Η Πάτμος που αγάπησα

KEIMENO: Χρή­στος Ζα­μπού­νης*

Το σπίτι όπου φι­λο­ξε­νού­μαι ήταν κα­πε­τα­νό­σπι­το. Από τον επάνω όροφο ο πλοιο­κτή­της πα­ρα­τη­ρού­σε με το μο­νο­κιά­λι την κα­τά­στα­ση στη Σκάλα, βλέ­πο­ντας αν ο Νι­κο­λιός ερ­γά­ζε­ται ή τε­μπε­λιά­ζει στο σκαρί του. Ήταν 1088 όταν ο αυ­το­κρά­τωρ Αλέ­ξιος Α΄ Κο­μνη­νός έδωσε με το χρυ­σό­βου­λό του άδεια ελεύ­θε­ρης ναυ­σι­πλο­ΐ­ας στη Μονή. Έκτο­τε, η Πά­τμος συ­νε­δέ­θη άρ­ρη­κτα με τη ναυ­τι­κή ιστο­ρία των Ελ­λή­νων. Ορι­σμέ­να από τα έπι­πλα της οι­κί­ας, όπως οι κα­θρέ­φτες και οι κον­σό­λες, τα έφε­ραν οι εφο­πλι­στές της επο­χής από τα τα­ξί­δια τους στην Εσπε­ρία. Άλλα είναι ντό­πια από τε­χνί­τες μα­ρα­γκούς, όπως οι ξύ­λι­νοι κα­να­πέ­δες, τα τρα­πέ­ζια και οι κα­ρέ­κλες. Στους τοί­χους κρέ­μο­νται πια­τέ­λες με να­του­ρα­λι­στι­κά μο­τί­βα και μία –η αγα­πη­μέ­νη μου– έχει επάνω της ζω­γρα­φι­σμέ­νη μια κο­ρώ­να. Τις κα­τέ­βα­ζαν σε επί­ση­μες πε­ρι­στά­σεις και είναι κα­τε­ξο­χήν σύμ­βο­λα επι­δεί­ξε­ως πλού­του.

Έχουν δια­σω­θεί πάνω από 500 πα­ρό­μοια αρ­χο­ντι­κά στη Χώρα. Τα μισά, ίσως και πε­ρισ­σό­τε­ρα, έχουν πε­ρά­σει σε ξένα χέρια. Ελά­χι­στα τα κα­τέ­χει ακόμη η Μονή, άλλα έχουν πε­ριέλ­θει στην ιδιο­κτη­σία πε­φω­τι­σμέ­νων αλ­λο­δα­πών, ενώ ένας ικα­νός αριθ­μός αγο­ρά­σθη­κε από εξί­σου πε­φω­τι­σμέ­νους Έλ­λη­νες. Δε­δο­μέ­νου ότι οι εξω­τε­ρι­κές επεμ­βά­σεις απα­γο­ρεύ­ο­νται, λόγω του νόμου περί δια­τη­ρη­τέ­ων, οι ελά­χι­στες πα­ρα­φω­νί­ες εντο­πί­ζο­νται στο εσω­τε­ρι­κό τους, όπως π.χ. η κα­τε­δά­φι­σις τοί­χων για να διευ­ρυν­θούν τα μι­κρο­σκο­πι­κά δω­μά­τια και να δη­μιουρ­γη­θούν ευ­ρύ­χω­ρα υπνο­δω­μά­τια.

Πέραν τού­του, η πα­ρά­δο­σις έχει δια­σω­θεί, ένα θαύμα στη χώρα της φαι­δράς πορ­το­κα­λέ­ας και της αντι­πα­ρο­χής. Η ανα­κή­ρυ­ξις της Μονής του Αγίου Ιω­άν­νου Θε­ο­λό­γου από την UNESCO ως Μνη­μεί­ου Πα­γκό­σμιας Κλη­ρο­νο­μιάς, το 1999, διε­σφά­λι­σε με σαφή τρόπο τον αναλ­λοί­ω­το χα­ρα­κτή­ρα του τόπου. Ερ­γο­λά­βοι και υπέρ­μα­χοι της κάθε εί­δους αξιο­ποι­ή­σε­ως αντί­κρι­σαν ένα υπερ­μέ­γε­θες «απα­γο­ρεύ­ε­ται» στις όποιες φι­λο­δο­ξί­ες τους. Ασε­βείς και πε­ρι­στα­σια­κοί επι­σκέ­πτες βρή­καν πε­ρί­κλει­στες θύρες στο ει­σα­γό­με­νο lifestyle τους.

