• «Ο κοινοτικός λαχανόκηπος δίνει την ευκαιρία σε όσους δεν διαθέτουν γη, να καλλιεργήσουν και να καλύψουν κάποιες ανάγκες σε λαχανικά μιας οικογένειας»
Ο Κήπος της Κοινωνίας δίνει στους Ροδίτες την ευκαιρία να έρθουν πιο κοντά στη γη και στη φύση. Δημιουργήθηκε στο παλιό δημοτικό φυτώριο και σήμερα αναπτύσσεται μέσα από τη συνεργασία του Δήμου Ρόδου με εθελοντικές ομάδες και ενεργούς πολίτες. Εκεί λειτουργεί ο κοινοτικός λαχανόκηπος, οργανώνονται δράσεις για την καλλιέργεια παραδοσιακών σπόρων και αναπτύσσονται πρωτοβουλίες για τα ιθαγενή φυτά.
Στον πυρήνα της προσπάθειας βρίσκονται οι εθελοντές. Άνθρωποι που μοιράζονται την αγάπη τους για τη γη και για όσα προσφέρει η φύση. Η συμμετοχή τους είναι εκείνη που δίνει ζωή στο εγχείρημα και δημιουργεί δεσμούς που ξεπερνούν την καλλιέργεια και την παραγωγή.
Στη συνέντευξή μας στη «δ», ο αν. προϊστάμενος της Διεύθυνσης Περιβάλλοντος και Πρασίνου Σπύρος Γεραβέλης μιλά για το πώς ξεκίνησε ο Κήπος της Κοινωνίας, τον ρόλο των εθελοντών και τον τρόπο με τον οποίο μπορούν οι Ροδίτες να γίνουν μέρος αυτής της προσπάθειας.
• Κύριε Γεραβέλη, πώς γεννήθηκε η ιδέα του Κήπου της Κοινωνίας και ποια ανάγκη ήρθε να καλύψει;
Η ιδέα του Κήπου της Κοινωνίας γεννήθηκε αντίστροφα από ό,τι συνήθως, μέσα από την πράξη! Πριν αρκετά χρόνια είχαμε παραχωρήσει έναν χώρο σε μια εθελοντική οργάνωση για την Περμακουλτούρα που κράτησε για μερικά χρόνια, και από εκεί φάνηκε μεγάλο ενδιαφέρον από δημότες που δεν είχαν πρόσβαση σε γη, για να καλλιεργήσουν. Από τότε προσπαθούμε να βρούμε έναν χώρο για να κάνουμε έναν κοινοτικό λαχανόκηπο, όπως αυτούς που υπάρχουν σε πάρα πολλές πόλεις στην Ελλάδα αλλά και παγκόσμια. Το 2024 δόθηκε ένας χώρος στην Ομάδα Παραδοσιακών Σπόρων για να καλλιεργήσει στο φυτώριο του Δήμου στην Γρηγορίου Ε, και το 2025 στον ίδιο χώρο άρχισε να δραστηριοποιείται η Ομάδα Ιθαγενών Φυτών. Το φυτώριο του Δήμου ήταν ουσιαστικά παροπλισμένο λογω έλλειψης προσωπικού, και έτσι ο εντεταλμένος σύμβουλός μας κ. Γιάννης Μητσού πήρε τη γενναία πολιτική απόφαση να δοθεί ο υπόλοιπος χώρος για κοινοτικός λαχανόκηπος. Έτσι βρέθηκε όλος ο χώρος του παλιού φυτωρίου να παραχωρείται ουσιαστικά στο κοινό, και δημιουργήθηκε ο Κήπος της Κοινωνίας. Στις δραστηριότητες περιλαμβάνονται δράσεις με συμμετοχή και άλλων εθελοντικών ομάδων, όπως η ΡΟΔΟΝέΟΝ που έχουν ήδη αρχίσει, και έχουμε επίσης ήδη συζητήσει με σχολεία για συνεργασίες, μιας και μια πολύ σημαντική συνιστώσα του κήπου είναι και η περιβαλλοντική εκπαίδευση.
