Με υλικά από τη Ρόδο είναι κατασκευασμένοι οι τρούλοι της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη

Με υλικά από τη Ρόδο έχουν κατα­σκευα­στεί οι τρούλοι του ναού της Αγίας Σοφίας στην Κων­στα­ντι­νού­πολη όπως απο­δεί­χτηκε πλέον από μελέτες που έγιναν τα προη­γού­μενα χρόνια οι οποίες επι­βε­βαί­ω­σαν τους θρύλους και τις παρα­δό­σεις που υπήρχαν στο νησί.

Πράγ­ματι τους περα­σμέ­νους αιώνες οι θρύλοι και οι παρα­δό­σεις της Ρόδου ανα­φέ­ρουν ότι οι τρούλοι της Αγιάς Σοφιάς χτί­στη­καν με ελαφρά τούβλα που κατα­σκευά­ζο­νταν στη Ρόδο, με ιδιαί­τερη τεχνική γεγονός για το οποίο υπε­ρη­φα­νευό­ταν οι κάτοι­κοι του νησιού.

Οι παρα­δό­σεις αυτές έχουν πλέον επι­βε­βαιω­θεί και επίσημα από μελέτες και μετρή­σεις που έγιναν.

Λόγω του μεγέ­θους του τρούλου και του βάρους των τούβλων που χρη­σι­μο­ποιού­σαν την εποχή εκείνη, η κατα­σκευή ήταν δύσκολη από πλευράς στα­τι­κής, στε­γα­νό­τη­τας και αντοχής. Η κερα­μουρ­γική τέχνη της Ρόδου ήταν ονο­μα­στή εκείνη την εποχή.

Ενδει­κτικά σε μελέτη του που δημο­σιεύ­τηκε πριν από αρκετά χρόνια ο Αθα­νά­σιος Κοσ­σιώ­ρης ανα­φέ­ρει για τις παρα­δό­σεις αυτές τα εξής:

Ο Αντώνης Βρα­τσά­λης στα «Νιο­χω­ρί­τικα» γράφει: «Οι πρω­το­μά­στο­ρες της πόλης, που χτίζαν το Μέγα Μονα­στήρι, όταν φτάσαν στους τρού­λους, δυσκο­λεύ­ο­νταν να τους στε­ριώ­σουν και να τους κάνουν στε­γα­νούς, να μη ραγί­ζουν.

Γι’ αυτό φέραν ροδί­τικα κερα­μό­του­βλα και χώμα που ήταν ονο­μα­στά υλικά και συνταί­ρια­ξαν τους μεγα­λό­πρε­πους θόλους, στε­ρε­ώ­νο­ντάς τους με καλο­μα­λαγ­μένο κ ο υ ρ α σ ά ν ι, που ήταν μίγμα ασβέστη με ψιλο­κο­πα­νι­σμένο, ψημένο κερα­μι­δό­χωμα ανάκατο με γλι­στερή μούργα των λαδό­μυ­λων».

Ο επί­τι­μος πρώην Γυμνα­σιάρ­χης και ιστο­ρι­κός Ι. Στε­φα­νί­δης στο βιβλίο του «Ρόδος η νύμφη του Ηλίου», γράφει:

«Μεταξύ του συλ­λε­γέ­ντος τότε οικο­δο­μι­κού υλικού δια την ανέ­γερ­σιν του παν­σέ­πτου τούτου ναού ήσαν και αι πλίνθοι εκ του αργι­λώ­δους χώματος της Ρόδου, δια την κατα­σκευήν του περι­φή­μου τρούλου της Αγίας Σοφίας, διότι αύται είχον την ιδιό­τητα της ελαφρότητoς, του πορώ­δους και της αντοχής εις τας δια­φό­ρους και­ρι­κάς και ατμο­σφαι­ρι­κάς μετα­βο­λάς του Βυζα­ντίου. Οι πλίνθοι ούτοι ήσαν λεπτοί και τοσού­τον κούφοι, ώστε δώδεκα εξ αυτών αντι­στοί­χουν προς το βάρος ενός κοινού πλίνθου άλλων τόπων. Ήσαν δε εκ μίγ­μα­τος σχίνων τετριμ­μέ­νων, κόνεως κισή­ρεως, αλεύρου και άλλων ειδών, άτινα απέκτων μεγάλην σκλη­ρό­τητα».

Ο άλλος δάσκα­λος της Ρόδου, ο πρώην Γυμνα­σιάρ­χης Χ. Παπα­χρι­στο­δού­λου, στο βιβλίο του: «Ιστορία της Ρόδου» (σ. 241) γράφει για την κερα­μουρ­γία στη Ρόδο: «Φημι­σμένα είναι τα πήλινα τούβλα της Ρόδου για τη στε­ρε­ό­τητα και ελα­φρό­τητά τους. Ήταν λευκά και ζύγιζαν 5 ροδί­τικα όσο 1 άλλων τόπων.

