Ελένη Σολταρίδου: Το Digital Challenge – Πώς να αντιμετωπίσουν οι γονείς τη νέα κοινωνία των social media

Σε μία εποχή όπου τα social media δια­μορ­φώ­νουν κα­θη­με­ρι­νά τις σχέ­σεις και τις συ­μπε­ρι­φο­ρές μας, οι επι­κίν­δυ­νες προ­κλή­σεις που κυ­κλο­φο­ρούν στο TikTok απο­τε­λούν μόνο την κο­ρυ­φή του πα­γό­βου­νου.

Η συ­νέ­ντευ­ξη της γνω­στής ψυ­χο­λό­γου M.Sc. Phdc Ελέ­νης Σολ­τα­ρί­δου, στη «δη­μο­κρα­τι­κή» εστιά­ζει στις αλ­λα­γές που δια­τρέ­χουν την κοι­νω­νία μας, όπου η απο­ξέ­νω­ση και η έλ­λει­ψη ορίων στους εφή­βους συ­να­ντούν την ανά­γκη για απο­δο­χή και ανα­γνώ­ρι­ση.

Μέσα από αυτήν τη συ­ζή­τη­ση, τί­θε­ται το ερώ­τη­μα: Πώς μπο­ρούν οι γο­νείς και οι εκ­παι­δευ­τι­κοί να επα­να­προσ­διο­ρί­σουν τις αξίες και να κα­τευ­θύ­νουν τη νε­ο­λαία μας σε έναν κόσμο όπου η ψη­φια­κή επι­κοι­νω­νία συχνά αντι­κα­θι­στά τις αλη­θι­νές αν­θρώ­πι­νες σχέ­σεις;

• Κυρία Σολ­τα­ρί­δου, ξε­κι­νώ­ντας τη συ­νέ­ντευ­ξή μας μέσα σε ένα εξαι­ρε­τι­κά φορ­τι­σμέ­νο κλίμα, εξαι­τί­ας του φρι­κτού θα­νά­του του μι­κρού Άγ­γε­λου, θέλω αρ­χι­κά να επι­ση­μά­νω ότι πρό­κει­ται για ένα τρα­γι­κό γε­γο­νός που αφύ­πνι­σε τα αντα­να­κλα­στι­κά μιας κοι­νω­νί­ας που, θα έλεγε κα­νείς, βρί­σκε­ται σε πα­ρα­τε­τα­μέ­νη ύπνω­ση. Είναι γε­γο­νό­τα που, έστω και προ­σω­ρι­νά, κι­νη­το­ποιούν την κοινή γνώμη. Αυτή την εβδο­μά­δα ήταν ο μι­κρός Άγ­γε­λος· σε προη­γού­με­νες εβδο­μά­δες ήταν τα επι­κίν­δυ­να challenges του TikTok, στα οποία παι­διά έθε­σαν τη ζωή τους σε κίν­δυ­νο. Πρό­κει­ται για πε­ρι­στα­τι­κά που μας αφυ­πνί­ζουν, αλλά, δυ­στυ­χώς, σύ­ντο­μα ξε­χνιού­νται. Τι είναι αυτό που κρατά την κοι­νω­νία σε αυτή την κα­τά­στα­ση;

Η κοι­νω­νία μας έχει αλ­λά­ξει. Σκέ­φτο­μαι ότι τα challenges των εφή­βων – γιατί, κατά κύριο λόγο, αφο­ρούν εφή­βους – είναι ου­σια­στι­κά μια πρό­κλη­ση προς τη νο­ο­τρο­πία των γο­νέ­ων. Και τα γε­γο­νό­τα που βλέ­που­με, είτε πρό­κει­ται για το τρα­γι­κό πε­ρι­στα­τι­κό του Άγ­γε­λου είτε για άλλες υπο­θέ­σεις, όπως αυτή της Πι­σπι­ρί­γκου ή ακόμα και οι γυ­ναι­κο­κτο­νί­ες, δεί­χνουν μια γε­νι­κό­τε­ρη έξαρ­ση της βίας, την απώ­λεια ορίων και τη δυ­σκο­λία να προ­βλέ­ψου­με συ­μπε­ρι­φο­ρές. Αν εξε­τά­ζα­με όλα αυτά τα φαι­νό­με­να, θα δια­πι­στώ­να­με έναν κοινό πα­ρο­νο­μα­στή: την αλ­λα­γή της κοι­νω­νί­ας μας. Βλέ­που­με αν­θρώ­πους που άλ­λο­τε γί­νο­νται βί­αιοι, άλ­λο­τε αδιά­φο­ροι, και άλ­λο­τε απλώς πα­ρα­τη­ρούν ένα γε­γο­νός, το σχο­λιά­ζουν και μετά το ξε­χνούν. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, έχου­με απο­μα­κρυν­θεί πολύ ο ένας από τον άλλον, και το μόνο που μας ενώ­νει πλέον είναι τα social media. Δεν είναι τυ­χαίο ότι τα πε­ρισ­σό­τε­ρα challenges λαμ­βά­νουν χώρα στο TikTok, μία πλατ­φόρ­μα με τε­ρά­στια απή­χη­ση στους νέους, η οποία, με τον δικό της τρόπο, ενώ­νει τους αν­θρώ­πους.