• Πώς ο Δήμος Ρόδου στηρίζει στην πράξη τον Κήπο της Κοινωνίας και τι δείχνει αυτή η πρωτοβουλία για τον τρόπο που αντιμετωπίζει το περιβάλλον και τη συμμετοχή των πολιτών;
Ο Δήμος παραχωρεί και προετοιμάζει τον χώρο, καθώς και τα υλικά που χρειάζονται για την παραγωγή και την καλλιέργεια φυτών. Στον λαχανόκηπο σχεδιάζουμε να διατεθεί μια έκταση 40 τετραγωνικών μέτρων σε κάθε ενδιαφερόμενο, αρκετό για να καλλιεργηθούν λαχανικά για μια μικρή οικογένεια. Είναι πάρα πολύ σημαντική για την προστασία του περιβάλλοντος η αντίληψη που έχει το κοινό για αυτό. Οι περισσότεροι κάτοικοι των πόλεων είναι αποξενωμένοι από τη φύση και συχνά έχουν μια φοβική στάση απέναντι της. Αυτό δημιουργεί προβλήματα τόσο στο περιβάλλον όσο και στους ανθρώπους. Η ανάγκη σύνδεσης με τη φύση είναι βασική ανθρώπινη ανάγκη, τόσο ψυχολογική όσο και βιολογική. Μέσα από αυτήν την προσπάθεια θέλουμε να δώσουμε την ευκαιρία στους δημότες να έρθουν σε επαφή με τη φύση άμεσα και βιωματικά. Να έρθουν σε επαφή με το χώμα, να φυτέψουν και να δρέψουν τους καρπούς της προσπάθειάς τους, να γνωρίσουν τα φυτά που καλλιεργούσαν οι παππούδες τους, αλλά και να γνωρίσουν και να αγαπήσουν τα φυτά της φύσης του τόπου τους. Η εμπειρία της σύνδεσης με τη φύση παίζει επίσης καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση στάσεων και συμπεριφορών που σχετίζονται με την προστασία του περιβάλλοντος. Όταν ο άνθρωπος έρχεται σε επαφή με το φυσικό περιβάλλον, αναπτύσσει συναισθήματα θαυμασμού, ηρεμίας και σεβασμού, τα οποία ενισχύουν την αίσθηση ευθύνης απέναντι στη φύση. Η φύση δεν βιώνεται πλέον ως κάτι μακρινό ή ξένο, αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης ζωής. Άτομα που περνούν χρόνο στη φύση τείνουν να αναγνωρίζουν πιο εύκολα τις επιπτώσεις της ανθρώπινης δραστηριότητας στο περιβάλλον και να υιοθετούν πιο φιλικές προς αυτό πρακτικές, όπως η ανακύκλωση, η εξοικονόμηση ενέργειας και η μείωση της κατανάλωσης. Επιπλέον, η εμπειρία της φύσης ενισχύει την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση από νεαρή ηλικία, ιδιαίτερα μέσω της εκπαίδευσης και της βιωματικής μάθησης. Όσο περισσότερο οι άνθρωποι νιώθουν συνδεδεμένοι με το φυσικό τους περιβάλλον, τόσο πιο πρόθυμοι είναι να το προστατεύσουν. Έτσι, η σύνδεση με τη φύση αποτελεί βασικό θεμέλιο για την ανάπτυξη μιας βιώσιμης και υπεύθυνης στάσης ζωής.
