Το φεστιβάλ που φωτίζει το ακριτικό Καστελλόριζο

Στην οθόνη βλέ­που­με το πρό­σω­πο της Λεϊλά, μιας Γαλ­λί­δας μου­σι­κού που ανα­ζη­τά­ει την ιστο­ρία του πα­τέ­ρα της και την κα­τα­γω­γή της στο κα­τε­στραμ­μέ­νο Ιράκ, στο ντο­κι­μα­ντέρ «From Abdul to Leila». Ο ήλιος έχει ώρα που έδυσε πίσω από τα πο­λύ­χρω­μα σπί­τια του Κα­στελ­λό­ρι­ζου και ένα δρο­σε­ρό αε­ρά­κι που έρ­χε­ται από τη θά­λασ­σα κάνει τα πράγ­μα­τα πιο ευ­χά­ρι­στα. Λίγο νω­ρί­τε­ρα, μπρο­στά από την ίδια οθόνη, μια ομάδα μι­κρών κο­ρι­τσιών χό­ρευε πα­ρα­δο­σια­κούς ελ­λη­νι­κούς χο­ρούς, από συρτό και κα­λα­μα­τια­νό μέχρι σού­στα και πε­ντο­ζά­λι. Ακρι­βώς δίπλα, στην προ­κυ­μαία, στέ­κε­ται επι­βλη­τι­κή η πυ­ραυ­λά­κα­τος «Ρί­τσος», μό­νι­μος φρου­ρός του ακρι­τι­κού νη­σιού. Τα σκάφη που με­τα­φέ­ρουν κα­θη­με­ρι­νά του­ρί­στες από το γει­το­νι­κό Κας της Τουρ­κί­ας έχουν ανα­χω­ρή­σει προ πολ­λού για το τε­λευ­ταίο δρο­μο­λό­γιο της επι­στρο­φής. Οι βαρ­κά­ρη­δες, που τα πρω­ι­νά, κάτω από τον καυτό ήλιο, με­τα­φέ­ρουν Ιτα­λούς του­ρί­στες, ηλιο­κα­μέ­νους σκη­νο­θέ­τες, πα­ρα­γω­γούς και κρι­τι­κούς στη Γα­λά­ζια Σπη­λιά και στον Αγιο Γε­ώρ­γιο για βου­τιές, έχουν δέσει τα σκάφη τους και ση­μειώ­νουν τα δρο­μο­λό­για της επό­με­νης ημέ­ρας. Η τε­λε­τή λήξης του 9ου Διε­θνούς Φε­στι­βάλ Ντο­κι­μα­ντέρ Beyond Borders έχει ξε­κι­νή­σει.

Φε­στι­βάλ ντο­κι­μα­ντέρ στο Κα­στελ­λό­ρι­ζο

Μπο­ρεί να μοιά­ζει κλισέ, αλλά η ει­κό­να πράγ­μα­τι μι­λά­ει από μόνη της. Σε αυτό το μικρό νησί με τη με­γά­λη ιστο­ρία, τα χρω­μα­τι­στά «κου­φε­τέ­νια» σπί­τια, την ει­δι­κή γε­ω­πο­λι­τι­κή ση­μα­σία, τις ακρι­βές τιμές και τους πλού­σιους του­ρί­στες, τη με­ση­με­ρια­νή σιέ­στα και τα εντυ­πω­σια­κά γιοτ, το φε­στι­βάλ Beyond Borders φαί­νε­ται πως έχει βρει τον τρόπο να φέρ­νει σε επαφή αν­θρώ­πους από δια­φο­ρε­τι­κά οι­κο­νο­μι­κά, κοι­νω­νι­κά και πο­λι­τι­κά πε­ρι­βάλ­λο­ντα και να τους συ­γκε­ντρώ­νει για μία εβδο­μά­δα κάθε Αύ­γου­στο κάτω από τρεις υπαί­θριες σκη­νές, πα­ρου­σιά­ζο­ντας ται­νί­ες τεκ­μη­ρί­ω­σης από όλο τον κόσμο.

