Μια «Ασπίδα» για τα μνημεία της Ελλάδας

Oι ερευ­νη­τι­κές προ­σπά­θειες που πραγ­μα­το­ποιού­νται, αν και ελπι­δο­φό­ρες, δεν είναι σε θέση μέχρι σήμερα να οδη­γή­σουν σε ακρι­βείς προ­βλέ­ψεις ως προς το πού και πότε θα χτυ­πή­σει ο Εγκέ­λα­δος. Ωστόσο, συμ­βάλ­λουν απο­τε­λε­σμα­τικά στην αντι­σει­σμική προ­στα­σία της χώρας μας και σε αυτό το πλαίσιο οι ερευ­νη­τές του Ινστι­τού­του ανέ­πτυ­ξαν πρό­σφατα ένα νέο ψηφιακό εργα­λείο για την αντι­σει­σμική θωρά­κιση των μνη­μείων, ναών, κτι­σμά­των και μου­σείων που βασί­ζε­ται, όχι σε προ­βλέ­ψεις, αλλά σε πραγ­μα­τικά δεδο­μένα. «Οι πολι­τι­στι­κοί οργα­νι­σμοί και τα μνημεία της χώρας μπορούν να χρη­σι­μο­ποι­ή­σουν το ερευ­νη­τικό πρό­γραμμα «Ασπίδα», για να βοη­θη­θούν στη λήψη των κατάλ­λη­λων μέτρων με στόχο την ελα­χι­στο­ποί­ηση του κιν­δύ­νου σε περί­πτωση σεισμού», λέει στην «Κ» ο κ. Καρα­στά­θης, εξη­γώ­ντας μας τον σχε­δια­σμό και τα απο­τε­λέ­σματα του προ­γράμ­μα­τος.

Η μεγάλη επι­στη­μο­νική ομάδα της «Ασπίδας», απο­τε­λού­μενη από ερευ­νη­τές σει­σμο­λό­γους, μηχα­νι­κούς και γεω­λό­γους, κινή­θηκε σε δύο άξονες: αρχικά εντό­πισε και ταξι­νό­μησε τα μνημεία και τους αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους στην ελλη­νική επι­κρά­τεια και έπειτα διε­ρεύ­νησε και μοντε­λο­ποί­ησε τα ενεργά σει­σμικά ρήγματα, ώστε να μπορεί να υπο­λο­γί­σει την «σει­σμική επι­τά­χυνση», που πρα­κτικά δείχνει τη δύναμη που θα δεχθούν τα κτίρια σε περί­πτωση σεισμού από την ενερ­γο­ποί­ηση κάποιου ρήγ­μα­τος. «Μελε­τή­σαμε και τις τοπικές συν­θή­κες για να έχουμε καλύ­τερα απο­τε­λέ­σματα και οργα­νώ­σαμε όλες αυτές τις πλη­ρο­φο­ρίες σε μια ηλε­κτρο­νική βάση γεω­γρα­φι­κών πλη­ρο­φο­ριών (GIS)», σημειώ­νει ο διευ­θυ­ντής ερευνών του ινστι­τού­του. Με αυτόν τον τρόπο έγινε για πρώτη φορά σε τόσο μεγάλο βαθμό μια σύνδεση των ενεργών ρηγ­μά­των με τα μνημεία που είναι χτι­σμένα στην περιοχή τους.

Η και­νο­το­μία

Η και­νο­το­μία όμως της «Ασπίδας» δεν είναι μόνο η σύνδεση μνη­μείων και ρηγ­μά­των. Με βάση τα σει­σμικά δεδο­μένα που παρέχει το πρό­γραμμα, οι επι­στή­μο­νες και οι μηχα­νι­κοί μπορούν να τεστά­ρουν ένα μνημείο ψηφιακά για να δουν την αντοχή του σε ενδε­χό­μενο σεισμό και αν τα υλικά του το προ­δώ­σουν, να προ­χω­ρή­σουν σε βελ­τιώ­σεις και ενι­σχύ­σεις. «Ολα τα τεστ μπορούν να γίνουν ψηφιακά και το πρό­γραμμα μπορεί να μας δείξει ακριβώς τα σημεία που είναι περισ­σό­τερο ευαί­σθητα και χρειά­ζο­νται εργα­σίες βελ­τί­ω­σης. Οι παρεμ­βά­σεις των μηχα­νι­κών γίνο­νται πρώτα σε ψηφιακό περι­βάλ­λον, γίνεται επα­νέ­λεγ­χος και τέλος απο­φα­σί­ζο­νται οι τυχόν επεμ­βά­σεις στο ίδιο το μνημείο», σημειώ­νει ο κ. Καρα­στά­θης.

