Η Ρόδος θυμάται: Τα «Εκατό Σάββατα» και η φωνή της Στέλλας Λεβή

Το φως του Αιγαίου απλώ­νε­ται πάνω από τη Ρόδο με την ίδια διαύ­γεια που κάποτε φώτιζε τα στενά της εβραϊ­κής της συνοι­κίας, της Τζου­ντε­ρίας. Εκεί όπου οι πέτρες θυμού­νται ακόμα τις φωνές, τα τρα­γού­δια, τις προ­σευ­χές, τις γιορτές μιας κοι­νό­τη­τας που έζησε μισή χιλιε­τία στο νησί πριν σβήσει βίαια, μέσα σε ένα ταξίδι θανάτου. Κι όμως, η μνήμη αντι­στέ­κε­ται. Μερικές φορές, για να ξανα­γεν­νη­θεί η ιστορία, αρκεί μια φωνή – η φωνή μιας γυναί­κας που έζησε, επέζησε, και ύστερα από δεκα­ε­τίες σιωπής, μίλησε.

Το βράδυ του Σαβ­βά­του (8/11),  η αίθουσα κεντρι­κού ξενο­δο­χείου, που φιλο­ξέ­νησε την εκδή­λωση της Ισραη­λι­τι­κής Κοι­νό­τη­τας Ρόδου για την παρου­σί­αση του βιβλίου του Michael Frank «Εκατό Σάββατα» (εκδό­σεις Ίκαρος, μετά­φραση Σπύρος Κου­λού­ρης) ξύπνησε μνήμες και συγκι­νή­σεις καθώς άρχισε να ξεδι­πλώ­νε­ται η ζωή της επι­ζή­σα­σας του Ολο­καυ­τώ­μα­τος Στέλλας Λεβή, η μαρ­τυ­ρία μιας ζωής, η αφήγηση μιας γυναί­κας που κουβαλά έναν και πλέον αιώνα πίσω της και συνε­χί­ζει να φωτίζει το σκοτάδι της Ιστο­ρίας με τη νηφα­λιό­τητα της μνήμης και το ψυχικό της σθένος.

 Επι­μέ­λεια: Κάτια Χρι­στί­δου

Το βιβλίο «γεν­νή­θηκε» από ένα τυχαίο συνα­πά­ντημα στη Νέα Υόρκη. Εκεί, ο συγ­γρα­φέας Michael Frank γνω­ρί­ζει τη Στέλλα Λεβή -τότε 92 ετών, σήμερα 103- σε μια διάλεξη στο Casa Italiana του Πανε­πι­στη­μίου της Νέας Υόρκης. Μια απλή κου­βέ­ντα, ένα χαμό­γελο, κι έπειτα μια πρό­σκληση: να τη βοη­θή­σει να επι­με­λη­θεί μια ομιλία της για τη ζωή στην Τζου­ντε­ρία της Ρόδου. Κανείς από τους δύο δεν μπο­ρούσε να φαντα­στεί πως αυτό θα ήταν το πρώτο από εκατό Σάββατα που θα περ­νού­σαν μαζί.

Μέσα από αυτά τα εκατό Σάββατα, η Στέλλα ξεδι­πλώ­νει τη ζωή της σαν παρα­μύθι και μαρ­τυ­ρία μαζί: από το ηλιό­λου­στο νησί του παι­δι­κού της παρα­δεί­σου, στους εφιάλ­τες των στρα­το­πέ­δων συγκέ­ντρω­σης, κι έπειτα στη Νέα Υόρκη, ως μία από τους μόλις 150 επι­ζώ­ντες Εβραί­ους της Ρόδου. Μια σύγ­χρονη Σεχρα­ζάτ του Greenwich Village, που αφη­γεί­ται όχι για να κερ­δί­σει τη ζωή της, αλλά για να χαρίσει ζωή στη μνήμη των άλλων.

