Εντυπωσιακή πανσέληνος, έκλειψη και πεφταστέρια-Τι λέει ο αστροφυσικός Ι. Συριδάκης

Τη βλέ­πουμε ξαπλω­μέ­νοι στο κρεβάτι μας, χωρίς να χρειά­ζε­ται να σηκώ­σουμε το κεφάλι μας ψηλά στον ουρανό και αυτό μας αρέσει. Όσο περισ­σό­τερα στοι­χεία περιέ­χει η ατμό­σφαιρα, τόσο πιο πορ­φυ­ρέ­νιο είναι το χρώμα της. Καθώς σου­ρου­πώ­νει τη Δευτέρα 7 Αυγού­στου θα κάνει τη μεγα­λο­πρεπή εμφά­νισή της και εκεί λίγο πριν τις 9 το βράδυ ένα μικρό τμήμα της θα «κρυφτεί» πίσω από τη Γη. Η μερική έκλειψη Σελήνης, ένα σπάνιο αστρο­νο­μικό φαι­νό­μενο, είναι το «δώρο» που επι­φυ­λάσ­σει η φετινή αυγου­στιά­τικη παν­σέ­λη­νος σε μικρούς και μεγά­λους, ρομα­ντι­κούς, επι­στή­μο­νες, ερα­σι­τέ­χνες φωτο­γρά­φους και παρα­τη­ρη­τές των ουρά­νιων σωμάτων. Για τους ξενύ­χτη­δες, τη μονα­δική αυτή βραδιά, η ακριβής ώρα που θα διέλθει η Σελήνη από τον τοπικό μεσημ­βρινό είναι στη 1.38, ξημε­ρώ­ματα 8ης Αυγού­στου.

Ο Ιωάννης Σει­ρα­δά­κης, διεθνώς ανα­γνω­ρι­σμέ­νος αστρο­φυ­σι­κός, ομό­τι­μος καθη­γη­τής του Τμή­μα­τος Φυσικής του ΑΠΘ και ευρύ­τερα γνωστός για τη μελέτη του Μηχα­νι­σμού των Αντι­κυ­θή­ρων άφησε για λίγο στην άκρη τη δύσκολη επι­στη­μο­νική ορο­λο­γία και του νόμους της Φυσικής και μίλησε στο Αθη­ναϊκό και Μακε­δο­νικό Πρα­κτο­ρείο Ειδή­σεων (ΑΠΕ-ΜΠΕ) για την ομορφιά της ουρά­νιας ενα­τέ­νι­σης και το εντυ­πω­σιακό φαι­νό­μενο της 7ης Αυγού­στου, εξη­γώ­ντας πως ανάμεσα στις 8.30-9.30 μ.μ. θα μπο­ρέ­σουμε να παρα­τη­ρή­σουμε ότι η Γη είναι σφαι­ρική, καθώς η σκιά της θα απο­τυ­πω­θεί κυκλική πάνω στην επι­φά­νεια της παν­σε­λή­νου!

«Η γνώση κάνει την ομορφιά ομορ­φό­τερη», δια­βε­βαιώ­νει ο καθη­γη­τής και δίνει οδηγίες για μία επι­τυ­χη­μένη «συλλογή» πεφτα­στε­ριών σε αυτούς, που θα έχουν την τύχη να βρί­σκο­νται κοντά σε κάποια παραλία, εκεί στις 11-13 Αυγού­στου: «Δια­λέξτε ένα σκο­τεινό μέρος, μακριά από τα φώτα της πόλης, ξαπλώ­στε ανα­παυ­τικά σε μια πολυ­θρόνα ή στην άμμο με τους φίλους σας, και όταν περάσει το δειλινό, αρχίστε να μετράτε πεφτα­στέ­ρια. Και αν κάνετε και μια ευχή, ας είναι καλή και ας πιάσει τόπο».