Ο τρόπος λει­τουρ­γίας και ο εντο­πι­σμός των τρωτών σημείων

• Ψηφια­κός σεισμός: Για να κατα­λά­βουμε καλύ­τερα πώς εφαρ­μό­ζε­ται το πρό­γραμμα σε πραγ­μα­τικά μνημεία ανοί­γουμε με τον κ. Καρα­στάθη τα δεδο­μένα του Ιερού Ναού Αγίου Νικο­λάου στο Πλατάνι της Αχαΐας που χρο­νο­λο­γεί­ται στον 12ο αιώνα. Πρό­κει­ται για έναν μονό­χωρο τρί­κογχο ναό με τρούλο και τριμερή νάρθηκα και είναι ένας από τους μόλις πέντε ναούς αυτής της μορφής που σώζο­νται στην Ελλάδα. «Ο ναός είναι ανοι­χτός στο κοινό, τελεί­ται η θεία λει­τουρ­γία, έχει σπο­ρα­δι­κές βλάβες και ήταν ενδια­φέ­ρον να διε­ρευ­νή­σουμε πώς θα επη­ρε­α­στεί το κτίσμα και τι συμπε­ρι­φορά θα έχει σε έναν σεισμό». Στον χάρτη της «Ασπίδας» φαί­νε­ται καθαρά ότι ο ναός βρί­σκε­ται κοντά σε ενεργό ρήγμα. Αυτό σημαί­νει ότι το ρήγμα μπορεί να δώσει σεισμό σύντομα; «Oχι, δεν βασι­ζό­μα­στε στο κατά πόσον πιθανό είναι να γίνει άμεσα ένας σεισμός στην περιοχή», τονίζει ο διευ­θυ­ντής ερευνών του Ινστι­τού­του, «αλλά λαμ­βά­νουμε υπ’ όψιν μας το δυσμε­νέ­στερο σενάριο με βάση το μέγεθος και τα χαρα­κτη­ρι­στικά του ρήγ­μα­τος και της περιο­χής θεμε­λί­ω­σης του μνη­μείου, διότι η αξία των μνη­μείων δεν περιο­ρί­ζε­ται στα επόμενα χρόνια, αλλά εκτεί­νε­ται στο βάθος των αιώνων».

• Στο­χευ­μένη συντή­ρηση: Οι επι­στή­μο­νες απο­τύ­πω­σαν με σύγ­χρο­νες μεθό­δους το εσω­τε­ρικό και το εξω­τε­ρικό κέλυφος του κτιρίου, συνέ­τα­ξαν την αρχι­τε­κτο­νική κάτοψη, τις τομές, τις οικο­δο­μι­κές φάσεις του κτιρίου, ανέ­λυ­σαν τα δομικά του στοι­χεία και στο τέλος σχε­δί­α­σαν ένα ψηφιακό τρισ­διά­στατο ομοίωμα για την πει­ρα­μα­τική εφαρ­μογή της «Ασπίδας». «Σε αυτό το ομοίωμα προ­κα­λέ­σαμε τεχνητά έναν ψηφιακό σεισμό, λαμ­βά­νο­ντας υπ’ όψιν το δυσμε­νέ­στερο σενάριο σε σχέση φυσικά με το ρήγμα της περιο­χής, δηλαδή 5,9 βαθμών της κλί­μα­κας Ρίχτερ και είδαμε ποια είναι τα αδύναμα σημεία του ναού», μας λέει ο κ. Καρα­στά­θης. Η ομάδα του συνέ­κρινε τα απο­τε­λέ­σματα του πει­ρά­μα­τος με την υφι­στά­μενη κατά­σταση του κτιρίου και είδαν ότι υπάρ­χουν ζημιές, προ­φα­νώς από παλαιό­τε­ρους σει­σμούς, σε ορι­σμένα από τα σημεία του ψηφια­κού ομοιώ­μα­τος που υπο­δεί­χθη­καν ως ιδιαί­τερα τρωτά. Με βάση τα απο­τε­λέ­σματα της «Ασπίδας» η συντή­ρηση του ναού μπορεί να γίνει πιο στο­χευ­μένη. Στο πλαίσιο του προ­γράμ­μα­τος, η ερευ­νη­τική ομάδα έκανε παρό­μοιες μετρή­σεις στον Ιερό Ναό Αγίων Θεο­δώ­ρων στον κάμπο Αβίας, ένα μνημείο που η κατα­σκευή του τοπο­θε­τεί­ται την περίοδο της οθω­μα­νι­κής κατοχής και στον Ιερό Ναό Αγίου Μηνά και της Παντά­νασ­σας στο Ηρά­κλειο της Κρήτης.

