Ο θεσμός των ενόρκων στην Ελλάδα και προβληματισμοί για την αναγκαιότητα διατήρησης του

Σε κείμενο του για το θεσμό των ενόρκων στη χώρα μας ο πρό­ε­δρος του Δικη­γο­ρι­κού Συλ­λό­γου Κω κ. Μανώλης Χατζηά­μαλ­λος ανα­φέ­ρει τα ακό­λουθα:

Αγα­πη­τοί συν­δη­μό­τες, με αφορμή κάποιες δίκες κακουρ­γη­μά­των στην χώρα μας, όπου παρα­τη­ρή­θηκε οριακή πλειο­ψη­φία στην ενοχή ή την αθώωση του δράστη, με τους ενόρ­κους να είναι αυτοί που καθό­ρι­σαν το  απο­τέ­λε­σμα, θεωρώ ότι είναι χρήσιμο να ανοίξει μια συζή­τηση για τον θεσμό αυτό των λεγό­με­νων λαϊκών δικα­στών.

Το Σύνταγμα της χώρας μας ορίζει πως τα κακουρ­γή­ματα και τα πολι­τικά εγκλή­ματα δικά­ζο­νται από μικτά ορκωτά δικα­στή­ρια που συγκρο­τού­νται από τακτι­κούς δικα­στές και ενόρ­κους. Με την επιταγή αυτή του Συντάγ­μα­τος, υλο­ποιεί­ται στην πράξη μια πτυχή της λαϊκής κυριαρ­χίας με την συμ­με­τοχή του λαού στην δικα­στική εξουσία.

‘Ένορκοι είναι πολίτες οι οποίοι συμ­με­τέ­χουν σε ένα δικα­στή­ριο ως λαϊκοί δικα­στές. Τα δικα­στή­ρια, στα οποία συμ­με­τέ­χουν ένορκοι, ονο­μά­ζο­νται ορκωτά δικα­στή­ρια και στην χώρα μας επειδή σε αυτά συμ­με­τέ­χουν, τακτι­κοί δικα­στές, μαζί με ενόρ­κους, ονο­μά­ζο­νται Μικτά Ορκωτά Δικα­στή­ρια.

Ικανοί να εκπλη­ρώ­σουν καθή­κο­ντα ενόρκου είναι, για μεν το μικτό ορκωτό δικα­στή­ριο, οι Έλληνες πολίτες και των δύο φύλων που κατοι­κούν ή δια­μέ­νουν μόνιμα στον τόπο όπου συγκρο­τεί­ται το Μικτό Ορκωτό Δικα­στή­ριο, έχουν συμπλη­ρώ­σει το 30ό έτος της ηλικίας τους, δεν έχουν  περάσει το 70ό, έχουν του­λά­χι­στον απο­λυ­τή­ριο λυκείου και δεν έχουν στε­ρη­θεί τα πολι­τικά τους δικαιώ­ματα.  Για δε το Μικτό Ορκωτό Εφετείο, οι Έλληνες πολίτες με τα ίδια προ­σό­ντα, αλλά που έχουν συμπλη­ρώ­σει το 40ό έτος της ηλικίας τους.

Ο θεσμός των ενόρκων έχει τις κατα­βο­λές του στην αρχαία Αθήνα, ενώ στη σύγ­χρονή του μορφή προ­έρ­χε­ται από την Αγγλία του 12 αιώνα και εν συνε­χεία  από τη Γαλλική Επα­νά­σταση. Ήταν απόρ­ροια της δυσπι­στίας του λαού προς τους επαγ­γελ­μα­τίες δικα­στές, οι οποίοι ήταν ουσια­στικά υπάλ­λη­λοι του μονάρχη και προ­έρ­χο­νταν από τις τάξεις των ευγενών. Ο θεσμός των ενόρκων θεω­ρή­θηκε δημο­κρα­τική κατά­κτηση και μια θωρά­κιση απέ­να­ντι στην αυθαι­ρε­σία των μοναρ­χι­κών καθε­στώ­των, αφού πλέον ο κατη­γο­ρού­με­νος δικά­ζε­ται από τους συμπο­λί­τες του και όχι από κρα­τι­κούς υπαλ­λή­λους.

Σήμερα η συμ­με­τοχή λαϊκών δικα­στών στην απονομή της δικαιο­σύ­νης, δέχεται πυρά από μεγάλη μερίδα του νομικού κόσμου, παρά το γεγονός ότι υπάρ­χουν πολλά επι­χει­ρή­ματα υπέρ του θεσμού.