Άποψη της Χώρας, με το κά­στρο να δε­σπό­ζει στην κο­ρυ­φή. © ΠΕ­ΡΙ­ΚΛΗΣ ΜΕ­ΡΑ­ΚΟΣ

Η ώρα είναι επτά το πρωί και ανα­ζη­τώ στο κι­νη­τό την εφαρ­μο­γή που υπο­δει­κνύ­ει τη θέση του πλοί­ου που ανα­μέ­νω. Το Blue Star είναι ανοι­χτά της Λέρου. Υπο­λο­γί­ζω ότι έχω αρ­κε­τό χρόνο για να με­τα­βώ στο επί­νειο του νη­σιού πεζή. Το πα­λαιό μο­νο­πά­τι τέ­μνε­ται σε ορι­σμέ­να ση­μεία με τον ση­με­ρι­νό αμα­ξω­τό δρόμο, αλλά δια­τη­ρεί στο με­γα­λύ­τε­ρό του μέρος την αυ­θε­ντι­κό­τη­τα του πα­ρελ­θό­ντος. Η μα­γευ­τι­κή θέα με κάνει να πα­ρα­πα­τή­σω ανά­με­σα στις πέ­τρες, οπότε απο­φα­σί­ζω να επι­κε­ντρω­θώ στο έδα­φος. Μια συ­στά­δα από κρι­νά­κια ελ­κύ­ει την προ­σο­χή μου. Λίγο αρ­γό­τε­ρα υψώνω πάλι το βλέμ­μα, εξ αφορ­μής ενός έντο­νου τι­τι­βί­σμα­τος. Πάνω σε μια αμυ­γδα­λιά αντι­κρί­ζω δύο φω­λιές που­λιών, με τους «γο­νείς» να πη­γαι­νο­έρ­χο­νται χα­ρω­πά για να θρέ­ψουν τα τέκνα τους.

Μια ιστο­ρία από τα παλιά

Ο επι­σκέ­πτης που θα υπο­δε­χθώ εντός ολί­γου είναι Άγ­γλος χρη­μα­τι­στής που εν­δια­φέ­ρε­ται να αγο­ρά­σει ακί­νη­το στη νήσο. Έχει φί­λους που έπρα­ξαν το ίδιο και, το σπου­δαιό­τε­ρο, είναι λά­τρης της βυ­ζα­ντι­νής ιστο­ρί­ας. Η επι­λο­γή της Πά­τμου, όπως θα μου εξη­γή­σει αρ­γό­τε­ρα, ήταν γι’ αυτόν μο­νό­δρο­μος. Την ώρα που πε­ρι­μέ­νου­με για να πα­ρα­λά­βου­με το ενοι­κια­ζό­με­νο αυ­το­κί­νη­τό του, μου υπεν­θυ­μί­ζει τους νό­μους του real estate. Τα κα­λύ­τε­ρα μέρη τα δια­λέ­γουν οι άν­θρω­ποι, από αρ­χαιο­τά­των χρό­νων, για να λα­τρέ­ψουν τους θεούς τους. Δεύ­τε­ροι έρ­χο­νται οι στρα­τιω­τι­κοί, για ευ­νο­ή­τους λό­γους – κα­το­πτεύ­σε­ως και ελέγ­χου. Τρί­τοι ακο­λου­θούν οι καλ­λι­τέ­χνες, που έχουν το «μάτι», για να επι­λέ­γουν κα­λό­γου­στα μέρη. Τέ­ταρ­τοι –μου δεί­χνει τον εαυτό του– οι ευ­κα­τά­στα­τοι. Τον ερωτώ τι θα ήθελε να κάνει αφού εγκα­τα­στα­θεί στο εν­διαί­τη­μά του. «Πριν απ’ όλα, θα ήθελα να με πας στη Μονή και στο Σπή­λαιο της Απο­κα­λύ­ψε­ως». Είναι η σειρά του να με ρω­τή­σει πόσα χρό­νια έρ­χο­μαι στην Πάτμο. «Φέτος, συ­μπλη­ρώ­νω 40 χρό­νια. Πρω­το­ήλ­θα προ­σκε­κλη­μέ­νος μιας συμ­μα­θή­τριάς μου στη Σχολή Ξε­να­γών και έκτο­τε ερ­χό­μουν πε­ρι­στα­σια­κώς. Τα τε­λευ­ταία χρό­νια δρα­στη­ριο­ποιού­μαι επαγ­γελ­μα­τι­κώς στο “Patmos 360”, μια πλατ­φόρ­μα ενοι­κιά­σε­ως αρ­χο­ντι­κών στη Χώρα, αλλά και στο “Sotheby’s reality Greece”, όπως γνω­ρί­ζεις».