• Τι μπορεί, λοιπόν, να κάνει πρακτικά κάποιος που θα περάσει για πρώτη φορά την πόρτα του Κήπου; Πώς μπορεί κάποιος να γίνει μέρος αυτής της προσπάθειας;
Όποιος θέλει να συμμετέχει μπορεί κατ’ αρχήν να μπει σε κάποια από τις δυο εθελοντικές ομάδες που ήδη δραστηριοποιούνται. Μπορεί να το δηλώσει στη Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου ακόμα και τηλεφωνικά και θα επικοινωνήσουμε μαζί του. Όταν ετοιμαστεί και ο υπόλοιπος χώρος θα ζητηθούν και δηλώσεις συμμετοχής για όσους θέλουν να τους παραχωρηθεί χώρος για να καλλιεργήσουν.
• Ποια είναι η φιλοσοφία του κοινοτικού λαχανόκηπου;
Ο κοινοτικός λαχανόκηπος δίνει την ευκαιρία σε όσους δεν διαθέτουν γη, να καλλιεργήσουν ένα μικρό κομμάτι γης. Πρακτικά θα μπορούν να καλύψουν κάποιες ανάγκες σε λαχανικά μιας οικογένειας, αλλά επίσης -κάτι που θεωρώ ότι είναι και το πιο σημαντικό- θα βιώσουν τα θεραπευτικά οφέλη της κηπουρικής, επηρεάζοντας θετικά την ψυχική και σωματική τους υγεία. Η επαφή με το χώμα μπορεί να επηρεάσει θετικά το ανοσοποιητικό σύστημα. Μελέτες υποδεικνύουν ότι η έκθεση στις πλούσιες μικροβιακές κοινότητες που βρίσκονται στο χώμα βοηθά στην εκπαίδευση της ανοσοποιητικής αντίδρασης του σώματος, μειώνοντας ενδεχομένως τον κίνδυνο ασθενειών που σχετίζονται με το ανοσοποιητικό, όπως το άσθμα και οι αλλεργίες. Η επαφή με το χώμα έχει συνδεθεί με βελτιώσεις στην υγεία του εντέρου. Οι μικροοργανισμοί που υπάρχουν σε υγιή εδάφη μπορούν να ενισχύσουν την ποικιλία της μικροχλωρίδας του εντέρου, η οποία είναι κρίσιμη για την πέψη και τη συνολική υγεία. Ένα πλούσιο μικροβίωμα του εντέρου σχετίζεται με καλύτερη μεταβολική λειτουργία και μειωμένη φλεγμονή. Η κηπουρική σχετίζεται επίσης με σημαντικές μειώσεις στα επίπεδα άγχους και ανησυχίας. Η συμμετοχή σε δραστηριότητες κηπουρικής επιτρέπει στα άτομα να εστιάζουν σε συγκεκριμένες, απτές εργασίες, γεγονός που μπορεί να βοηθήσει στην ανακούφιση από αρνητικές σκέψεις και συναισθήματα, οδηγώντας σε μια πιο ήρεμη και ικανοποιημένη κατάσταση του νου. Η πράξη της φροντίδας των φυτών από τον σπόρο μέχρι τη συγκομιδή εγκαθιδρύει μια αίσθηση υπερηφάνειας και επιτυχίας. Αυτή η διαδικασία μπορεί να ενισχύσει την αυτοεκτίμηση· τα ορατά αποτελέσματα της κηπουρικής -υγιή φυτά και ζωντανοί κήποι- λειτουργούν ως απτά αποδεικτικά στοιχεία των προσπαθειών του ατόμου, ενισχύοντας τη θετική αυτοεκτίμηση. Η έρευνα δείχνει επίσης ότι η κηπουρική μπορεί να βελτιώσει τις γνωστικές λειτουργίες, όπως η διάρκεια προσοχής και η διατήρηση μνήμης. Για τα παιδιά, η ενασχόληση με την κηπουρική έχει συνδεθεί με καλύτερες επιδόσεις σε τεστ προσοχής και βελτιωμένη ανάρρωση από το άγχος. Επιπλέον, η ρουτίνα που εμπλέκεται στην κηπουρική βοηθά στη δημιουργία δομής, κάτι που μπορεί να είναι ωφέλιμο για τη νοητική σαφήνεια και την εστίαση.