Το πρώτο επι­χεί­ρημα υπέρ του θεσμού, εστιά­ζει στην άποψη ότι οι ένορκοι εκφρά­ζουν το κοινό περί δικαίου αίσθημα, διότι απο­τε­λούν αντι­προ­σω­πευ­τικό δείγμα του συνόλου της κοι­νω­νίας και δεν προ­έρ­χο­νται από συγκε­κρι­μένη κοι­νω­νική ή επι­στη­μο­νική τάξη, με συγκε­κρι­μέ­νες κατα­βο­λές, όπως ενδε­χο­μέ­νως οι δικα­στές. Προ­έρ­χο­νται από ευρύ­τε­ρες κοι­νω­νι­κές και επαγ­γελ­μα­τι­κές ομάδες, που απηχούν την μέση κουλ­τούρα της εποχής τους. Το επι­χεί­ρημα αυτό, καίτοι συζη­τή­σιμο, φαντά­ζει σήμερα παντε­λώς ανε­δα­φικό. Η κοι­νω­νική κατά­ταξη του ατόμου, κατά τον χρόνο που ο θεσμός επι­νο­ή­θηκε, είχε ιδιαί­τερη σημασία για τις εν γένει αντι­λή­ψεις του και κυρίως για το περι­βό­ητο περί δικαίου αίσθημα. Σήμερα οι συν­θή­κες έχουν αλλάξει. Δεν μπορεί να γίνει λόγος για κοι­νω­νι­κές τάξεις.  Και φυσικά δεν γίνο­νται απο­δε­κτά οποια­δή­ποτε κρι­τή­ρια για τέτοιες κατη­γο­ριο­ποι­ή­σεις, αφού προ­σκρού­ουν στον ίδιο τον θεσμό της δημο­κρα­τίας και στις αρχές της ισό­τη­τας και της λαϊκής κυριαρ­χίας.

Ένα δεύτερο επι­χεί­ρημα όσων υπε­ρα­σπί­ζο­νται τον θεσμό, εδρά­ζε­ται στο γεγονός ότι οι ένορκοι δίνουν περισ­σό­τερη προσοχή στη δίκη, επειδή γι’ αυτούς, η δίκη είναι ένα μονα­δικό γεγονός. Σε αντι­δια­στολή με τους επαγ­γελ­μα­τίες δικα­στές, οι οποίοι δικά­ζουν καθη­με­ρινά πολλές υπο­θέ­σεις και υπό το κράτος της συνή­θειας και του χρόνου, γίνο­νται απλοί διεκ­πε­ραιω­τές αριθ­μη­τι­κών μεγεθών, χωρίς να δίνουν την δέουσα σημασία στην ιδιαι­τε­ρό­τητα  της κάθε υπό­θε­σης.  Οι δικα­στές, λόγω της συνε­χούς ενα­σχό­λη­σής τους με ομοει­δείς υπο­θέ­σεις, έχουν ανα­πτύ­ξει έναν αυτο­μα­τι­σμό και μια τάση να γενι­κεύ­ουν, χωρίς να εξε­τά­ζουν ολό­πλευρα την κάθε επι­μέ­ρους περί­πτωση. Αντί­θετα, οι ένορκοι θα κλη­ρω­θούν και θα δικά­σουν στα­τι­στικά ελά­χι­στες φορές στη ζωή τους. Έτσι θα δώσουν μεγα­λύ­τερη σπου­δαιό­τητα στην υπόθεση, διότι η δίκη δεν θα είναι γι’ αυτούς ρουτίνα. Παράλ­ληλα θα αντι­με­τω­πί­σουν τους δια­δί­κους με μεγα­λύ­τερη επιεί­κεια και όχι με το ανε­πί­τρε­πτο «τσου­βά­λια­σμα» για το οποίο κατη­γο­ρούν τους τακτι­κούς δικα­στές. Η άποψη αυτή δεν βρίσκει σθεναρά ερεί­σματα στους κύκλους των νομικών, αφού ο τακτι­κός δικα­στής είναι ένας επι­στή­μο­νας ο οποίος μέσω ειδικής εκπαί­δευ­σης, μαθαί­νει να δια­κρί­νει και να απο­φεύ­γει τέτοιου είδους ισο­πε­δω­τι­κές συμπε­ρι­φο­ρές. Επι­πλέον, η Ελλη­νική πολι­τεία θέσπισε την περι­βό­ητη σχολή δικα­στών στην οποία οι εν δυνάμει δικα­στές, διδά­σκο­νται τρόπους δια­χεί­ρι­σης τέτοιων κατα­στά­σεων. Γι’ αυτό άλλωστε δικά­ζουν χωρίς ενόρ­κους κάποια κατη­γο­ρία  κακουρ­γη­μά­των, που προ­βλέ­πο­νται στο Σύνταγμά μας.