• Κοι­νω­νι­κά απο­ξε­νω­μέ­νοι, αλλά δια­δι­κτυα­κά συν­δε­δε­μέ­νοι, θα λέ­γα­με.

Ακρι­βώς. Και με μία βα­θύ­τε­ρη ανά­γκη να βρού­με πράγ­μα­τα που μας ενώ­νουν. Το TikTok είναι μία πλατ­φόρ­μα στην οποία οι χρή­στες ανα­ζη­τούν απο­δο­χή. Δεν έχει ση­μα­σία αν τα likes και τα σχό­λια προ­έρ­χο­νται από γνω­στούς ή αγνώ­στους. Τα ακραία challenges, οι επι­κίν­δυ­νες προ­κλή­σεις, είναι ένας τρό­πος να γί­νεις απο­δε­κτός, να εντα­χθείς σε μια ομάδα.

• Ωστό­σο, αυτά τα challenges θέ­τουν σε κίν­δυ­νο τη ζωή των παι­διών. Δεν έχουν αί­σθη­ση του κιν­δύ­νου;

Όχι. Οι έφη­βοι είναι εκ φύ­σε­ως ρι­ψο­κίν­δυ­νοι και δεν εκτι­μούν σωστά τις συ­νέ­πειες των πρά­ξε­ών τους. Τα challenges γί­νο­νται ολο­έ­να και πιο ακραία. Πρό­σφα­τα, στη Θεσ­σα­λο­νί­κη, ανή­λι­κοι κρε­μά­στη­καν στο πίσω μέρος ενός λε­ω­φο­ρεί­ου εν κι­νή­σει. Στη Ρόδο, ένας 13χρο­νος συμ­με­τεί­χε στο “Superman challenge” και τραυ­μα­τί­στη­κε. Στην Ιτα­λία, μία ανή­λι­κη πέ­θα­νε προ­σπα­θώ­ντας να κρα­τή­σει την ανα­πνοή της. Στις Συ­κιές, μία μα­θή­τρια έχασε τις αι­σθή­σεις της από πα­ρό­μοια πρό­κλη­ση. Αυτό που μου έκανε εντύ­πω­ση στο τε­λευ­ταίο πε­ρι­στα­τι­κό ήταν ότι οι μα­θη­τές σχη­μά­τι­σαν έναν κύκλο γύρω από τους συμ­με­τέ­χο­ντες, ώστε να μην τους δουν οι κα­θη­γη­τές. Αυτό δεί­χνει ότι είχαν επί­γνω­ση της επι­κιν­δυ­νό­τη­τας, αλλά πα­ρό­λα αυτά συ­νέ­χι­σαν. Ήταν αρ­κε­τά ώρι­μοι ώστε να κρύ­ψουν την πράξη τους, αλλά ανώ­ρι­μοι για να εκτι­μή­σουν τον κίν­δυ­νο.

• Και όσο περνά ο και­ρός, αυτά τα challenges γί­νο­νται όλο και πιο επι­κίν­δυ­να.

Ναι, γιατί όσοι τα δη­μιουρ­γούν επι­διώ­κουν να γί­νουν viral. Το κάθε νέο challenge πρέ­πει να είναι πιο εντυ­πω­σια­κό, πιο ακραίο από το προη­γού­με­νο, ώστε να προ­σελ­κύ­σει πε­ρισ­σό­τε­ρες συμ­με­το­χές. Μέσα στον μι­κρό­κο­σμο των εφή­βων, η επι­τυ­χία σε ένα challenge φέρ­νει ανα­γνώ­ρι­ση και κοι­νω­νι­κή κα­τα­ξί­ω­ση, κάτι που μπο­ρεί να οδη­γή­σει ακόμα και σε μορ­φές εκ­φο­βι­σμού (“εγώ το κα­τά­φε­ρα, εσύ όχι”).

