O κεραμικός ΙΚΑΡΟΣ στο Καστέλο της Ρόδου

Η εταιρία, που ιδρύ­θηκε από τους Ιταλούς και συνέ­χισε τη λει­τουρ­γία της και μετά την ενσω­μά­τωση στην Ελλάδα, απο­τέ­λεσε σημείο ανα­φο­ράς στη συνεί­δηση των κατοί­κων της Δωδε­κα­νή­σου

Από την

Αθηνά Σχινά*

Mετά την εξαι­ρε­τική επι­τυ­χία που είχε η έκθεση των περιώ­νυ­μων κερα­μι­κών της εται­ρίας ΙCARO στο Μουσείο Μπενάκη, αυτή συνε­χί­ζε­ται, 90 χρόνια μετά την ίδρυσή της, στον τόπο όπου αρχικά δια­μορ­φώ­θηκε, στη Ρόδο δηλαδή, μια και με αυτήν την ονο­μα­σία ανα­φέ­ρε­ται συχνά, έχοντας γίνει ευρύ­τερα γνωστή και ως ροδιακή αγγειο­πλα­στική. Τι είναι ωστόσο αυτό που έκανε και συνε­χί­ζει να κάνει τη συγκε­κρι­μένη κερα­μική τόσο γοη­τευ­τική και περι­ζή­τητη, στους επα­ΐ­ο­ντες του­λά­χι­στον, μολο­νότι το κράτος ως σήμερα δεν είχε επι­δεί­ξει καμιά συντο­νι­σμένη και σοβαρή προ­σπά­θεια ή διάθεση για οργά­νωση και ανάθεση έρευνας, μελέτης και ταξι­νό­μη­σης, διά­σω­σης και ανά­δει­ξης αυτού του μονα­δικά πολύ­τι­μου υλικού; Είναι ίσως οι ευφά­ντα­στες κερα­μι­κές φόρμες με τη σπάνια λευκή και εφυα­λω­μένη πορ­σε­λάνη, στις επι­φά­νειες της οποίας απλώ­νο­νταν αρα­βουρ­γή­ματα και μοτίβα, συν­δυα­σμένα με πλε­ού­μενα ιστιο­φόρα κι άλλοτε πάλι με κάθε λογής δέντρα, άνθη και καρπούς, κυρίως με κυπα­ρίσ­σια, ροδαν­θούς, λογ­χοειδή φυλ­λώ­ματα και του­λί­πες ή γαρί­φαλα, που παρέ­πε­μπαν σε ταξίδια μακρινά, σε τόπους εξω­τι­κούς, μυστι­κούς και παρα­μυ­θέ­νιους.

Θεωρώ ότι δεν θα ήταν περιττή μια αναφορά έστω στην ιστορία καταρ­χάς του κερα­μι­κού ΙΚΑΡΟΥ. Η εταιρία αυτή, γραμ­μένη αρχικά του­λά­χι­στον -και μέχρι το 1946- με λατι­νικά στοι­χεία και με την επω­νυ­μία ICARO, ιδρύ­θηκε από τους Ιταλούς στις 19 Δεκεμ­βρίου 1928, στο πλαίσιο ενός φιλό­δο­ξου σχεδίου για την εκβιο­μη­χά­νιση και την ανά­πτυξη της Δωδε­κα­νή­σου. Σκοπός της ήταν η κατα­σκευή καλ­λι­τε­χνι­κών κερα­μι­κών και συγκε­κρι­μένα αντι­γρά­φων των περι­ζή­τη­των κερα­μι­κών Ιζνίκ, τα οποία υπήρχαν σε μεγάλες ποσό­τη­τες στα αρχο­ντικά της Λίνδου, σε βαθμό που ως τις αρχές του 20ού αιώνα να θεω­ρού­νται προ­ϊ­ό­ντα της ροδια­κής κερα­μι­κής τέχνης.