Ένα άλλο επι­χεί­ρημα υπέρ του θεσμού ανά­γε­ται στην επιβολή της ποινής, η οποία σύμφωνα με τις σύγ­χρο­νες εγκλη­μα­το­λο­γι­κές θεωρίες, δεν έχει εκδι­κη­τικό, αλλά παι­δα­γω­γικό χαρα­κτήρα. Η επι­μέ­τρηση της ποινής είναι μια δύσκολη εξίσωση ανάμεσα στην εφαρ­μογή του νόμου και τον παι­δευ­τικό χαρα­κτήρα που αυτή πρέπει να έχει. Έτσι, υπάρ­χουν πολλοί που ισχυ­ρί­ζο­νται ότι καλύ­τε­ροι κριτές της απαξίας της  πράξης του κατη­γο­ρου­μέ­νου είναι οι ένορκοι, ενώ οι δικα­στές, δυσκο­λεύ­ο­νται να βρουν αυτό το μέτρο, όντας έξω από την κοι­νω­νία. Η άποψη αυτή αναι­ρεί­ται από τις ίδιες τις απο­φά­σεις των Μικτών Ορκωτών δικα­στη­ρίων στις οποίες δεν απο­τυ­πώ­νο­νται τέτοιες αξιο­ση­μεί­ω­τες πλειο­ψη­φίες των ενόρκων κατά την επι­μέ­τρηση της ποινής των κατα­δι­κα­σθέ­ντων.  Αν οι ένορκοι ήταν καθο­ρι­στές της ποινής που τελικά επι­βάλ­λε­ται στον δράστη, τότε θα είχαμε πολλές απο­φά­σεις με πλειο­ψη­φία των ενόρκων (4-3).

Αντί­θετα, οι επι­κρι­τές του θεσμού θεωρούν ότι οι ένορκοι δεν έχουν τις απαι­τού­με­νες γνώσεις ώστε να εκφρά­σουν τεκ­μη­ριω­μένη άποψη. Σε κάθε ποινική δίκη θα πρέπει να είναι γνωστές στους ενόρ­κους, έννοιες, όπως αυτή της από­πει­ρας, της συμ­με­το­χής, της συνέρ­γειας, της παραυ­τουρ­γίας  και άλλες. Αυτές οι έννοιες δεν είναι πάντα εύκολα δια­γνώ­σι­μες σε μια ανθρώ­πινη συμπε­ρι­φορά. Είναι ιδιαί­τερα δύσκολο να δια­γνώ­σει κανείς την ένταση και την δια­βάθ­μιση του δόλου στην συμπε­ρι­φορά του δράστη. Είναι ιδιαί­τερα δύσκολη η διά­κριση κάποιων μορφών υπαι­τιό­τη­τας. Για παρά­δειγμα, είναι ιδιαί­τερη δύσκολη η διά­κριση ανάμεσα στον ενδε­χό­μενο δόλο και την ενσυ­νεί­δητη αμέλεια. Πρό­κει­ται για έννοιες που χρειά­ζο­νται μια σχετική δια­γνω­στική εμπει­ρία. Το ίδιο δυσχε­ρής γίνεται πολλές φορές, η υπαγωγή των πραγ­μα­τι­κών περι­στα­τι­κών της υπο­θέ­σεως στον νομικό κανόνα. Χρειά­ζε­ται κάποια εξει­δι­κευ­μένη θεω­ρη­τική κατάρ­τιση και εμπει­ρία, που οι ένορκοι δεν έχουν. Έτσι ο Πρό­ε­δρος του Δικα­στη­ρίου είναι υπο­χρε­ω­μέ­νος να εξη­γή­σει εντός των στενών χρο­νι­κών ορίων μίας δίκης, τέτοιες βασικές νομικές έννοιες στους ενόρ­κους. Αυτό έχει ως απο­τέ­λε­σμα, σε πολλές των περι­πτώ­σεων, οι ένορκοι να ακο­λου­θούν την γνώμη των δικα­στών, ή σε άλλες, που οι ένορκοι δεν κατα­νο­ούν τις νομικές  έννοιες να είναι περισ­σό­τερο επιει­κείς ή να χάνουν το μέτρο στην επιβολή της ποινής.