• Πόσο εύκολο είναι για έναν άνθρωπο χωρίς εμπειρία στη γη να εμπλακεί; Υπάρχει καθοδήγηση;
Πιστεύω ότι δεν θα είναι δύσκολο, αφού θα βρίσκεται σε έναν κοινωνικό χώρο, όπου θα ανταλλάσσονται εμπειρίες και γνώση από ανθρώπους με κοινά ενδιαφέροντα. Εξάλλου και οι γεωπόνοι του Δήμου θα είναι εκεί για υποστήριξη. Τα γραφεία της Δ/σης βρίσκονται στον ίδιο χώρο. Όμως πιστεύω ότι θα είναι πιο σημαντική η υποστήριξη μεταξύ των συμμετεχόντων, γιατί δημιουργεί κοινωνικούς δεσμούς που δυστυχώς λείπουν από τις αστικές κοινωνίες όπου κυριαρχεί η αποξένωση και ο ατομισμός.
• Οι εθελοντές είναι ο βασικός πυρήνας της ομάδας Ιθαγενών Φυτών Ρόδου. Ποιο σκοπό έχει αυτή η ομάδα και πώς θα αξιοποιηθούν αυτά τα φυτά στον δημόσιο χώρο;
Η εθελοντική αυτή ομάδα ξεκίνησε μέσα στο 2025, με σκοπό τη διερεύνηση της δυνατότητας παραγωγής ιθαγενών φυτών της Ρόδου για τη χρήση τους στο Αστικό πράσινο. Οι εθελοντές -ερασιτέχνες φυσιογνώστες, ή άνθρωποι που απλά αγαπούν τη φύση- συλλέγουν σπόρους, μοσχεύματα ή ακόμη και βολβούς ή ριζώματα από χώρους όπου γίνονται εκσκαφές που καταστρέφουν τη φυσική βλάστηση, και τα φέρνουν στο φυτώριο όπου τα χρησιμοποιούν για να παραχθούν φυτά. Τα φυτά αυτά θα φυτευτούν στη συνέχεια σε πάρκα της πόλης. Επίσης θα γίνονται και δράσεις επαφής με τη φύση και γνωριμίας με τα ιθαγενή φυτά.
• Πώς αλλάζουν αυτά τα φυτά την εικόνα των πάρκων και την καθημερινή εμπειρία των κατοίκων;
Ιθαγενή φυτά είναι τα είδη που αναπτύσσονται φυσικά στον τόπο μας, προσαρμοσμένα στο κλίμα, στα εδάφη και στους άλλους οργανισμούς του. Η Ρόδος είναι πολύ πλούσια σε βιοποικιλότητα, μια φυσική κληρονομιά που μπορεί, και πρέπει, να έχει θέση και μέσα στις πόλεις μας. Η χρήση ιθαγενών φυτικών ειδών αυξάνει την αφθονία και ποικιλότητα εντόμων, μικρών θηλαστικών και πουλιών στα αστικά τοπία -με άμεσο όφελος για την παροχή οικοσυστημικών υπηρεσιών. Τα ιθαγενή φυτά αποτελούν τη βάση των τοπικών τροφικών δικτύων. Τρέφουν τις μέλισσες, τις πεταλούδες, τα πουλιά, τα μικρά θηλαστικά και άλλους οργανισμούς που κινδυνεύουν να εξαφανιστούν από τις πόλεις. Οι χώροι με ιθαγενή φυτά μετατρέπονται σε ζωντανά οικοσυστήματα, που λειτουργούν με αρμονία και αυτορρύθμιση. Σε κλίματα με θερινή ξηρασία όπως το δικό μας, τα ιθαγενή είδη έχουν προσαρμογές που μειώνουν τις απαιτήσεις άρδευσης, αυξάνοντας τις πιθανότητες επιβίωσης σε συνθήκες ξηρασίας και έχουν αντοχή σε εχθρούς και ασθένειες. Έτσι απαιτούν λιγότερο νερό, λίπανση και λιγότερη συντήρηση. Σε μια εποχή που το νερό γίνεται σπάνιος και πολύτιμος πόρος, αυτή η εξοικονόμηση έχει τεράστια σημασία για τους δήμους. Τα ιθαγενή φυτά μπορούν να αντέξουν θερμοκρασίες και περιόδους ξηρασίας που τα ξενικά δεν μπορούν. Αποτελούν λοιπόν στρατηγική προσαρμογής για τις πόλεις του μέλλοντος. Επίσης η επαφή με το φυσικό τοπίο του τόπου μας, με τις μυρωδιές, τους χρωματισμούς και τις εποχιακές αλλαγές που το χαρακτηρίζουν, λειτουργεί θεραπευτικά. Μελέτες δείχνουν ότι τα πλούσια σε βιοποικιλότητα φυσικά τοπία μειώνουν το άγχος, ενισχύουν τη μνήμη και το ανοσοποιητικό σύστημα, και προάγουν την ψυχική ευεξία.