Το πρό­γραμμα που ανέ­πτυξε το Γεω­δυ­να­μικό Ινστι­τούτο στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ (2007-13) είναι ανοιχτό στο κοινό και φυσικά στους πολι­τι­στι­κούς φορείς για να το χρη­σι­μο­ποι­ή­σουν (ηλε­κτρο­νική διεύ­θυνση aspida3.gein.noa.gr). Με την έναρξη της σχο­λι­κής χρονιάς η ομάδα του Γεω­δυ­να­μι­κού με επι­κε­φα­λής τον διευ­θυ­ντή του Ινστι­τού­του καθη­γητή Ακη Τσε­λέ­ντη, θα εφαρ­μό­σει παρό­μοιες τεχνι­κές με αυτές της «Ασπίδας» σε σχολεία της Κοριν­θίας.

Διπλή δουλειά

Οταν οι σει­σμο­λό­γοι του Γεω­δυ­να­μι­κού Ινστι­τού­του ξεκί­νη­σαν να επε­ξερ­γά­ζο­νται τα δεδο­μένα της «Ασπίδας», έφτασαν μπροστά σε μια δυσά­ρε­στη έκπληξη. Οι βάσεις δεδο­μέ­νων του υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού για τα μνημεία της χώρας δεν είχαν την απαι­τού­μενη χωρική ακρί­βεια και λεπτο­μέ­ρεια στις θέσεις των μνη­μείων, ενώ οι πλη­ρο­φο­ρίες που υπήρχαν δεν ήταν άμεσα εξα­γώ­γι­μες και οι λίστες δεν ήταν ενη­με­ρω­μέ­νες. Ανα­γκά­στη­καν λοιπόν να κάνουν όλη τη δουλειά από την αρχή, να κατα­γρά­ψουν τα μνημεία του «Οδυσσέα» του ΥΠΠΟ, να ανα­ζη­τή­σουν τρίτες πηγές δεδο­μέ­νων, όπως το Αρχείο Παρα­δο­σια­κών Οικι­σμών και δια­τη­ρη­τέων κτιρίων και τον Διαρκή Κατά­λογο Κηρυγ­μέ­νων Αρχαιο­λο­γι­κών Χώρων, να συμπλη­ρώ­σουν τις πλη­ρο­φο­ρίες που έλειπαν και να ελέγ­ξουν τυχόν διπλο­εγ­γρα­φές. Στο τέλος συγκέ­ντρω­σαν και οργά­νω­σαν μια γεω­γρα­φική βάση δεδο­μέ­νων με 3.000 μνημεία και μουσεία με χωρικές και περι­γρα­φι­κές πλη­ρο­φο­ρίες, που για την ώρα μπορεί να θεω­ρη­θεί ότι απο­τε­λεί την πλη­ρέ­στερη σχετική βάση στη χώρα.

*Η παρου­σί­αση του προ­γράμ­μα­τος «Ασπίδα» θα γίνει στο συνέ­δριο «Δια­χεί­ριση κατα­στρο­φών σε πολι­τι­στικά ιδρύ­ματα» του Πολι­τι­στι­κού Ιδρύ­μα­τος Ομίλου Πει­ραιώς, 11-12 Σεπτεμ­βρίου

Καθη­με­ρινή