Η παρα­γωγή κερα­μι­κών της εται­ρίας ICARO (Industria Ceramiche Artistiche Rodio Orientali, δηλαδή Βιο­μη­χα­νία Καλ­λι­τε­χνι­κών Κερα­μι­κών Ροδιο­α­να­το­λι­κής Τέχνης) περιε­λάμ­βανε μεγάλη ποι­κι­λία αντι­κει­μέ­νων, όπως δια­κο­σμη­τικά ή επι­τοί­χια πιάτα, ανθο­δο­χεία, κανάτια, σερ­βί­τσια, συν­θέ­σεις με πλα­κά­κια, αγαλ­μα­τί­δια, αλλά και ανθρώ­πι­νες ή ζωό­μορ­φες φιγού­ρες. Τα σχέδια ένωναν φαντα­σία και καθη­με­ρι­νό­τητα, νοσταλ­γία και πραγ­μα­τι­κό­τητα, βιώματα κι όνειρα, ουτο­πίες και παρα­δεί­σιους πόθους, επι­θυ­μίες και ταξίδια, όπως παρι­στά­νο­νταν μέσα από ισλα­μικά φυτικά μοτίβα, μπου­κέτα με λου­λού­δια, απει­κο­νί­σεις επίσης ζώων και πουλιών, μέχρι και μυθο­λο­γικά φαντα­στικά όντα, όπως Σφίγγες και Σει­ρή­νες, άλλοτε πάλι αρχαίες τρι­ή­ρεις μέχρι και νεότερα τρι­κά­ταρτα πλε­ού­μενα.

Η εταιρία ICARO άκμασε κατά τη δεκα­ε­τία 1930-1940 και κατόρ­θωσε να επι­βιώ­σει, παρά τις ευνό­η­τες δυσχέ­ρειες, την περίοδο του Β΄ Παγκο­σμίου Πολέμου. Με την ενσω­μά­τωση της Δωδε­κα­νή­σου στην Ελλάδα (1948) και την απο­χώ­ρηση των Ιταλών, η εταιρία που­λή­θηκε στον Ρόδιο επι­χει­ρη­μα­τία Κων­στα­ντίνο Δ. Χατζη­κω­στα­ντή. Ο νέος ιδιο­κτή­της εκμε­ταλ­λεύ­τηκε την αύξηση του του­ρι­σμού και την ανά­πτυξη του νησιού δημιουρ­γώ­ντας, υπό την επω­νυ­μία ΙΚΑΡΟΣ, το δεύτερο μεγα­λύ­τερο εργο­στά­σιο κερα­μι­κών στην Ελλάδα, μετά τον Κερα­μεικό στην Αθήνα. Στα 40 χρόνια της ελλη­νι­κής περιό­δου που λει­τούρ­γησε το εργο­στά­σιο (1948-1988), περίπου 400-500 Ρόδιοι, κυρίως νέα παιδιά, δού­λε­ψαν στο σχέδιο, στο χρώμα ή σε κάποια άλλη φάση της παρα­γω­γι­κής δια­δι­κα­σίας. Συν τω χρόνω, η παρα­γωγή καλ­λι­τε­χνι­κών κερα­μι­κών έγινε μία από τις βασικές δρα­στη­ριό­τη­τες στο νησί. Ο ΙΚΑΡΟΣ απο­τέ­λεσε σημείο ανα­φο­ράς στη συνεί­δηση των κατοί­κων της Δωδε­κα­νή­σου, ενώ το εργο­στά­σιο λει­τούρ­γησε κανο­νικά κι απρό­σκο­πτα ως το τέλος της ζωής του Χατζη­κω­στα­ντή, το 1987, οπότε η εταιρία ανα­γκά­στηκε να δια­κό­ψει ορι­στικά τη  λει­τουρ­γία της (1988).