• Νομίζω είναι και συνδεμένα με την ιστορία μας και κουβαλούν και μνήμες των παιδικών μας χρόνων αλλά και προηγούμενων ετών.
Ακριβώς. Τα ιθαγενή φυτά επίσης συνδέουν τους ανθρώπους με τον τόπο τους, με ένα κομμάτι του πολιτισμού και της ταυτότητάς τους. Ένας δημόσιος χώρος με μυρωδιά θυμαριού τα καλοκαιρινά απογεύματα, με αλισφακιά και δεντρολίβανο, δεν είναι απλώς πράσινο. Είναι εμπειρία, μνήμη, ταυτότητα. Τα ιθαγενή φυτά κουβαλούν ιστορία, ήταν τα βότανα της αρχαιότητας, τα φυτά της παραδοσιακής ιατρικής, της διατροφής, της ποίησής μας. Γιατί να εξαφανίζονται από τις πόλεις μας και να τα αντικαθιστούν φυτά που δεν μας «λένε» τίποτα, πέρα από έναν φτηνό εντυπωσιασμό; Ένα από τα συχνά επιχειρήματα κατά των ιθαγενών φυτών είναι ότι «δεν είναι τόσο καλλωπιστικά». Είναι όμως πράγματι έτσι; Ή απλώς έχουμε μάθει να τα βλέπουμε ως «άγρια» και «ακατάστατα»; Η αισθητική είναι θέμα παιδείας. Όταν μάθουμε να εκτιμούμε την ομορφιά της μεσογειακής φύσης -τη σεμνότητα, την αρμονία, το άρωμα και τη λιτότητά της- τότε το φυσικό γίνεται και αισθητικά πολύτιμο. Έχουμε μάθει να πιστεύουμε ότι η ομορφιά υπάρχει μόνο στην Υψηλή Τέχνη, στα μουσεία και στις αίθουσες συναυλιών ή στην περίπτωση του αστικού πρασίνου, στα εντυπωσιακά και πρωτόγνωρα τροπικά φυτά, τα περίτεχνα σχέδια και τα έντονα χρώματα που επιβάλλονται. Πρέπει να απελευθερώσουμε την ομορφιά από τα σπάνια αντικείμενα υψηλής αξίας και τις αισθητικές ιεραρχίες. Αυτές οι υψηλές ιδέες περιορίζουν τη βίωση της ομορφιάς μόνο σε κάτι σπάνιο, πρωτόγνωρο και δυσεύρετο, μόνο και μόνο επειδή αποτυγχάνουμε να την αντιληφθούμε στην άμεση παρουσία των πραγμάτων όπως είναι, ανακαλύπτοντας την έμφυτη ομορφιά τους.