Γιατί η παν­σέ­λη­νος του Αυγού­στου είναι τόσο φημι­σμένη; Είναι ότι η νύχτα γίνεται πιο φωτεινή, είναι το χρώμα της πορ­φύ­ρας, που προ­δια­θέ­τει για περισ­σό­τερο ρομα­ντι­σμό, είναι ότι το καλο­καίρι ο κόσμος έχει μία πιο χαλαρή διάθεση;

Περίπου όλα αυτά! Παν­σέ­ληνο έχουμε όταν η Σελήνη βρί­σκε­ται αντι­δια­με­τρικά (ως προς τη Γη) από τον Ήλιο. Έτσι, η παν­σέ­λη­νος είναι ορατή (δηλαδή βρί­σκε­ται πάνω από τον ορί­ζο­ντα) από έναν τόπο, μόνο όταν ο Ήλιος βρί­σκε­ται κάτω από τον ορί­ζο­ντα, δηλαδή τις βρα­δι­νές ώρες. Όσο πιο χαμηλά (κάτω από τον ορί­ζο­ντα) βρί­σκε­ται ο Ήλιος τη στιγμή της παν­σε­λή­νου, τόσο πιο ψηλά στον ουρανό θα δούμε τη Σελήνη και αντι­θέ­τως!

Όλοι γνω­ρί­ζουμε ότι οι μέρες του καλο­και­ριού είναι μεγα­λύ­τε­ρες και οι νύχτες μικρό­τε­ρες. Αυτό συμ­βαί­νει γιατί το καλο­καίρι ο Ήλιος δεν κατε­βαί­νει χαμηλά κάτω από τον ορί­ζο­ντα. Έτσι τον Αύγου­στο, το κατα­κα­λό­καιρο, το ύψος της αντι­δια­με­τρι­κής παν­σε­λή­νου είναι μικρό και εύκολα τη βλέ­πουμε ξαπλω­μέ­νοι στο κρεβάτι μας ή σε μία πολυ­θρόνα, χωρίς να χρειά­ζε­ται να σηκώ­σουμε το κεφάλι μας ψηλά στον ουρανό και αυτό μας αρέσει! Καθώς μάλιστα, κοντά στον ορί­ζο­ντα, το φως της δια­τρέ­χει μεγα­λύ­τερο πάχος ατμό­σφαι­ρας, η οποία σύμφωνα με τους νόμους της Φυσικής απορ­ροφά και διαχέει επι­λε­κτικά τα κυανά χρώματα, η Σελήνη παίρνει το χρώμα της πορ­φύ­ρας.

Ποια στοι­χεία στην ατμό­σφαιρα επη­ρε­ά­ζουν το χρώμα της Σελήνης;

Οι υδρα­τμοί, η σκόνη και οι ρύποι επη­ρε­ά­ζουν το χρώμα της Σελήνης και του Ήλιου. Στους ρύπους συμπε­ρι­λαμ­βά­νο­νται τόσο οι ανθρω­πο­γε­νείς (καύσεις από αστικές ή βιο­μη­χα­νι­κές πηγές, αγρο­τι­κές ή γεωρ­γι­κές πηγές, κ.α.), όσο και οι φυσικοί (απο­σά­θρωση από ανέμους, πυρ­κα­γιές δασών, ηφαι­στεια­κές εκρή­ξεις, μετα­κι­νή­σεις άμμου, κ.α.). Ουδέν κακόν, όμως, αμιγές καλού, όπως μας δίδαξαν οι στωικοί φιλό­σο­φοι! Όσο περισ­σό­τερα στοι­χεία περιέ­χει η ατμό­σφαιρα, τόσο πιο όμορφα και πορ­φυ­ρέ­νια είναι τα ηλιο­βα­σι­λέ­ματα και οι ανα­το­λές ή δύσεις της Σελήνης? Και τόσο πιο κυανός ζωγρα­φί­ζε­ται ο ουρανός στον οποίο δια­χέ­ε­ται το φως.

Ποια είναι τα ιδιαί­τερα χαρα­κτη­ρι­στικά της φετινής αυγου­στιά­τι­κης παν­σε­λή­νου και ποια είναι η ακριβής ώρα της;