Η βιο­μη­χα­νία καλ­λι­τε­χνι­κών κερα­μι­κών ΙΚΑΡΟΣ απο­τέ­λεσε έναν σημα­ντικό πυλώνα για την οικο­νο­μία της Ρόδου, τόσο κατά την περίοδο της ιτα­λι­κής κατοχής όσο και μετά την ενσω­μά­τωση του νησιού στην Ελλάδα. Παρέ­μεινε σε συνεχή λει­τουρ­γία για σχεδόν 60 έτη, παρά­γο­ντας τερά­στια ποι­κι­λία κερα­μι­κών προ­ϊ­ό­ντων, όπως δια­κο­σμη­τικά πιάτα, βάζα, κανάτια, σερ­βί­τσια, αγαλ­μα­τί­δια, γυναι­κείες φιγού­ρες με παρα­δο­σια­κές φορε­σιές, ζωό­μορφα μπι­μπελό κ.ά. Συν­δέ­θηκε στενά με την τοπική κοι­νω­νία, μέσω της απορ­ρό­φη­σης σημα­ντι­κού εργα­τι­κού δυνα­μι­κού, αλλά και μέσω της παρα­γω­γής προ­ϊ­ό­ντων, τα οποία δια­μόρ­φω­σαν χαρα­κτη­ρι­στικά δείγ­ματα της εγχώ­ριας βιο­μη­χα­νι­κής παρα­γω­γής κατά τη διάρ­κεια του περα­σμέ­νου αιώνα.

Η έκθεση «ICARO – ΙΚΑΡΟΣ», που παρου­σιά­ζε­ται στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγί­στρου, περι­λαμ­βά­νει κερα­μικά και αδη­μο­σί­ευτο αρχειακό υλικό, το οποίο δια­τρέ­χει όλη την περίοδο λει­τουρ­γίας του εργο­στα­σίου. Απο­τε­λεί την πρώτη ουσια­στική προ­σπά­θεια να ανα­δει­χθεί η συνο­λική ιστορία του ΙΚΑΡΟΥ, η οποία είναι άρρηκτα συν­δε­δε­μένη με τη Ρόδο.

Στην παρου­σί­αση της έκθεσης αυτής στη Ρόδο υπάρ­χουν κερα­μικά από τη συλλογή του Μου­σείου Μπενάκη, από την Εφορεία Αρχαιο­τή­των Δωδε­κα­νή­σου και από ιδιω­τι­κές συλ­λο­γές. Ιδιαί­τε­ρης σημα­σίας είναι τα αντι­κεί­μενα που προ­έρ­χο­νται από το Μουσείο Νεο­ελ­λη­νι­κής Τέχνης του Δήμου Ρόδου και αφορούν την περί­φημη Συλλογή Πανα­γιώτη Ιωαν­νίδη, μία από τις τρεις διά­ση­μες συλ­λο­γές κερα­μι­κών Ιζνίκ της Ρόδου, η οποία είχε αγο­ρα­στεί το 1973 από τον Δήμο Ροδίων. Παρου­σιά­ζε­ται εδώ για πρώτη φορά μετά το 1988, όταν, κατά τη Διά­σκεψη Κορυφής των ηγετών της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης, μέρος αυτής εκτέ­θηκε στον προ­μα­χώνα Καρέτο.