Εξάλλου, και οι σύγχρονες τάσεις του σχεδιασμού τοπίου προτιμούν το φυσικό, δυναμικό και βιώσιμο πράσινο από το γεωμετρικά διαμορφωμένο και αυστηρά ελεγχόμενο, στατικό και προβλέψιμο. Οραματιζόμαστε λοιπόν μια πόλη όπου τα πουλιά και οι πεταλούδες ξαναβρίσκουν χώρο να ζήσουν, όπου αναπνέουμε άρωμα ελληνικής φύσης, όπου τα πάρκα δεν είναι απλώς «πράσινα χαλιά», αλλά οικολογικοί θύλακες ζωής. Μια πόλη ανθρώπινη, ζωντανή, βιώσιμη. Μια πόλη που συνδέει τον κάτοικο με τον τόπο του και τη φύση του.
Αυτά δεν είναι ουτοπία, ήδη εφαρμόζονται σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις και αρχίζουν να εφαρμόζονται και στην Ελλάδα. Η επιλογή ιθαγενών φυτών στο αστικό πράσινο δεν είναι μόδα. Είναι πράξη οικολογικής υπευθυνότητας, και πολιτιστικής συνείδησης καθώς και στρατηγική επιλογή για τη βιωσιμότητα της πόλης.
• Να πούμε και για τη σημαντική δράση της ομάδας παραδοσιακών σπόρων. Πόσο σημαντική είναι σήμερα η διατήρηση των ντόπιων ποικιλιών και τι κερδίζει η τοπική κοινωνία από αυτή την προσπάθεια;
Σκοπός της ομάδας είναι η καλλιέργεια και σποροπαραγωγή παραδοσιακών ποικιλιών, με στόχο τη διάσωση και διάδοσή τους στην τοπική κοινωνία.
Η δράση περιλαμβάνει:
• Καλλιέργεια παραδοσιακών ποικιλιών για σποροπαραγωγή.
• Ανταλλαγές σπόρων και δράσεις ενημέρωσης.
• Εκπαιδευτικά σεμινάρια για πολίτες και σχολεία.
• Συνεργασίες για τη μετάδοση της γνώσης στις νέες γενιές.
Η διάσωση των παραδοσιακών ποικιλιών καλλιεργούμενων φυτών, τις οποίες καλλιεργούσαν οι παππούδες μας πριν την κυριαρχία των εμπορικών υβριδίων, είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και της αγροτικής κληρονομιάς. Οι ποικιλίες αυτές είναι προσαρμοσμένες στις τοπικές κλιματικές και εδαφικές συνθήκες, γεγονός που τις καθιστά ανθεκτικές σε ασθένειες και ακραία καιρικά φαινόμενα. Παράλληλα, συμβάλλουν στη διατροφική ποιότητα και ποικιλία και στη διατήρηση της παραδοσιακής γαστρονομίας. Η προστασία τους ενισχύει τη βιώσιμη γεωργία και μειώνει την εξάρτηση από εμπορικούς, γενετικά ομοιόμορφους σπόρους.
• Η δουλειά με τις ομάδες έχει και μια ανθρώπινη διάσταση. Το βλέπετε αυτό μέσα από τη συμμετοχή των εθελοντών; Ποιος είναι συνολικά ο ρόλος της εθελοντικής συμμετοχής στο εγχείρημα;
Όλο αυτό ξεκίνησε ουσιαστικά από πρωτοβουλίες εθελοντών. Άνθρωποι με γνώση, ή απλά μεράκι και μεγάλη ευαισθησία, βρήκαν ένα χώρο για να συνευρεθούν και λειτουργήσουν συλλογικά και ανιδιοτελώς για ένα καλό σκοπό. Οραματιζόμαστε ο Κήπος της Κοινωνίας να γίνει ένας χώρος που θα συσπειρώσει τέτοιους ανθρώπους και θα απλώσει στην κοινωνία ένα πνεύμα αγάπης για το περιβάλλον, σύνδεσης με τη φύση και ανιδιοτελούς κοινωνικής συνύπαρξης και αλληλοϋποστήριξης.
Φωτογραφίες: Μαριαλίζα Πετροπούλου