Δεν χρειά­ζε­ται να είναι κα­νείς ει­δι­κός για να το δει. Ανά­με­σα σε ηλιο­κα­μέ­νους του­ρί­στες που ξε­ρο­ψή­νο­νται στις ξα­πλώ­στρες της Με­γί­στης και βου­τά­νε από τα βρά­χια και τις πλατ­φόρ­μες της προ­κυ­μαί­ας βλέ­πα­με να κυ­κλο­φο­ρούν φέτος σκη­νο­θέ­τες, πα­ρα­γω­γοί, κι­νη­μα­το­γρα­φι­στές και κρι­τι­κοί και να συ­ζη­τούν για μια ιστο­ρία πα­τέ­ρα και γιου στη Βε­ρίγ­γειο Θά­λασ­σα («Koka»), για το πώς έχα­σαν και ξα­να­βρή­καν το νόημα στη ζωή η Κα­ρί­να και η 84χρονη για­γιά της σε ένα μικρό χωριό της Ου­κρα­νί­ας («My place Ozerna»), για την πρώτη γυ­ναί­κα με σύν­δρο­μο Down που έπαι­ξε σε πα­ρά­στα­ση του Εθνι­κού Θε­ά­τρου («Λώξη») ή για τη συ­γκλο­νι­στι­κή ιστο­ρία του Πα­λαι­στι­νί­ου για­τρού, δρος Ιζελ­ντίν Αμπου­ε­λα­ΐς, που παρά τον χαμό των δικών του παι­διών του από ισ­ραη­λι­νό τανκ, εκεί­νος ερ­γά­ζε­ται σε νο­σο­κο­μείο του Ισ­ρα­ήλ ξε­γεν­νώ­ντας παι­διά Ισ­ραη­λι­νών γυ­ναι­κών («I shall not hate»).

«Οταν ξε­κι­νή­σα­με πριν από οκτώ χρό­νια, οι δη­μιουρ­γοί υπέ­βα­λαν πε­ρί­που 65 ται­νί­ες από δέκα χώρες. Τα τε­λευ­ταία χρό­νια υπο­βάλ­λο­νται κατά μέσον όρο 1.000 ται­νί­ες από 100 χώρες», μας λέει η καλ­λι­τε­χνι­κή διευ­θύ­ντρια του φε­στι­βάλ και ιστο­ρι­κός Ει­ρή­νη Σα­ρί­ο­γλου. Κάθε χρόνο η διορ­γά­νω­ση, συ­μπλη­ρώ­νει, προ­σπα­θεί να βελ­τιώ­νε­ται και να με­γα­λώ­νει πο­σο­τι­κά και ποιο­τι­κά. Εκτός από την αύ­ξη­ση στον αριθ­μό των ται­νιών, το φε­στι­βάλ ση­μεί­ω­σε μια ση­μα­ντι­κή αύ­ξη­ση στα χρη­μα­τι­κά έπα­θλα που συ­νο­δεύ­ουν τα βρα­βεία του. Φέτος οι νι­κη­τές μοι­ρά­στη­καν το διό­λου ευ­κα­τα­φρό­νη­το ποσό των 27.500 ευρώ. Επί­σης, βρα­βείο απο­νέ­μει, με­τα­ξύ άλλων, η διε­θνής επι­τρο­πή κρι­τι­κών FIPRESCI, κάτι ασυ­νή­θι­στο για μι­κρής κλί­μα­κας φε­στι­βάλ, ενώ η διορ­γά­νω­ση δια­τη­ρεί συ­νερ­γα­σί­ες με το γαλ­λο­γερ­μα­νι­κό Arte και το γερ­μα­νι­κό κα­νά­λι ZDF. Διορ­γα­νώ­νει επί­σης διά­φο­ρα masterclass και σε­μι­νά­ρια και πλατ­φόρ­μες δι­κτύ­ω­σης δη­μιουρ­γών με στε­λέ­χη της κι­νη­μα­το­γρα­φι­κής αγο­ράς και χρη­μα­το­δό­τες. «Το μέ­γε­θος του νη­σιού είναι αν­θρώ­πι­νο και αυτό βοη­θά­ει στη γνω­ρι­μία και στη δι­κτύ­ω­ση των κα­λε­σμέ­νων μας. Επί­σης, το φε­στι­βάλ μπο­ρεί να γί­νε­ται σε ένα μικρό μέρος, αλλά οι βρα­βευ­μέ­νες ται­νί­ες του προ­βάλ­λο­νται σε Αθήνα, Γε­νεύη και Κων­στα­ντι­νού­πο­λη και προ­σπα­θού­με να τις προ­βάλ­λου­με και σε πε­ρισ­σό­τε­ρες χώρες», το­νί­ζει η κ. Σα­ρί­ο­γλου.