Η Στέλλα Λεβή

Η Τζου­ντε­ρία και το παλίμ­ψη­στο της μνήμης

Ο επί­κου­ρος καθη­γη­τής Ιστο­ρίας Εβραϊ­κών Κοι­νο­τή­των του ΑΠΘ, Γιώργος Αντω­νίου, άνοιξε την εκδή­λωση με λόγια γεμάτα θέρμη για «ένα από τα πιο εντυ­πω­σιακά και επι­δρα­στικά βιβλία» που διάβασε φέτος και ανέ­δειξε τη λεπτή ισορ­ρο­πία ανάμεσα στην ιστο­ρική αλήθεια και τη συναι­σθη­μα­τική μνήμη: «Το βιβλίο αυτό, όπως η καλή λογο­τε­χνία, ανα­συ­στή­νει το παρελ­θόν μέσα από τα θραύ­σματα, για να φτάσει εντέλει σε μια προ­σέγ­γιση που κατα­φέρ­νει όχι μόνο να μην προ­δώ­σει το ιστο­ρικό παρελ­θόν αλλά και να το ανα­δεί­ξει σε ένα πολυ­ε­πί­πεδο και βαθύ­τερο τρόπο από τη μετα­γραφή μιας προ­φο­ρι­κής ιστο­ρίας. Σε ένα πρώτο επίπεδο είναι η ιστορία της Τζου­ντε­ρίας. Όσο είναι αυτό, άλλο τόσο είναι μια έμφυλη ιστορία της ενη­λι­κί­ω­σης μιας εβραιο­πού­λας, των διλημ­μά­των, των ονείρων, των φλερτ, της μάχης μεταξύ παρά­δο­σης και εσω­τε­ρι­κό­τη­τας, των ρόλων της καλής κόρης αλλά και της ανε­ξαρ­τη­σίας», ανέφερε χαρα­κτη­ρι­στικά, υπεν­θυ­μί­ζο­ντας πως η Τζου­ντε­ρία δεν ήταν απλώς τόπος, αλλά τρόπος ζωής, σύμπλεγμα φωνών και εμπει­ριών. Και πως το βιβλίο του Frank κατορ­θώ­νει να ανα­στή­σει όχι μόνο τον χώρο, αλλά και το ψυχικό τοπίο μιας εποχής που έσβησε με τον πιο βίαιο τρόπο.

Μετα­πο­λε­μικά, η Στέλλα Λεβή αρνεί­ται με σθένος τον αυτο­ε­γκλω­βι­σμό της στην εικόνα του θύματος του Ολο­καυ­τώ­μα­τος. Όπως ανέφερε χαρα­κτη­ρι­στικά ο επί­κου­ρος καθη­γη­τής του ΑΠΘ, «αντι­λαμ­βα­νό­μενη την παγίδα του εγκλω­βι­σμού της στη Στέλλα του Ολο­καυ­τώ­μα­τος, χωρίς ιδέες και προ­ο­πτι­κές. Δεν υπάρχει αμφι­βο­λία ότι η αφήγηση των στρα­το­πέ­δων είναι ένα συμ­βι­βα­σμός μεταξύ της ίδιας και του συγ­γρα­φέα. Για να του πει όσα θέλει, ανα­γκά­ζε­ται να του πει και όσα δεν θέλει. Η ίδια θέλει να μιλήσει για όσα ήταν εν τέλει η Στέλλα. Δεν ήταν η Στέλλα των στρα­το­πέ­δων…».

Η γυναι­κεία φωνή και η πράξη της μνήμης

Η Δρ Ξένια Ελευ­θε­ρίου, επι­στη­μο­νική υπεύ­θυνη του Εβραϊ­κού Μου­σείου Θεσ­σα­λο­νί­κης, εστίασε στη φωνή της γυναί­κας που δια­περνά το έργο – μια φωνή που γίνεται ταυ­τό­χρονα μαρ­τυ­ρία, αντί­σταση και πράξη αυτο­διά­θε­σης: «Ένα σημα­ντικό στοι­χείο του βιβλίου είναι η μαρ­τυ­ρία από μία γυναι­κεία φωνή, μία γυναίκα θύμα του Ολο­καυ­τώ­μα­τος που εντάσ­σει το βιβλίο και στις σπουδές φύλου. Ανα­δει­κνύ­ε­ται ο ρόλος της γυναί­κας στην τοπική κοι­νό­τητα της Ρόδου, η σημασία της γυναι­κείας εκπαί­δευ­σης και η δια­μόρ­φωση ενός φεμι­νι­στι­κού προ­τύ­που μέσα από τη φιγούρα της φιλε­λεύ­θε­ρης αδελφής της Στέλλας, της Φελίτσε. Η Στέλλα, ως χει­ρα­φε­τη­μένη γυναίκα, αντι­τί­θε­ται στην παρα­δο­σιακή νοο­τρο­πία του γάμου με συνοι­κέ­σιο και στην προ­ε­τοι­μα­σία προίκας, δεί­χνο­ντας την ικα­νό­τητα των γυναι­κών να αμφι­σβη­τούν τα στε­ρε­ό­τυπα και να διεκ­δι­κούν δικαιώ­ματα και αυτο­νο­μία στον 20ό αιώνα», τόνισε. Το «Εκατό Σάββατα», σημεί­ωσε η Δρ Ελευ­θε­ρίου «δεν είναι μόνο η μικροϊ­στο­ρία μίας ολό­κλη­ρης οικο­γέ­νειας Εβραίων της Ρόδου ή μία ακόμη μαρ­τυ­ρία. Είναι μια ανά­σταση της κοι­νό­τη­τας της Ρόδου, ένα ταξίδι στη μνήμη και στον χρόνο, ένα μνη­μό­συνο για όσους χάθηκαν και ένας φόρος τιμής στην ανθρώ­πινη αξιο­πρέ­πεια, στην επι­βί­ωση, στην αλλη­λεγ­γύη και στη συνέ­χιση της ιστο­ρι­κής, θρη­σκευ­τι­κής και κοι­νω­νι­κής παρά­δο­σης μέσα από τη δράση της Στέλλας Λεβή και των συγ­γε­νών της. Σάββατο, ημέρα φωτός και ανά­παυ­σης, μας θυμίζει ότι όσο θυμό­μα­στε, η Ρόδος των Σεφα­ρα­δι­τών ζει μέσα στη συλ­λο­γική μνήμη και στις καρδιές μας».