Ο Μα­νώ­λης Κοκ­κώ­νης, εμ­βλη­μα­τι­κή φι­γού­ρα της πα­ρα­λί­ας Αγριο­λί­βα­δο. © DARRAN REES

Η συ­ζή­τη­σίς μας επε­κτεί­νε­ται σε πιο ανά­λα­φρα θέ­μα­τα, καθώς ανη­φο­ρί­ζου­με προς τον προ­ο­ρι­σμό μας. Ένα από αυτά είναι οι έρι­δες στη βα­σι­λι­κή οι­κο­γέ­νεια της Αγ­γλί­ας. «Έχω ακού­σει ότι ο πρί­γκι­πας Κά­ρο­λος έχει έλθει εδώ», σχο­λιά­ζει υπό τύπον ερω­τή­μα­τος. «Υπάρ­χει μια χα­ρι­τω­μέ­νη ιστο­ρία να σου δι­η­γη­θώ επ’ αυτού», απο­κρί­νο­μαι.

«Στα μέσα της δε­κα­ε­τί­ας του 1990, εί­χα­με ενοι­κιά­σει με την έγκυο, τότε, Γαλ­λί­δα σύ­ζυ­γό μου και μια παρέα φίλων το ίδιο σπίτι όπου θα μεί­νεις. Την πρώτη ημέρα που φθά­σα­με, ερώ­τη­σα τον πρί­γκι­πα Μι­χα­ήλ της Ελ­λά­δος, τα­κτι­κό επι­σκέ­πτη της νήσου, ποια απο­μα­κρυ­σμέ­νη πα­ρα­λία θα μας συ­νέ­στη­νε για κο­λύμ­βη­ση. Επρό­τει­νε το Λι­βά­δι του Γε­ρα­νού. Αφι­κνού­με­νοι εκεί, δια­πι­στώ­σα­με ότι δεν ήμα­σταν μόνοι. Ένας ψηλός, αθλη­τι­κός άν­δρας έστε­κε όρ­θιος, ενώ ένας άλλος, με­σαί­ου ανα­στή­μα­τος, ήταν ξα­πλω­μέ­νος σε μια πε­τσέ­τα κά­τω­θεν μιας ομπρέ­λας και εδιά­βα­ζε ένα βι­βλίο. “Le Prince Charles”, ανε­φώ­νη­σε ο 16χρο­νος Γάλ­λος ανα­δε­κτός μου, επί­σης ονο­μα­ζό­με­νος Charles. Βια­στι­κά του απή­ντη­σα ότι ο διά­δο­χος του Θρό­νου της Αγ­γλί­ας δεν είναι ούτε ψηλός, ούτε ξαν­θός, ούτε τόσο αθλη­τι­κός. “Όχι ο όρ­θιος, ο ξα­πλω­μέ­νος”, μου αντα­πή­ντη­σε εκεί­νος με βε­βαιό­τη­τα. Λόγω της απο­στά­σε­ως –από δια­κρι­τι­κό­τη­τα εί­χα­με με­τα­κι­νη­θεί στην άλλη άκρη της πα­ρα­λί­ας– δεν εδυ­νή­θην να επι­βε­βαιώ­σω την πλη­ρο­φο­ρία. Όταν όμως πήρα το θάρ­ρος να πάω να τον χαι­ρε­τή­σω, αντε­λή­φθην ότι πράγ­μα­τι ήταν ο περί ου ο λόγος. Εδιά­βα­ζε το βι­βλίο του βυ­ζα­ντι­νο­λό­γου Sir Steven Runciman “Τhe Rise and Fall of the Byzantine Empire” και είχε την κα­λο­σύ­νη να ανταλ­λά­ξει δύο-τρεις κου­βέ­ντες μαζί μου, κυ­ρί­ως για τον εξά­δελ­φό του Κων­στα­ντί­νο».

