Πανικός στην παγκόσμια οικονομία – Ο κοροναϊός, καταλύτης για μια κρίση που ήταν ενεργή καιρό τώρα

Τυπικά η κατάρ­ρευση των αγορών τη Δευτέρα 9 Μαρτίου ήρθε ως απο­τέ­λε­σμα δύο κρί­σι­μων γεγο­νό­των. Αφενός της κατάρ­ρευ­σης των τιμών του πετρε­λαίου που υπο­χώ­ρη­σαν ακόμη περισ­σό­τερο κάτω από τα 40 δολάρια το βαρέλι, στοι­χείο που συμπα­ρέ­συρε και τις τιμές των μετοχών, ξεκι­νώ­ντας από τις μετοχές των εται­ρειών του ενερ­γεια­κού κλάδο. Αφε­τέ­ρου της ανη­συ­χίας ότι η επι­δη­μία κορο­ναϊού παίρνει παγκό­σμια χαρα­κτη­ρι­στικά και επι­βάλ­λει στις χώρες τη λήψη δρα­στι­κών μέτρων περιο­ρι­σμού των κοι­νω­νι­κών πρα­κτι­κών, που σημαί­νουν και αντί­στοιχο περιο­ρι­σμό και της οικο­νο­μι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας.

Δεν υπάρχει αμφι­βο­λία ότι και τα δύο γεγο­νότα ήταν αρκού­ντως σοβαρά για να προ­κα­λέ­σουν την καθο­δική αντί­δραση των αγορών. Ο ενερ­γεια­κός κλάδος είναι ιδιαί­τερα σημα­ντι­κός και αφορά μερικές από τις μεγα­λύ­τε­ρες εται­ρείες στον πλανήτη και άρα λογικό είναι τυχόν καθο­δική δια­δρομή του έχει συνο­λική επί­πτωση στις αγορές, την ώρα που ούτως οι άλλως η κατα­νά­λωση ενέρ­γειας είναι ένας δείκτης της συνο­λι­κής δυνα­μι­κής της παγκό­σμιας οικο­νο­μίας. Εάν υπο­χω­ρεί η ζήτηση για ενέρ­γεια (η μία παρά­με­τρος της κατα­κρή­μνι­σης των τιμών, με την άλλη να είναι η αδυ­να­μία συμ­φω­νίας Ρωσίας και Σαου­δι­κής Αραβίας σε συμ­φω­νη­μέ­νες μειώ­σεις παρα­γω­γής), αυτό δείχνει ότι υπο­χω­ρεί και η παγκό­σμια οικο­νο­μία.

Όμως, την ίδια στιγμή η εμπει­ρία έχει δείξει ότι τα εξω­τε­ρικά σοκ δεν σημα­το­δο­τούν από μόνα τους και οικο­νο­μική κρίση. Για την ακρί­βεια ένα εξω­τε­ρικό σοκ όπως ήταν π.χ. η απότομη αύξηση της τιμής του πετρε­λαίου το 1973 ή η κατάρ­ρευση μιας μεγάλης επεν­δυ­τι­κής τρά­πε­ζας το 2007 μπορεί να λει­τουρ­γή­σει ως αφε­τη­ρία μιας μεγάλης οικο­νο­μι­κής κρίσης εάν αυτή με τον έναν ή τον άλλο τρόπο είναι ενεργή.

Γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στη σύγ­χρονη οικο­νο­μία, με τον υψηλό βαθμό «χρη­μα­τι­στι­κο­ποί­η­σης» (financialisation) συχνά οι «ανο­δι­κές» πορείες των αγορών συγκα­λύ­πτουν τις αντι­φά­σεις που υπάρ­χουν στην πραγ­μα­τική οικο­νο­μία και ανα­στέλ­λουν την εμφά­νιση μια ανοι­χτής κρίσης.

Τα ενεργά προ­βλή­ματα της παγκό­σμιας οικο­νο­μίας

Η συζή­τηση για το ενδε­χό­μενο μιας νέας παγκό­σμιας ύφεσης στα επόμενα χρόνια είχε ανοίξει αρκετά πριν τις τελευ­ταίες εξε­λί­ξεις. Ο λόγος ήταν ότι παρά την μακρό­χρονη εικόνα ανά­καμ­ψης που φάνηκε να υπάρχει μετά την κρίση που ξεκί­νησε το 2007-2008, η ανά­καμψη αυτή ήταν σε γενικά γραμμές αναι­μική και σε κανένα βαθμό δεν είχαμε τους ρυθμούς που είχαν κατα­γρα­φεί σε προη­γού­με­νες φάσεις.