Η δύναμη της αφή­γη­σης και η ευθύνη της μνήμης

Ο δημο­σιο­γρά­φος και συγ­γρα­φέας Κώστας Στο­φό­ρος στάθηκε στη δομή και το ύφος του βιβλίου, αλλά και στο θαύμα της ανθρώ­πι­νης μνήμης που, ακόμη και μετά από εκατό χρόνια ζωής, δια­τη­ρεί καθαρή την ουσία του βίου: «Το βιβλίο με σύντομα κεφά­λαια -που ίσως αντι­στοι­χούν στα Σάββατα- ξεδι­πλώ­νει όλη την ιστορία με εξαι­ρε­τικό τρόπο. Νιώθεις πως όλα αυτά, όμορφα και φρικτά, να ζωντα­νεύ­ουν μπροστά στα μάτια σου. Κι εντυ­πω­σιά­ζε­σαι με αυτά που συγκρα­τεί ή απωθεί η μνήμη αυτής της γυναί­κας που έχει περάσει τα 100 της χρόνια πια και δεν έπαψε ποτέ από εκείνο τον Ιούλιο του 1944 να νιώθει εξό­ρι­στη».

Κλεί­νο­ντας, ο Στο­φό­ρος διάβασε ένα από­σπα­σμα από τον επίλογο του βιβλίου, που συνο­ψί­ζει όλο το πνεύμα του έργου και τη σχέση του συγ­γρα­φέα με τη μάρτυρα: «Έκανα το καλύ­τερο δυνατό για να διε­ρευ­νήσω τις πραγ­μα­τι­κές βάσεις των ανα­μνή­σεων της Στέλλας. Η πλειο­νό­τητά τους φαί­νε­ται να ευθυ­γραμ­μί­ζε­ται με τα ιστο­ρικά δεδο­μένα. Όταν υπάρχει αβε­βαιό­τητα ή από­κλιση, έχω επι­λέ­ξει να μείνω πιστός στη Στέλλα, επειδή έχω μάθει να εμπι­στεύ­ο­μαι τη συναι­σθη­μα­τική και ψυχο­λο­γική αλήθεια των βιω­μά­των της και γιατί έχει θυμηθεί και επι­λέ­ξει να μιλήσει για αυτά τα βιώματα. Η μνήμη δεν είναι ιστορία. Είναι η αντί­ληψη ενός ανθρώ­που σε μια συγκε­κρι­μένη ζωή για το τι έχει ζήσει, και αυτό το βιβλίο προ­σφέ­ρε­ται με αυτή την ιδέα και με αυτό το πνεύμα».

Η μνήμη ως λύτρωση

Καθώς η εκδή­λωση ολο­κλη­ρω­νό­ταν, η αίθουσα έμοιαζε να πάλ­λε­ται από μια σιωπή που δεν ήταν απλώς συγκί­νηση, αλλά σεβα­σμός. Το «Εκατό Σάββατα» δεν είναι απλώς ένα βιβλίο μαρ­τυ­ρίας. Είναι ένας διά­λο­γος ανάμεσα σε δύο ψυχές, δύο εποχές, δύο κόσμους – αυτόν που χάθηκε και αυτόν που επι­μέ­νει να θυμάται.

Η Στέλλα Λεβή, στα 103 της χρόνια, συνε­χί­ζει να ζει στη Νέα Υόρκη. Από το Greenwich Village, όπου κάθε Σάββατο αφη­γού­νταν στον Michael Frank τις ιστο­ρίες της Ρόδου, στέλνει ένα μήνυμα πέρα από χρόνο και θάνατο: πως η μνήμη, όταν ειπωθεί με ειλι­κρί­νεια και αγάπη, μπορεί να γίνει φως.

Και ίσως, πράγ­ματι, αυτό είναι το μυστικό των Εκατό Σαβ­βά­των: πως μέσα στην αφήγηση επι­βιώ­νει η ψυχή. Όσο κάποιος ακούει, όσο κάποιος θυμάται, η Σεχρα­ζάτ της Ρόδου συνε­χί­ζει να μιλά.

Τελευ­ταία φορά που η Στέλλα Λεβή επι­σκέ­φθηκε τη Ρόδο ήταν το 2019. Στη Ρόδο επι­θυ­μεί να επι­στρέ­ψει και για το «τελευ­ταίο ταξίδι» ώστε να επι­στρέ­ψει το σώμα της στη γενέ­θλια γη, σύμφωνα με τη διευ­θύ­ντρια της Ισραη­λι­τι­κής Κοι­νό­τη­τας Ρόδου και στενή της φίλη Κάρμεν Κοέν.

Πηγή: zougla.gr