Στη Μονή και στο Σπή­λαιο της Απο­κα­λύ­ψε­ως

Έχου­με φθά­σει στην Πλα­τεία του Δη­μαρ­χεί­ου, όπου σταθ­μεύ­ου­με προ­σω­ρι­νώς. Ο φι­λο­ξε­νού­με­νός μου κα­τευ­θύ­νε­ται ασυ­ναί­σθη­τα προς το άγαλ­μα του Εμ­μα­νου­ήλ Ξάν­θου. «Εφέ­τος εορ­τά­ζου­με τα 200 έτη από την έναρ­ξη της Ελ­λη­νι­κής Επα­να­στά­σε­ως. Ο εν λόγω κύ­ριος ήταν ένας από τους πρω­τερ­γά­τες της, ως μέλος της Φι­λι­κής Εται­ρεί­ας, με κα­τα­γω­γή από εδώ», τον ενη­με­ρώ­νω. Κο­ντο­στέ­κε­ται για λίγο και προ­χω­ρά λίγα μέτρα. «Κα­τα­πλη­κτι­κή θέα. Ποια είναι τα νησιά γύρω;» «Δυ­τι­κά είναι η Ικα­ρία. Βό­ρεια, στο βάθος, η Σάμος. Ανα­το­λι­κά το σύ­μπλεγ­μα των Αρ­κιών και οι Λει­ψοί».

Η εί­σο­δος στο Μο­να­στή­ρι είναι ελεύ­θε­ρη για τους Έλ­λη­νες, οι αλ­λο­δα­ποί κα­λού­νται να πλη­ρώ­σουν το ποσό των 6 ευρώ. Τύχη αγαθή μάς έχει προ­φυ­λά­ξει από τα γκρουπ που συ­νή­θως συ­νω­στί­ζο­νται έμπρο­σθεν του εκ­δο­τη­ρί­ου. Τύχη αγαθή, επί­σης, φέρ­νει τον πα­τέ­ρα Θε­ο­δό­σιο πλη­σί­ον μας στην αυλή της Μονής. Ήταν μο­να­χός στο Άγιον Όρος και ήλθε «με­τεγ­γρα­φή» για να ενι­σχύ­σει τους ελά­χι­στους ενα­πο­μεί­να­ντας συ­να­δέλ­φους του στην Πάτμο. Πα­ρό­τι μιας σχε­τι­κής ηλι­κί­ας, δια­θέ­τει έντο­νη ενέρ­γεια, ενώ η ματιά του είναι κα­θα­ρή, γε­μά­τη κα­λο­σύ­νη.

Η Μονή του Αγίου Ιω­άν­νου Θε­ο­λό­γου ανα­κη­ρύ­χθη­κε το 1999 από την UNESCO Μνη­μείο Πα­γκό­σμιας Πο­λι­τι­στι­κής Κλη­ρο­νο­μιάς.