• Σε αυτό το πε­ρι­βάλ­λον, ποιος είναι ο ρόλος των γο­νέ­ων και του σχο­λεί­ου; Μπο­ρούν να βά­λουν όρια στα παι­διά;

Το ζη­τού­με­νο δεν είναι να επι­βά­λου­με απα­γο­ρεύ­σεις, γιατί αυτό θα προ­κα­λέ­σει αντί­δρα­ση. Η λύση είναι να ενι­σχύ­σου­με τα θε­τι­κά πρό­τυ­πα. Τα παι­διά πρέ­πει να εκ­παι­δεύ­σουν τα παι­διά. Όταν οι γο­νείς προ­σπα­θούν να πα­ρέμ­βουν, συχνά χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νται πα­ρεμ­βα­τι­κοί, κα­τα­πιε­στι­κοί, με απο­τέ­λε­σμα τα παι­διά να κλεί­νο­νται στον εαυτό τους. Ο γο­νέ­ας πρέ­πει να μι­λή­σει στο παιδί του τη στιγ­μή που εκεί­νο είναι έτοι­μο να ακού­σει. Επί­σης, δεν μπο­ρού­με να κα­τα­κρί­νου­με τη χρήση του TikTok, αν εμείς οι ίδιοι εί­μα­στε συ­νε­χώς με ένα κι­νη­τό στο χέρι. Πρέ­πει να απο­τε­λού­με θε­τι­κά πρό­τυ­πα. Ο γο­νέ­ας οφεί­λει να πα­ρα­τη­ρεί τις αλ­λα­γές στη συ­μπε­ρι­φο­ρά του παι­διού, όπως τις ώρες που περνά στο κι­νη­τό, τις επι­δό­σεις στο σχο­λείο, τις πα­ρέ­ες του, ακόμη και τις δια­τρο­φι­κές του συ­νή­θειες. Κάθε αλ­λα­γή μπο­ρεί να είναι ένας δεί­κτης πρό­βλε­ψης μίας επι­κεί­με­νης επι­κίν­δυ­νης συ­μπε­ρι­φο­ράς.

• Όμως, μέσα στη δύ­σκο­λη κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα των γο­νέ­ων, υπάρ­χει χρό­νος για όλα αυτά;

Όχι, αλλά πρέ­πει να βρε­θεί. Αν δεν το κά­νου­με, θα μας ανα­γκά­σουν τα γε­γο­νό­τα να το κά­νου­με, εκ των υστέ­ρων. Γιατί να μη χτί­σου­με από νωρίς μία σχέση εμπι­στο­σύ­νης με τα παι­διά μας, ώστε να μην ανα­γκα­ζό­μα­στε αρ­γό­τε­ρα να δια­χει­ρι­στού­με τις συ­νέ­πειες; Δεν υπάρ­χει χώρος, αλλά πρέ­πει να βρε­θεί. Αν δεν τον βρού­με, τα γε­γο­νό­τα θα μας ανα­γκά­σουν να τον δη­μιουρ­γή­σου­με. Επει­δή η κοι­νω­νία μας αλ­λά­ζει, αλ­λά­ζου­με κι εμείς. Οι γο­νείς αλ­λά­ζουν μέσα σε όλο αυτό, αλλά κυ­ρί­ως αλ­λά­ζουν τα παι­διά που δεν έχουν όρια. Είναι πολύ εύ­κο­λο για τα παι­διά να δο­κι­μά­σουν νέα πράγ­μα­τα. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, κάθε αλ­λα­γή στα παι­διά μας μας φέρ­νει στα όρια των αντο­χών και των ανο­χών μας. Γιατί λοι­πόν να μην μπού­με στη δια­δι­κα­σία να κι­νη­θού­με προ­λη­πτι­κά; Αν κά­ποιος πρέ­πει να αλ­λά­ξει μέσα σε όλο αυτό το πλαί­σιο, είναι ο ίδιος ο γο­νέ­ας. Η αλ­λα­γή δεν θα ξε­κι­νή­σει από τα παι­διά, θα πρέ­πει να ξε­κι­νή­σει από τον γονέα. Ο γο­νέ­ας πρέ­πει να αλ­λά­ξει τον τρόπο προ­σέγ­γι­σης. Τα παι­διά θα αμ­φι­σβη­τή­σουν αυτήν την αλ­λα­γή, είναι ξε­κά­θα­ρο αυτό, αλλά ο γο­νέ­ας πρέ­πει να μπει σε μία δια­δι­κα­σία συ­ζή­τη­σης. Τα παι­διά μπο­ρεί να φαί­νο­νται πολύ πιο ώριμα από ό,τι είναι στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, αλλά δεν παύ­ουν να είναι παι­διά. Θα πρέ­πει να ενι­σχύ­σου­με τα θε­τι­κά πρό­τυ­πα και να δυ­να­μώ­σου­με τις καλές συ­μπε­ρι­φο­ρές. Τα ίδια τα παι­διά θα πρέ­πει να δεί­ξουν στους άλ­λους πόσο επι­κίν­δυ­νο είναι κάτι. Τα ίδια τα παι­διά πρέ­πει να εκ­παι­δεύ­σουν τα άλλα παι­διά, αλ­λιώς θα είναι πολύ δύ­σκο­λο να ακού­σουν τους γο­νείς. Η ανά­γκη του παι­διού να ανή­κει σε ένα κοι­νω­νι­κό σύ­νο­λο, να γίνει απο­δε­κτό και να το θαυ­μά­ζουν οι άλλοι είναι πολύ με­γα­λύ­τε­ρη από τη δυ­να­μι­κή των γο­νέ­ων. Ξέρει πως ό,τι και να γίνει, ο γο­νέ­ας του θα είναι εκεί, οι φίλοι όμως όχι. Είναι κάτι που θα χάσει αν δεν το κυ­νη­γή­σει, αν δεν κάνει challenges, για πα­ρά­δειγ­μα.