«Το φε­στι­βάλ γί­νε­ται σε ένα μικρό μέρος, αλλά οι βρα­βευ­μέ­νες ται­νί­ες του προ­βάλ­λο­νται σε Αθήνα, Γε­νεύη και Κων­στα­ντι­νού­πο­λη», λέει η Ει­ρή­νη Σα­ρί­ο­γλου.

Η καλ­λι­τε­χνι­κή διευ­θύ­ντρια του φε­στι­βάλ και ιστο­ρι­κός του Ελ­λη­νι­κού Ιδρύ­μα­τος Ιστο­ρι­κών Με­λε­τών και του Πα­νε­πι­στη­μί­ου της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης γεν­νή­θη­κε στην Πόλη και γνώ­ρι­σε το νησί, όπως και πολ­λοί άλλοι, μέσα από τον κι­νη­μα­το­γρά­φο. «Ηρ­θα­με για πρώτη φορά με την οι­κο­γέ­νειά μου αφού εί­δα­με το “Mediterraneo” και το νησί ήταν όπως φαί­νε­ται στην ται­νία. Με ερεί­πια, δυο τα­βέρ­νες, κα­τα­λύ­μα­τα με εξω­τε­ρι­κές τουα­λέ­τες, αλλά για εμένα ήταν γρα­φι­κό και αυ­θε­ντι­κό», μας λέει. Η κ. Σα­ρί­ο­γλου ερω­τεύ­θη­κε το νησί και από τότε δεν στα­μά­τη­σε να το επι­σκέ­πτε­ται. Μέχρι που το 2016 διορ­γά­νω­σε το πρώτο φε­στι­βάλ με ντο­κι­μα­ντέρ αμι­γώς ιστο­ρι­κού προ­φίλ. «Η αρ­χι­κή ιδέα ήταν να το κά­νου­με με­ρι­κές μέρες στο νησί και με­ρι­κές στο γει­το­νι­κό Κας της Τουρ­κί­ας, αλλά η από­πει­ρα πρα­ξι­κο­πή­μα­τος του Ιου­λί­ου μάς ανά­γκα­σε να μα­ταιώ­σου­με αυτό το σχέ­διο», λέει.

Κάτω από το Κά­στρο του Κα­στελ­λό­ρι­ζου, στην άκρη του λι­μα­νιού, βρί­σκε­ται το παλιό, απο­κα­τε­στη­μέ­νο τζαμί του νη­σιού που χτί­στη­κε το 1755. Εκεί δια­βά­ζου­με ότι από χώρος λα­τρεί­ας με­τα­τρά­πη­κε σε φυ­λα­κή και στρα­τώ­να από τις ξένες δυ­νά­μεις που επι­κρά­τη­σαν στο νησί στις αρχές του 20ού αιώνα. Μετά τον Β΄ Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο ο χώρος με­τα­τρά­πη­κε σε απο­θή­κη, ενώ σή­με­ρα φι­λο­ξε­νεί μια μικρή λα­ο­γρα­φι­κή συλ­λο­γή. Η ακμή που γνώ­ρι­σε το νησί στα μέσα του 19ου αιώνα, έχο­ντας ένα ει­δι­κό αυ­το­διοι­κη­τι­κό κα­θε­στώς από την Υψηλή Πύλη, δια­κό­πτε­ται προ­σω­ρι­νά το 1821, όταν το νησί συμ­με­τέ­χει στον αγώνα της ανε­ξαρ­τη­σί­ας.