Εκ­κι­νού­με από τον έξω νάρ­θη­κα του Ναού. Ο Θε­ο­δό­σιος, σαν να δια­βά­ζει τη σκέψη του Άγ­γλου, που έχει επι­κε­ντρώ­σει το βλέμ­μα του στις αρ­χαί­ες κο­λό­νες, του απο­κα­λύ­πτει την προ­έ­λευ­σή τους. Είναι οι ίδιες που κο­σμού­σαν τον Ναό της Αρ­τέ­μι­δος, επί του οποί­ου εκτί­σθη η Μονή. Μια σκηνή ακραί­ας βίας, με νε­α­ρούς στρα­τιώ­τες να εμπή­γουν εγ­χει­ρί­δια στον λαιμό παι­διών και τις μη­τέ­ρες τους ολο­φυ­ρό­με­νες να πα­λεύ­ουν να τα σώ­σουν, η οποία ανα­πα­ρι­στά τη σφαγή 14.000 νη­πί­ων από τον Ηρώδη, μας κα­θη­λώ­νει.

Οι υπό­λοι­πες τοι­χο­γρα­φί­ες έχουν πιο ήρεμη θε­μα­το­λο­γία, όπως η προ­σφι­λής πα­ρα­βο­λή των Δέκα Παρ­θέ­νων. Στο κα­θο­λι­κό, ζητώ από τον γέ­ρο­ντα να μας δεί­ξει την «Ψη­λά­φη­ση του Θωμά». Παίρ­νει ευ­γε­νι­κά το κι­νη­τό μου και ανά­βει τον φακό, δεί­χνο­ντάς μας την κόγχη μιας κα­μά­ρας. Δίπλα είναι η σκηνή του «Μη μου άπτου». Είναι η φρά­σις που είπε ο Ιη­σούς Χρι­στός στη Μαρία Μα­γδα­λη­νή μετά την Ανά­στα­σή Του, όταν τον ανε­γνώ­ρι­σαν. «Don’t touch me», «Μη με αγ­γί­ζεις», με­τα­φρά­ζω.

Στο πα­ρεκ­κλή­σιο της Πα­να­γί­ας το φως είναι πιο έντο­νο και η τέχνη πιο στι­βα­ρή. Είναι φυ­σι­κό. Οι τοι­χο­γρα­φί­ες είναι του 12ου αιώ­νος, βυ­ζα­ντι­νές. Ο μο­να­χός ανοί­γει ένα κουρ­τι­νά­κι και μας δεί­χνει μια πα­νέ­μορ­φη ει­κό­να της Πα­να­γί­ας Βρε­φο­κρα­τού­σας.

Ο Τζων –είναι και­ρός να ανα­φέ­ρω το όνομά του– πα­ρα­μέ­νει εκ­στα­τι­κός, αρ­νού­με­νος να με­τα­κι­νη­θεί. Η ξε­νά­γη­σις συ­νε­χί­ζε­ται στο Μου­σείο, με την ανε­κτί­μη­τη συλ­λο­γή χει­ρο­γρά­φων, εκ­κλη­σια­στι­κών σκευών και αμ­φί­ων, βυ­ζα­ντι­νών ει­κό­νων –μία από τις οποί­ες απο­δί­δε­ται στον Δο­μή­νι­κο Θε­ο­το­κό­που­λο (Ελ Γκρέ­κο)– και αρ­χαιο­τή­των, στον άνω όροφο. Στο πέρας της, ο Τζων ζητά πλη­ρο­φο­ρί­ες για τον «Πλά­τω­να του Κλαρκ». Ευ­γε­νι­κά ο γέ­ρο­ντας του δι­η­γεί­ται την ιστο­ρία του Άγ­γλου πε­ρι­η­γη­τή, ο οποί­ος, σύμ­φω­να με μια εκ­δο­χή, δω­ρο­δό­κη­σε τον τότε ηγού­με­νο και απέ­σπα­σε το πα­λαιό­τε­ρο σω­ζό­με­νο χει­ρό­γρα­φο με δια­λό­γους του Πλά­τω­νος. Σή­με­ρα, κο­σμεί τη βι­βλιο­θή­κη Bodleian του Πα­νε­πι­στη­μί­ου της Οξ­φόρ­δης.