Ένα επίσης σημα­ντικό πρό­βλημα που ανα­φύ­ε­ται στις δια­σκέ­ψεις των μικτών ορκωτών δικα­στη­ρίων και αντι­τί­θε­ται στον θεσμό των ενόρκων, είναι η αιτιο­λο­γία των δικα­στι­κών απο­φά­σεων. Ιδίως όταν αυτή θα πρέπει να γίνει από τους τέσ­σε­ρεις ενόρ­κους, οι οποίοι αδυ­να­τούν να τεκ­μη­ριώ­σουν νομικά την απόφασή τους. Ανα­γκα­στικά λοιπόν, στην περί­πτωση της πλειο­ψη­φίας των ενόρκων (4-3), η αιτιο­λό­γηση της από­φα­σης  μετα­κυ­λί­ε­ται στο δικαστή, κυρίως στον προ­ε­δρεύ­ο­ντα, ο οποίος  καλεί­ται να αιτιο­λο­γή­σει μια άποψη, με την οποία o ίδιος δια­φω­νεί. Επι­πλέον, η εμπει­ρία έχει δείξει ότι οι απο­φά­σεις με πλειο­ψη­φία των ενόρκων, συνήθως αθω­ω­τι­κές, προ­σβάλ­λο­νται πάντα με έφεση ή αναί­ρεση από την εισαγ­γε­λική αρχή, λόγω έλλει­ψης αιτιο­λο­γίας.

Πέραν όλων των ανωτέρω θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη η παρά­με­τρος του επη­ρε­α­σμού των ενόρκων από τα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης και μέσω του σύγ­χρο­νου φαι­νο­μέ­νου των τηλε­δι­κών. Οι τελευ­ταίες, στον βωμό της τηλε­θέ­α­σης ακυ­ρώ­νουν εν τοις πράγ­μασι  ή αλλοιώ­νουν  σημα­ντικά ή δια­στρε­βλώ­νουν ουσια­στικά την αξιο­λό­γηση των απο­δει­κτι­κών μέσων από τους άπει­ρους ενόρ­κους.  Εκτός αυτού δεν θα πρέπει να παρα­βλε­φθεί η πιθα­νό­τητα απει­λη­τι­κών συμπε­ρι­φο­ρών σε βάρος τους, υπό την ανω­νυ­μία της σύγ­χρο­νης επι­κοι­νω­νίας των ανθρώ­πων. Τα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης γίνο­νται μετα­δό­τες «μηνυ­μά­των»  που μπορούν να επη­ρε­ά­σουν ή και να καθο­ρί­σουν την ψήφο των ενόρκων. Αντί­θετα δεν συμ­βαί­νει το ίδιο με τους τακτι­κούς δικα­στές που απο­λαμ­βά­νουν λει­τουρ­γική και προ­σω­πική ανε­ξαρ­τη­σία και έχουν περισ­σό­τερα εχέγγυα για ανε­πη­ρέ­α­στη κρίση από οποιον­δή­ποτε άλλο πολίτη. Στα παρα­πάνω θα πρέπει να προ­στε­θεί η επι­βά­ρυνση του συστή­μα­τος και η χρο­νο­τριβή που συνε­πά­γε­ται, η δια­δι­κα­σία κατάρ­τι­σης  των ετήσιων κατα­λό­γων των ενόρκων, οι κλη­τεύ­σεις τους, η συγκρό­τηση των μικτών ορκωτών δικα­στη­ρίων κατά τις ημέρες των δικα­σί­μων, η εξέταση των κωλυ­μά­των τους και η εκδί­καση των λιπε­νορ­κιών τους. Όλα αυτά απο­τε­λούν παρά­γο­ντες καθυ­στε­ρή­σεων στην απονομή της δικαιο­σύ­νης.

Ο θεσμός λοιπόν των ενόρκων ήταν ένα πρω­το­πο­ριακό επι­νό­ημα της εποχής του. Όμως η δοκι­μα­σία του στον χρόνο ανέ­δειξε ζητή­ματα παρακ­μής και σημεία σοβαρών προ­βλη­μα­τι­σμών. Είναι σκόπιμο να ανοίξει ένας διά­λο­γος, όπου με βάση την απο­κτη­θείσα εμπει­ρία να αξιο­λο­γη­θεί η ανα­γκαιό­τητα  δια­τή­ρη­σης του θεσμού σε σχέση με την ορθή και άμεση απονομή της δικαιο­σύ­νης.

Θεωρώ ότι έφτασε η στιγμή για ανα­θε­ω­ρή­σεις.