• Από ποια ηλι­κία πρέ­πει να ξε­κι­νή­σει η εκ­παί­δευ­ση για το δια­δί­κτυο;

Από πολύ μικρή ηλι­κία. Σή­με­ρα, τα παι­διά έρ­χο­νται σε επαφή με το δια­δί­κτυο μέσω tablets, κι­νη­τών, ακόμα και του PlayStation. Από τα 10 έτη πρέ­πει να ξε­κι­νά η εκ­παί­δευ­σή τους, αλλά και η εκ­παί­δευ­ση των γο­νέ­ων. Αν δεν εκ­παι­δευ­τού­με όλοι, αυτά που βλέ­που­με σή­με­ρα θα είναι μόνο η αρχή.

• Ωστό­σο μι­λά­με για ένα μα­κρο­πρό­θε­σμο πλαί­σιο μέ­τρων.

Ακρι­βώς. Πρέ­πει να εκ­παι­δεύ­σου­με γο­νείς και παι­διά, ώστε να προ­σαρ­μο­στού­με στις αλ­λα­γές της κοι­νω­νί­ας μας. Η πρό­λη­ψη είναι το κλει­δί.

• Αυτό είναι σε ένα μα­κρο­πρό­θε­σμο πλαί­σιο και θα απαι­τη­θεί χρό­νος. Πρα­κτι­κά, όταν ένας γο­νέ­ας δει μια τέ­τοια συ­μπε­ρι­φο­ρά από το παιδί του, τι μπο­ρεί να κάνει;

Να χτί­σει ένα πλάνο αντι­με­τώ­πι­σης της κα­τά­στα­σης. Να απευ­θυν­θεί στο σχο­λείο, να μι­λή­σει με τους δα­σκά­λους για τη συ­μπε­ρι­φο­ρά του παι­διού στο σχο­λείο, να μι­λή­σει με ψυ­χο­λό­γο, να ζη­τή­σει πρα­κτι­κές συμ­βου­λές. Να μπει σε μία δια­δι­κα­σία να μι­λή­σει με άλ­λους γο­νείς. Υπάρ­χουν μέτρα και μέσα, αρκεί να μπού­με στη δια­δι­κα­σία να ενερ­γο­ποι­η­θού­με. Ας μην πε­ρι­μέ­νου­με να προ­κύ­ψει το πρό­βλη­μα για να ενερ­γο­ποι­η­θού­με. Σε καμία πε­ρί­πτω­ση δεν είναι εύ­κο­λο, ούτε υπάρ­χει πάντα χρό­νος, αλλά δεν χρειά­ζε­ται να πε­ρι­μέ­νου­με το πρό­βλη­μα για να δρά­σου­με. Μι­λά­με πλέον για ένα challenge της ευ­ρύ­τε­ρης κοι­νω­νί­ας, για μία κρίση της κοι­νω­νί­ας στο σύ­νο­λό της.