Η με­τα­νά­στευ­ση

Σε ένα παλιό ντο­κι­μα­ντέρ που προ­βάλ­λε­ται στο εσω­τε­ρι­κό του τε­μέ­νους βλέ­που­με τη στα­δια­κή εγκα­τά­λει­ψή του από τους μό­νι­μους κα­τοί­κους του που ξε­κί­νη­σε το 1913, μετά την επα­νά­στα­ση των νη­σιω­τών που ήθε­λαν την ένωση με την Ελ­λά­δα. Πριν από την πο­λυ­πό­θη­τη εν­σω­μά­τω­ση που πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε το 1948, το νησί δο­κι­μά­στη­κε από τη γαλ­λι­κή, την ιτα­λι­κή και τη βρε­τα­νι­κή κα­το­χή. Η με­τα­νά­στευ­ση κο­ρυ­φώ­θη­κε στη διάρ­κεια των πο­λέ­μων και μετά τον βομ­βαρ­δι­σμό του νη­σιού από τις να­ζι­στι­κές δυ­νά­μεις. Οι κά­τοι­κοί του έφυ­γαν για την ηπει­ρω­τι­κή Ελ­λά­δα ή πέ­ρα­σαν τον ωκε­α­νό για μια κα­λύ­τε­ρη τύχη.

Η σύν­θε­τη ιστο­ρία του νη­σιού έκανε ακόμα πιο ται­ρια­στή τη θε­μα­τι­κή του φε­τι­νού φε­στι­βάλ, που ήταν εστια­σμέ­νη σε ιστο­ρί­ες προ­σφύ­γων και με­τα­κι­νή­σε­ων με αφορ­μή τα 100 χρό­νια από την εφαρ­μο­γή της Συν­θή­κης της Λω­ζάν­νης. Δεν ήταν τυ­χαία όμως ούτε η επι­λο­γή της τι­μώ­με­νης χώρας, που για φέτος ήταν η Αυ­στρα­λία. Πε­ρί­που 80.000 Αυ­στρα­λοί έχουν κα­τα­γω­γή από το Κα­στελ­λό­ρι­ζο, καθώς η μα­κρι­νή ήπει­ρος της Ωκε­α­νί­ας ήταν ένας συ­χνός προ­ο­ρι­σμός για τους με­τα­νά­στες της επο­χής.

Ενας από αυ­τούς ήταν το 1913 ο Μα­νό­λης Χα­λί­κης, ο οποί­ος τα­ξί­δε­ψε από το Κα­στελ­λό­ρι­ζο στη Βρα­ζι­λία, στην Αυ­στρα­λία και στις ΗΠΑ. Σε ένα από τα τα­ξί­δια του ο Χα­λί­κης γύ­ρι­σε στο νησί για να «δια­λέ­ξει» νύφη και πήρε με ευ­κο­λία μια γυ­ναί­κα ανώ­τε­ρης τάξης λόγω της πο­λύ­τι­μης, για την εποχή, πρά­σι­νης κάρ­τας. «Με τον αδελ­φό του ήρθε και πήραν δύο νύφες από τα κα­λύ­τε­ρα σόγια του νη­σιού και έφυ­γαν στην Αμε­ρι­κή. Οταν πήρε σύ­ντα­ξη ξα­να­γύ­ρι­σε στην Αυ­στρα­λία και έμε­ναν πολύ κοντά στο σπίτι μας», μας λέει σε σπα­στά ελ­λη­νι­κά ο Νίκος Βο­για­τζής, εγ­γο­νός του με­τα­νά­στη Χα­λί­κη. «Η για­γιά μου μας έλεγε ιστο­ρί­ες για ένα νησί με κά­στρα, πει­ρα­τές, άνοι­γε την κα­σέ­λα της και έβγα­ζε με­τα­ξω­τά υφά­σμα­τα και χρυ­σές κλω­στές. Ηταν ένας κό­σμος φα­ντα­σί­ας που για εμάς ήταν κάτι μο­να­δι­κό».