Επό­με­νός μας σταθ­μός είναι το Σπή­λαιον της Απο­κα­λύ­ψε­ως. Σύμ­φω­να με την προ­φο­ρι­κή πα­ρά­δο­ση αλλά και τη γρα­πτή κα­τα­γρα­φή του ιδίου του Ιω­άν­νου του Θε­ο­λό­γου –«εγε­νό­μην εν τη νήσω τη κα­λου­μέ­νη Πάτμω»–, εδώ ο Ευαγ­γε­λι­στής ήκου­σε τη φωνή του Θεού και υπα­γό­ρευ­σε στον μα­θη­τή του Πρό­χο­ρο το Ιερό Βι­βλίο της Απο­κα­λύ­ψε­ως. Οι­κο­δε­σπό­της μας στο το­πό­ση­μο πα­γκό­σμιας ανα­φο­ράς του χρι­στια­νι­σμού είναι ο πατήρ Ισί­δω­ρος. Εδώ και πολλά χρό­νια απο­τε­λεί τον θε­μα­το­φύ­λα­κα του Σπη­λαί­ου και ως άλλος Κέρ­βε­ρος το προ­στα­τεύ­ει από τις φω­να­σκί­ες και τις απρέ­πειες ενίων του­ρι­στών.

Η Μονή του Αγίου Ιω­άν­νου Θε­ο­λό­γου ιδρύ­θη­κε το 1088, στη θέση του ναού της Αρ­τέ­μι­δος και μιας πα­λαιο­χρι­στια­νι­κής βα­σι­λι­κής.

Την προ­σο­χή του Τζων ελ­κύ­ουν μια ει­κό­να που απει­κο­νί­ζει το Όραμα της Απο­κα­λύ­ψε­ως στο τέ­μπλο του Ναού του 16ου αιώ­νος, αλλά και οι τρεις σχι­σμές στον βράχο. «Ενη­μέ­ρω­σε τον φίλο μας ότι η ομι­λία του Θεού έγινε στην ελ­λη­νι­κή γλώσ­σα και εγρά­φη επί­σης στην ελ­λη­νι­κή γλώσ­σα», ήταν τα τε­λευ­ταία λόγια του γέ­ρο­ντα πριν ανα­χω­ρή­σου­με.

«Νο­μί­ζω ότι υπάρ­χει και ένα εν­δια­φέ­ρον γυ­ναι­κείο μο­να­στή­ρι, μήπως να πη­γαί­να­με;» συ­νε­χί­ζει ακά­θε­κτος ο σύγ­χρο­νος πε­ρι­η­γη­τής. «Χμ, οι ώρες επι­σκέ­ψε­ων είναι από τις 9 έως τις 11 το πρωί, οπότε τώρα είναι κλει­στά. Θα τη­λε­φω­νή­σω, όμως, στην ηγου­μέ­νη, τη Χρι­στο­νύμ­φη, για να τη γνω­ρί­σεις. Είναι μια ισχυ­ρή προ­σω­πι­κό­τη­τα που ανε­βί­ω­σε τον γυ­ναι­κείο μο­να­χι­σμό στην Πάτμο, με συ­νέ­πεια η Μονή Ευαγ­γε­λι­σμού να είναι ένα από τα πιο δυ­να­μι­κά και νοι­κο­κυ­ρε­μέ­να μο­να­στή­ρια της Ελ­λά­δος».

Έχο­ντας τρο­φο­δο­τη­θεί πνευ­μα­τι­κώς, επα­νήλ­θα­με στην υλική πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. «Σου αρέ­σουν τα ρε­βί­θια;» ερωτώ τον Τζων. «Πολύ», απή­ντη­σε. «Θαύμα! Θα γευ­μα­τί­σου­με σε ένα πα­ρα­λια­κό τα­βερ­νά­κι στον Όρμο του Γροί­κου, όπου θα γλεί­φεις τα δά­κτυ­λά σου από το συ­γκε­κρι­μέ­νο πιάτο». «Χμ, εν­δια­φέ­ρον, it sounds good».

* Ο Χρή­στος Ζα­μπού­νης είναι συγ­γρα­φέ­ας του βι­βλί­ου «Τάμα στην Πάτμο».

Πηγή kathimerini.gr