Οφείλει κανείς εδώ να κάνει ιδιαί­τερη μνεία και παράλ­ληλα να συγ­χα­ρεί τον συλ­λέ­κτη και ερευ­νητή Γιάννο Ιωαν­νίδη, χάρη στον οποίο συγκε­ντρώ­θηκε, ταξι­νο­μή­θηκε και μελε­τή­θηκε ένα σπάνιο και πολυ­σχι­δές υλικό, απο­τε­λού­μενο από 400 και πλέον κερα­μικά όλων των ειδών και σχεδίων κάθε χρο­νι­κής περιό­δου, κατά την οποία λει­τουρ­γούσε και παρή­γαγε η εταιρία «ICARO – ΙΚΑΡΟΣ». Επι­πλέον, χάρη στις άοκνες προ­σπά­θειές του, μπορεί κανείς να έρθει σε επαφή με ένα σπου­δαίο και αδη­μο­σί­ευτο αρχειακό και φωτο­γρα­φικό υλικό, όπως και μια μεγάλη σε όγκο και ποι­κι­λία αρθρο­γρα­φία από, σχε­τι­κές με το θέμα, ελλη­νι­κές και ξενό­γλωσ­σες εφη­με­ρί­δες και περιο­δικά, με επι­πρό­σθε­τες 25 και πλέον συνε­ντεύ­ξεις από εργα­ζο­μέ­νους του εργο­στα­σίου. Ο ίδιος απέ­κτησε, καθώς λέει στον πρόλογο του βιβλίου του, το πρώτο του κερα­μικό βάζο από τον ΙΚΑΡΟ το 1987, στα 15 του χρόνια, λίγο προτού κλείσει το εργο­στά­σιο (1988).

Ο Γιάννος Ιωαν­νί­δης λέει: «Μέσα από την αγάπη μου για παλιά ταξι­διω­τικά βιβλία, χάρτες, κερα­μικά, ξυλό­γλυ­πτα και γυάλινα αντι­κεί­μενα, μπα­κι­ρέ­νια σκεύη και άλλα είδη της λεγό­με­νης λαϊκής τέχνης από την Ελλάδα, την Τουρκία και τον ευρύ­τερο βαλ­κα­νικό χώρο, ανα­πτύ­χθηκε μια συλ­λε­κτική συνεί­δηση, που καλ­λιερ­γή­θηκε στη συνέ­χεια μέσω της μελέτης, της έρευνας και της συνα­να­στρο­φής με άλλους συλ­λέ­κτες και φίλους που μοι­ρα­ζό­μα­στε τα ίδια ενδια­φέ­ρο­ντα».

Και διε­ρω­τώ­μαι εγώ τώρα, αφ’ ης στιγμής δεν υπάρχει ανάλογη μέριμνα από την πλευρά της Πολι­τείας, μήπως θα έπρεπε να το είχε ήδη πράξει η Ακα­δη­μία ή άλλος φορέας ανά­λο­γου ή μεγα­λύ­τε­ρου κύρους, να επι­βρα­βεύει τέτοιου τύπου προ­σπά­θειες και ουσια­στι­κές ως προς την επι­στήμη και την τέχνη, συνει­σφο­ρές; Πώς περι­μέ­νουμε κατόπιν να γίνει υπό­δειγμα ένας τέτοιος άνθρω­πος για τους άλλους συλ­λέ­κτες ή κι ερευ­νη­τές, όταν το κράτος δεν επαρκεί ή δεν μπορεί να πραγ­μα­το­ποι­ή­σει τέτοιου τύπου κι εμβέ­λειας έργο; Ας έχει το σθένος να το ανα­γνω­ρί­σει του­λά­χι­στον. Αν μη τι άλλο, έχει ηθικό χρέος να το πράξει, αν ακόμη αυτή η λέξη και κυρίως η έννοια δεν έχει εξα­λει­φθεί μέσα από τους ποι­κί­λους παρα­γο­ντι­σμούς που αισθα­νό­μα­στε, μέρα με την ημέρα, σαν τη Λερναία Ύδρα να μας πνίγουν.

*Ιστο­ρι­κός της Τέχνης & της Θεωρίας του Πολι­τι­σμού

Πρό­ε­δρος της Καλ­λι­τε­χνι­κής Επι­τρο­πής του Μου­σείου Νεο­ελ­λη­νι­κής Τέχνης

του Δήμου Ρόδου

Το άρθρο αυτό δημο­σιεύ­θηκε στην εφη­με­ρίδα των Αθηνών «κυρια­κά­τικη δημο­κρα­τία» στις

17-9-2018