Ο 73χρο­νος σή­με­ρα επι­σκέ­φθη­κε το νησί τη δε­κα­ε­τία του ’70 ως φοι­τη­τής, για να βρει το σπίτι της για­γιάς του ερει­πω­μέ­νο. Πε­ρί­που 30 χρό­νια μετά, γύ­ρι­σε ξανά και με πολ­λές δυ­σκο­λί­ες κα­τά­φε­ρε να το απο­κα­τα­στή­σει. Ενα τριώ­ρο­φο κτί­σμα, δίπλα στο παλιό τζαμί, βαμ­μέ­νο στο χρώμα της ώχρας, στο οποίο μας υπο­δέ­χε­ται. Σε αυτό το σπίτι επι­στρέ­φει κάθε χρόνο τέ­τοια εποχή και πα­ρα­κο­λου­θεί τα τε­λευ­ταία χρό­νια τις προ­βο­λές του φε­στι­βάλ. «Το Κα­στελ­λό­ρι­ζο τα έχασε όλα. Αλλά οι άν­θρω­ποι που έμει­ναν εδώ επι­βί­ω­σαν παρά τις δυ­σκο­λί­ες. Εύ­κο­λα μπο­ρεί κα­νείς να τους ασκή­σει κρι­τι­κή για διά­φο­ρα πράγ­μα­τα, όπως και εκεί­νοι μπο­ρεί να κά­νουν το ίδιο απέ­να­ντί μας, απέ­να­ντι στους “ξέ­νους”. Το φε­στι­βάλ δη­μιουρ­γεί μια πλατ­φόρ­μα πο­λι­τι­σμού στο νησί και βοη­θά­ει στην πο­λι­τι­σμι­κή εμ­βά­θυν­ση του τόπου. Οσοι μέ­νουν εδώ έχουν μάθει πολλά για την κλη­ρο­νο­μιά τους μέσα από αυτές τις εκ­δη­λώ­σεις», μας λέει.

«Οσοι έμει­ναν εδώ επι­βί­ω­σαν παρά τις δυ­σκο­λί­ες. Το φε­στι­βάλ δη­μιουρ­γεί μια πλατ­φόρ­μα πο­λι­τι­σμού στο νησί», επι­ση­μαί­νει ο 73χρο­νος Νίκος Βο­για­τζής.

Από τα ηχεία ακού­γο­νται τώρα τα μη­νύ­μα­τα των σκη­νο­θε­τών που βρα­βεύ­ο­νται από τις επι­τρο­πές του Διε­θνούς Φε­στι­βάλ Ντο­κι­μα­ντέρ Beyond Borders, ευ­χα­ρι­στί­ες θερ­μές και μια δια­μαρ­τυ­ρία για την Πα­λαι­στί­νη. Η τε­λε­τή λήξης το βράδυ της πε­ρα­σμέ­νης Κυ­ρια­κής ολο­κλη­ρώ­νε­ται με κυ­κλω­τι­κούς χο­ρούς και φω­το­γρα­φί­ες απέ­να­ντι από την πυ­ραυ­λά­κα­το και τα ιστιο­πλοϊ­κά να λι­κνί­ζο­νται απαλά μπρο­στά από τα φώτα της προ­κυ­μαί­ας.

Πηγή: Kathimerini.gr