Αυτό σημα­το­δο­τούσε μια ιδιαι­τε­ρό­τητα της περιό­δου που δια­νύ­ουμε. Παρότι στα τέλη της δεκα­ε­τίας του 2000 φάνηκε να ξεσπά η κρίση ολό­κλη­ρου του οικο­νο­μι­κού μοντέ­λου που είχε δια­μορ­φω­θεί τις προη­γού­με­νες δεκα­ε­τίες γύρω από την κυριαρ­χία της νεο­φι­λε­λεύ­θε­ρης δια­χεί­ρι­σης και μια σειρά από τεχνο­λο­γι­κές ανα­διαρ­θρώ­σεις, εντού­τοις μετά την τελευ­ταία μεγάλη οικο­νο­μική κρίση δεν έχει ανα­δυ­θεί κάποιο νέο υπό­δειγμα, είτε ως προς την τεχνο­λο­γία και την οργά­νωση της εργα­σίας είτε ως προς τη δια­χεί­ριση. Μάλιστα, στις αντι­φά­σεις της προη­γού­με­νης περιό­δου που συνε­χί­στη­καν, όπως είναι η εντει­νό­μενη χρη­μα­τι­στι­κο­ποί­ηση, προ­στέ­θη­καν και νέες όπως είναι η προ­ο­πτική ενός εμπο­ρι­κού πολέμου, ή οι πει­ρα­σμοί «νεο­προ­στα­τευ­τι­κών» πολι­τι­κών.

Δεν ήταν τυχαίο ότι παρότι είχαμε μια μακρά σχετικά περίοδο ονο­μα­στικά θετικών ρυθμών ανά­πτυ­ξης, αυτοί υπο­λεί­πο­νταν των προη­γού­με­νων, κάτι που επι­τά­θηκε και από το γεγονός ότι χώρες όπως η Κίνα, «ωρι­μά­ζουν» και απο­κτούν χαρα­κτη­ρι­στικά όμοια με των ανα­πτυγ­μέ­νων άρα και λιγό­τερο «εντυ­πω­σια­κούς», ετή­σιους ρυθμούς ανά­πτυ­ξης.

Επο­μέ­νως με ανοιχτό το ερώτημα τόσο της οικο­νο­μι­κής δυνα­μι­κής, όσο και της οικο­νο­μι­κής αρχι­τε­κτο­νι­κής του διε­θνούς συστή­μα­τος, η παγκό­σμια κρίση είχε ούτως ή άλλως μια «δομική επι­σφά­λεια».

Ανα­ζη­τώ­ντας κάποιο «σοκ»

Σε αυτό το τοπίο θα έλεγε κανείς ότι η παγκό­σμια οικο­νο­μία ήταν ως εάν να προσ­δο­κούσε ένα σοκ, είτε θετικό για να ξεφύγει από τον φαύλο κύκλο μιας διαρκώς επι­κεί­με­νης ύφεσης, ή ένα αρνη­τικό σοκ που θα οδη­γή­σει σε μία βίαιη «διόρ­θωση προς τα κάτω».

Αυτό δείχνει να ξεδι­πλώ­νε­ται και με τις αγορές. Εδώ πρέπει να υπο­γραμ­μί­σουμε ότι καθε­αυτή μια επι­δη­μία προ­φα­νώς φέρνει ανη­συ­χία και ωθεί επεν­δυ­τές σε μια πολύ πιο επι­φυ­λα­κτική στάση. Ταυ­τό­χρονα, στο βαθμό που το πιο απο­τε­λε­σμα­τικό μέτρο αντι­με­τώ­πι­σης του νέου ιού είναι η ακύρωση μαζικών δρα­στη­ριο­τή­των, ο ριζικός περιο­ρι­σμός των ταξι­διών και η κοι­νω­νική απο­στα­σιο­ποί­ηση, είναι σαφές ότι αρκετές οικο­νο­μι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες θα περιο­ρι­στούν σε παγκό­σμια κλίμακα: του­ρι­σμός, συγκοι­νω­νίες, ξεκι­νώ­ντας από τις αερο­με­τα­φο­ρές αλλά και την επι­βα­τική ναυ­τι­λία, εστίαση. Ούτως ή άλλως και η κατα­νά­λωση σε ένα τέτοιο τοπίο θα υπο­χω­ρή­σει. Προ­φα­νώς, άλλοι κλάδοι όπως των βιο­ε­πι­στη­μών θα ενι­σχυ­θούν, αλλά συνο­λικά θα υπάρξει υπο­χώ­ρηση. Το γεγονός ότι η χώρα με τα πιο δρα­κό­ντεια μέτρα είναι η Κίνα, δηλαδή η δεύτερη οικο­νο­μία του πλανήτη εξηγεί γιατί ήδη έχουμε επί­πτωση π.χ. στη σημα­ντική συρ­ρί­κνωση της ζήτησης για πετρέ­λαιο.

Βέβαια, όλα αυτά θα εξαρ­τη­θούν από τη διάρ­κεια της επι­δη­μίας, την ένταση και τα μέτρα που θα ληφθούν. Στο βαθμό που θα συνε­χι­στεί για καιρό και άρα για καιρό θα συνε­χί­ζο­νται και τα έκτακτα μέτρα για να περιο­ρί­ζε­ται η ένταση της δια­σπο­ράς και τα θύματα, μπορεί κανείς να υπο­θέ­σει ότι οι αρνη­τι­κές επι­πτώ­σεις θα είναι μεγα­λύ­τε­ρες.

