα­στι­κό σώμα δεν εκ­προ­σω­πή­θη­κε από πραγ­μα­τι­κούς δι­κα­στές. Οφεί­λει λοι­πόν ο νο­μι­κός κό­σμος, πα­ντε­λώς ανε­πι­φύ­λα­κτα να απο­φαν­θεί ότι η δίκη των έξι, δεν ήταν μια δί­καιη δίκη. Το κα­τη­γο­ρη­τή­ριο στή­θη­κε από τους πο­λι­τι­κούς αντι­πά­λους των κα­τη­γο­ρου­μέ­νων, σε μια εποχή όπου ο Ελ­λη­νι­σμός έψα­χνε εξι­λα­στή­ρια θύ­μα­τα. Όμως, σε ένα κρά­τος δι­καί­ου, αυτό δεν

επι­τρέ­πε­ται. Είναι αυτό ακρι­βώς που απα­γο­ρεύ­ε­ται. Επι­βάλ­λε­ται να υπάρ­χουν θε­σμι­κές εγ­γυ­ή­σεις, ώστε να εμπο­δί­ζο­νται τέ­τοιες πα­ρε­κτρο­πές.

Με αφορ­μή λοι­πόν αυτήν την δίκη, ας ανα­λο­γι­στού­με τις κα­τα­κτή­σεις της δη­μο­κρα­τί­ας μας. Ας ανα­λο­γι­στού­με την θε­με­λιώ­δη έν­νοια της διά­κρι­σης των εξου­σιών και την ση­μα­ντι­κό­τη­τα του θε­σμού της δί­και­ης δίκης, με τις ανα­γκαί­ες εκ­βλα­στή­σεις της. Την ανε­ξαρ­τη­σία των δι­κα­στών, την λει­τουρ­γία του τεκ­μη­ρί­ου αθω­ό­τη­τας, το δι­καί­ω­μα στην άσκη­ση έν­δι­κων μέσων κ.α. Η επα­νά­λη­ψη της δίκης των έξι, έδει­ξε με τον πλέον πα­ρα­δειγ­μα­τι­κό τρόπο, ότι η δη­μο­κρα­τία παύει να είναι ευ­χο­λό­γη­μα και παίρ­νει ου­σια­στι­κό πε­ριε­χό­με­νο, από τον βαθμό κα­το­χύ­ρω­σης των δι­καιω­μά­των του κα­τη­γο­ρου­μέ­νου στον νόμο και την ανα­γνώ­ρι­σή τους μέσα στις δι­κα­στι­κές αί­θου­σες. Η επα­νά­λη­ψη της δίκης των έξι, έδει­ξε ότι κάθε φορά που οι δι­κα­στι­κές απο­φά­σεις δεν εναρ­μο­νί­ζο­νται με τις αρχές του κρά­τους δι­καί­ου, είναι κα­τα­δι­κα­σμέ­νες να πα­ρα­μέ­νουν ελ­λειμ­μα­τι­κές. Και ως τέ­τοιες, πάντα θα πε­ρι­μέ­νουν την ανα­τρο­πή τους.

Το συ­μπέ­ρα­σμα λοι­πόν βέ­βαιο. Η Ελ­λη­νι­κή πο­λι­τεία, όσες φορές πα­ρέκ­κλι­νε από τις δη­μο­κρα­τι­κές στα­θε­ρές της, υπέ­πε­σε σε σφάλ­μα­τα. Διέ­πρα­ξε αδι­κή­μα­τα. Πολύ σο­βα­ρό­τε­ρα από αυτά που κλή­θη­κε να κρί­νει.

Σή­με­ρα, οφεί­λου­με στην μνήμη αυτών των αν­θρώ­πων, να υπε­ρα­σπι­στού­με την Δη­μο­κρα­τία. Οφεί­λου­με υπε­ρα­σπι­ζό­με­νοι το κρά­τος δι­καί­ου, να υμνή­σου­με το υπέ­ρο­χο δι­και­ϊ­κό μας σύ­στη­μα, που ανα­πτύσ­σο­ντας εξαι­ρε­τι­κά θε­σμι­κά αντί­βα­ρα, επέ­τρε­ψε, έστω και έναν αιώνα μετά, την δι­καί­ω­ση.

 

Κως 11 Νο­εμ­βρί­ου 2022

Ο Πρό­ε­δρος του Δικ. Συλ­λό­γου Κω

Μα­νώ­λης Χα­τζηά­μαλ­λος