Η ακριβής ώρα της αυγου­στιά­τι­κης παν­σε­λή­νου είναι στη 1.38 ξημε­ρώ­ματα της 8ης Αυγού­στου. Όμως στις 7 Αυγού­στου, το βραδάκι, σχεδόν παν­σέ­ληνο, θα συμβεί ένα σχετικά σπάνιο αστρο­νο­μικό φαι­νό­μενο: Καθώς η Σελήνη θα κινεί­ται σχεδόν αντι­δια­με­τρικά του Ήλιου, ένα μικρό τμήμα αυτής θα «κρυφτεί» πίσω από τη Γη μας, η σκιά της οποίας θα απο­τυ­πω­θεί κυκλική, πάνω στην επι­φά­νεια της παν­σε­λή­νου. Δηλαδή θα έχουμε μια «μερική έκλειψη Σελήνης». Το φαι­νό­μενο θα έχει αρχίσει λίγο πριν ανα­τεί­λει η Σελήνη (στις 8 και 20) και θα κορυ­φω­θεί στις 9 και 20 το βράδυ. Ας σημειω­θεί, ότι οι αρχαίοι Έλληνες γνώ­ρι­ζαν πολύ καλά ότι η γη είναι σφαι­ρική, παρα­τη­ρώ­ντας το κυκλικό σχήμα της σκιάς της Γης κατά τις σελη­νια­κές εκλεί­ψεις.

Ποιο μέρος της Ελλάδας έχει φέτος μεγα­λύ­τερο επι­στη­μο­νικό ενδια­φέ­ρον για την παρα­κο­λού­θηση του φαι­νο­μέ­νου;

Οι παν­σέ­λη­νοι και οι εκλεί­ψεις της Σελήνης, όταν συμ­βαί­νουν, φαί­νο­νται από όλο το ημι­σφαί­ριο της Γης από το οποίο είναι ορατή η Σελήνη, διότι η σκιά που αφήνει πίσω της η Γη είναι τόσο μεγάλη, ώστε καλύ­πτει ολό­κληρη τη Σελήνη. Γενικά, εκλεί­ψεις συμ­βαί­νουν όταν ο Ήλιος, η Γη και η Σελήνη βρί­σκο­νται σε ευθεία γραμμή. Η Σελήνη περι­φέ­ρε­ται γύρω από τη Γη με περίοδο περίπου ενός μηνός. Όταν η Γη παρεμ­βάλ­λε­ται ανάμεσα στον Ήλιο και τη Σελήνη έχουμε σελη­νιακή έκλειψη. Αντι­θέ­τως, όταν η Σελήνη παρεμ­βάλ­λε­ται μεταξύ του Ήλιου και της Γης, έχουμε ηλιακή έκλειψη.

Φέτος, δεκα­τέσ­σε­ρις ημέρες μετά την αυγου­στιά­τικη παν­σέ­ληνο, στις 21 Αυγού­στου, θα συμβεί αυτό ακριβώς: Μία ολική έκλειψη Ηλίου, ορατή από τη Βόρειο Αμερική (δυστυ­χώς μη ορατή από τη χώρα μας). Μία πολυ­με­λής απο­στολή, υπό την αιγίδα του Αρι­στο­τέ­λειου Πανε­πι­στη­μίου Θεσ­σα­λο­νί­κης (καθη­γη­τές, φοι­τη­τές -μεταπτυχιακοί και προ­πτυ­χια­κοί, ερα­σι­τέ­χνες αστρο­νό­μοι) θα μεταβεί στις Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες (στο Salem, Oregon και στο Carbondale, Illinois) με εξει­δι­κευ­μένα όργανα παρα­τή­ρη­σης. Στην απο­στολή θα συμ­με­τά­σχουν και δια­κε­κρι­μέ­νοι συνά­δελ­φοι από το εξω­τε­ρικό. Σκοπός της απο­στο­λής είναι ο εντο­πι­σμός χημικών στοι­χείων στην ατμό­σφαιρα του Ήλιου, η μέτρηση της θερ­μο­κρα­σίας της και η μελέτη δυνα­μι­κών φαι­νο­μέ­νων (εκρή­ξεις στη φωτό­σφαιρα και χρω­μό­σφαιρα, ταχύ­τητα εκροών κ.α.). Εκτι­μούμε πως θα έχουμε τα πρώτα προς δημο­σί­ευση απο­τε­λέ­σματα μετά από λίγους μήνες.