Αντί­στοιχα, μπορεί κανείς να δει και το άλλο σημε­ρινό σοκ, αυτό της υπο­χώ­ρη­σης της τιμής του πετρε­λαίου, που δεν σχε­τί­ζε­ται μόνο με τον κορο­ναϊό, αλλά κυρίως με τον «πόλεμο τιμών» που είναι σε εξέλιξη και τις γεω­πο­λι­τι­κές πλευρές του. Καθε­αυτή η υπο­χώ­ρηση της τιμής ενός βασικού παρα­γω­γι­κού συντε­λε­στή που για το μεγα­λύ­τερο μέρος της οικο­νο­μίας συμπε­ρι­λαμ­βά­νε­ται στο κόστος, θα μπο­ρούσε να είναι έως και ελπι­δο­φόρα, όμως την ίδια στιγμή τα προ­βλή­ματα που συνε­πά­γε­ται για τις εται­ρείες που εμπλέ­κο­νται με την παρα­γωγή πετρε­λαίου, σε συν­δυα­σμό με τη σχετική «χρη­μα­τι­στι­κο­ποί­ηση» και της αγοράς πρώτων υλών, εξηγεί γιατί αντι­με­τω­πί­στηκε ως αρνη­τικό σημάδι.

Όλα αυτά, όμως, δεν θα ήταν τόσο έντονα, εάν εδώ και καιρό δεν κατα­γρά­φο­νταν αρνη­τι­κές δυνα­μι­κές στην παγκό­σμια οικο­νο­μία. Ουσια­στικά, τα τρέ­χο­ντα «αρνη­τικά σοκ» στην παγκό­σμια οικο­νο­μία λει­τουρ­γούν ως κατα­λύ­τες για να έρθουν στο προ­σκή­νιο όλες οι ενεργές αντι­φά­σεις της παγκό­σμιας οικο­νο­μίας.

Τα όρια της κρα­τι­κής παρέμ­βα­σης

Η επι­δεί­νωση του κλί­μα­τος στην παγκό­σμια οικο­νο­μία συν­δυά­στηκε με εκ νέου κλι­μά­κωση των μορφών κρα­τι­κής παρέμ­βα­σης. Μάλιστα, σε πείσμα της υπο­τι­θέ­με­νης απόρ­ρι­ψης των δημο­σιο­νο­μι­κών παρεμ­βά­σεων, η εξά­ντληση της δυνα­τό­τητα παρεμ­βά­σεων στη νομι­σμα­τική πολι­τική μέσα από μείωση επι­το­κίων (που ούτως ή άλλως είναι σε πάρα πολλές χώρες πολύ χαμηλά, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων και των περι­πτώ­σεων αρνη­τι­κών επι­το­κίων), ωθεί οικο­νο­μο­λό­γους, κυβερ­νή­σεις και διε­θνείς οργα­νι­σμούς προς την κατεύ­θυνση μεγάλης κλί­μα­κας πακέτων ενί­σχυ­σης.

Αυτό ανα­μέ­νε­ται να πάρει τη μορφή δια­φό­ρων μορφών «ενέσεων ρευ­στό­τη­τας» και δια­φό­ρων επι­δο­τή­σεων και προ­φα­νώς την αποδοχή μεγα­λύ­τε­ρων ελλειμ­μά­των ως συνέ­πεια. Κατά τη γνώμη των υπο­στη­ρι­κτών τέτοιων μέτρων οι συστη­μα­τι­κές «ενέσεις» στην οικο­νο­μία, ιδίως εάν τονώ­νουν την επέν­δυση θα μπορούν να απορ­ρο­φή­σουν τα τρέ­χο­ντα αρνη­τικά σοκ.

Ωστόσο, υπάρχει πάντα και το αντι­πα­ρά­δειγμα της Ιαπω­νίας. Η χώρα έχει πάρει εδώ και σχεδόν 20 χρόνια την επιλογή μεγάλων ελλειμ­μά­των για να ενι­σχύ­σει την οικο­νο­μία, αλλά αυτό δεν απέ­τρεψε την εικόνα μιας παρα­τε­τα­μέ­νης στα­σι­μό­τη­τας.

Ο λόγος είναι ότι οι αυξη­μένη κρατική παρέμ­βαση μπορεί να κάνει πιο ήπιες τις επι­πτώ­σεις της ύφεσης ή να απο­τρέ­ψει την κατα­στροφή κλάδων, αλλά δεν απα­ντάει από μόνη της στα «δομικά» προ­βλή­ματα της παγκό­σμιας οικο­νο­μίας. Μόνο εάν συν­δυα­στεί με μεγάλης κλί­μα­κας επεν­δύ­σεις που ταυ­τό­χρονα να σημα­το­δο­τούν τομές ως προς την παρα­γω­γι­κό­τητα και δυνη­τικά την κερ­δο­φο­ρία, μπορεί όντως να αντι­στρέ­ψει την ύφεση.

πηγή in.gr