Είναι δύσκολο για εσάς να αφε­θείτε ως απλός παρα­τη­ρη­τής στην ομορφιά του ολό­γιο­μου φεγ­γα­ριού, μίας ολικής έκλει­ψης Ηλίου, κ.λπ. ή η επι­στη­μο­νική γνώση των φαι­νο­μέ­νων κάνει ακόμη πιο γοη­τευ­τικά τα θεάματα;

Καθόλου δύσκολο! Πολλές φορές μάλιστα, παρα­κο­λου­θώ­ντας τα κατα­πλη­κτικά θεάματα που μας προ­σφέ­ρει η Φύση, ιδιαι­τέ­ρως κατά τις ολικές ηλιακές εκλεί­ψεις, γοη­τευό­μα­στε από τη μαγεία του φαι­νο­μέ­νου, ξεχνιό­μα­στε και μετά τρέ­χουμε να προ­λά­βουμε να πάρουμε τις απαι­τη­τι­κές αστρο­νο­μι­κές φωτο­γρα­φίες για τη μετέ­πειτα μελέτη των επι­στη­μο­νι­κών δεδο­μέ­νων μας. Αυτό μας έχει συμβεί επα­νει­λημ­μένα, παρόλες τις δοκιμές προ­ε­τοι­μα­σίας. Μην ξεχνάτε, η γνώση κάνει την ομορφιά ομορ­φό­τερη.

Το περσινό καλο­καίρι παρα­τη­ρή­σαμε μία εντυ­πω­σιακή «βροχή Περ­σει­δών». Φέτος έχουμε να περι­μέ­νουμε κάποιο ξεχω­ρι­στό φαι­νό­μενο;

Κάθε χρόνο λαμ­βά­νει χώρα το φαι­νό­μενο αυτό, την ίδια εποχή. Πέρυσι το φαι­νό­μενο ήταν απο­λαυ­στικό, διότι η Σελήνη είχε δύσει νωρίς και στον σκο­τεινό, εβένινο ουρανό είχαμε την τύχη να μετράμε 1-2 διάτ­το­ντες (πεφτα­στέ­ρια) ανά λεπτό. Βρι­σκό­μουν στη Νότια Κρήτη, στη Σούγια με μία ωραία παρέα. Ξαπλώ­σαμε κυκλικά στην αμμου­διά και ο καθένας κοίταζε δια­φο­ρε­τική περιοχή του ουρανού. Όταν ένας διάτ­το­ντας διέ­σχιζε τον ουρανό τον μετρού­σαμε φωναχτά. Μετά από μία ώρα είχαμε μετρή­σει πάνω από 70.

Φέτος το μέγιστο της βροχής διατ­τό­ντων αστέρων θα λάβει χώρα 11-13 Αυγού­στου. Η Σελήνη, με φωτι­σμένη επι­φά­νεια κατά 80% (τρίτο τέταρτο) θα ανα­τεί­λει και θα φωτίσει έντονα τον ουρανό μετά τις 12:00 τα μεσά­νυ­χτα. Μπορεί να μη δούμε 80-100 διάτ­το­ντες την ώρα, αλλά σίγουρα θα βλέ­πουμε περίπου έναν κάθε 1,5-2 λεπτά.

Οι διάτ­το­ντες, εμφα­νί­ζο­νται σε διάφορα σημεία του ουρανού, αλλά όλοι φαί­νε­ται να προ­έρ­χο­νται από βόρεια- βόρειο­α­να­το­λικά, εκεί που βρί­σκε­ται ο αστε­ρι­σμός του Περσέα. Δεν είναι αστέρια, ούτε πλα­νή­τες, ούτε καν μικρά βράχια που πέφτουν από τον ουρανό: Είναι μικρά σωμα­τί­δια, σαν κόκκοι άμμου, υπο­λείμ­ματα ενός παλιού κομήτη, που στην αέναη, ετήσια τροχιά της γύρω από τον Ήλιο, η Γη τα συναντά κάθε Αύγου­στο, καθώς πάντα, κάθε Αύγου­στο, αυτή κινεί­ται προς τον αστε­ρι­σμό του Περσέα.

Δια­λέξτε ένα σκο­τεινό μέρος, μακριά από τα φώτα της πόλης, ξαπλώ­στε ανα­παυ­τικά σε μια πολυ­θρόνα ή στην άμμο με τους φίλους σας και, όταν περάσει το δειλινό, αρχίστε να μετράτε πεφτα­στέ­ρια. Και αν κάνετε και μια ευχή, ας είναι καλή και ας πιάσει τόπο.

ΑΠΕ-ΜΠΕ