Γι’ αυτό όταν έκτιζε ο Ιου­στι­νια­νός την Αγία Σοφιά, λέει ο βυζα­ντι­νός χρο­νο­γρά­φος Γ. Κωδινός, τα τούβλα – βήσαλα – του τρούλου τα παράγ­γειλε στη Ρόδο (Γ. Κωδ. Εκδ. Weber, Bονν.1843).

Έστειλε, λέει, ο Ιου­στι­νια­νός τον Κου­βι­κου­λά­ριον Τρωίλον, τον Έπαρχον Θεό­δω­ρον και τον Κυαί­στορα Βασι­λί­δην στη νήσο Ρόδο, να κάνουν εκεί «βήσαλα μεγάλα, σπογ­γώδη και λεπτά και λευκά, ο σταθμός πέντε βησάλων ενός βησάλου ημε­τέ­ρου ευρί­σκε­ται». Στο βιβλίο «Η νήσος Ρόδος» των Εδουάρ­δου Μπι­λιότι και Αββά Κοτρέ, 1881 (Μετά­φραση Μ. Μαλ­λια­ράκη και Σ, Καρα­βο­κυ­ρού) δια­βά­ζουμε στη σελίδα 209: «Οι βυζα­ντι­νοί συγ­γρα­φείς ποιού­νται μνείαν, περί της Αγίας Σοφίας λαλού­ντες, πλίνθων εν Ρόδω κατα­σκευα­σθέ­ντων, δι ων οικο­δο­μήθη ο μέγας θόλος του μεγα­λο­πρε­πούς τούτου ναού. Ήσαν λευκοί και τοσού­τον κούφοι οι πλίνθοι ούτοι, ώστε δώδεκα εξ αυτών αντι­στοί­χουν προς το βάρος ενός κοινού πλίνθου άλλων τόπων.

Ήσαν δε εκ μίγ­μα­τος σχοίνων τετριμ­μέ­νων, κόνεως κισ­σή­ρεος, αλεύρου και άλλων ειδών, άτινα απέκτων μεγάλην σκλη­ρό­τητα».

Το γεγονός λοιπόν της κατα­σκευής του τρούλου της Αγίας Σοφίας με τα ροδί­τικα υλικά επη­ρέ­ασε την τοπική κοι­νω­νία. Έτσι, δια­βά­ζουμε στο βιβλίο της συντα­ξιού­χου δασκά­λας Ρηνού­λας Μπούρδα-Καμπούρη «Το Βάτι που αγάπησα», ότι υπάρχει τοπω­νύ­μιο στην Κοι­νό­τητα του χωριού Βάτι, κοντά στο όρια με το Γεννάδι, με την ονο­μα­σία Αγία Σοφία. Η περιοχή είναι δεξιά της οδού από Γεννάδι προς Βάτι στο ύψος πριν τη βρύση της Ευρυ­μά­χειας.(Τρέχει ακόμη νερό). Εκεί λοιπόν έκτισαν και ένα μικρό Μοναστήρι-Εκκλησία αφιε­ρω­μένο στην Αγία Σοφία.

Προ­φα­νώς το αργι­λώ­δες του εδάφους και η χρο­νο­λο­γική τοπο­θέ­τηση της εκκλη­σίας περίπου στον 6ο αιώνα, ενι­σχύ­ουν την άποψη ότι το όνομα Αγία Σοφία της περιο­χής και του ναού δόθηκε για να υπο­δη­λώ­σει ότι από εκεί ελή­φθη­σαν τα υλικά για την κατα­σκευή του τρούλου της περί­φη­μης εκκλη­σίας της Κων­στα­ντι­νου­πό­λεως.

Σήμερα υπάρχει μόνο ένα τμήμα του τοίχου προς το μέρος του ιερού της εκκλη­σίας και πάμπολλα θραύ­σματα από κερα­μικά αγγεία (τα γνωστά στην τοπική διά­λε­κτο «βαστριά»).

Επίσης πάμπο­λες πλη­ρο­φο­ρίες βρί­σκουμε στο βιβλίο του Κώστα Σκαν­δα­λίδη «Το Γεννάδι της Ρόδου», όπου επι­βε­βαιώ­νο­νται και η τοπο­θε­σία και οι θρύλοι. Εκεί περι­λαμ­βά­νε­ται και η επι­στη­μο­νική μελέτη που δημο­σιεύ­θηκε στο περιο­δικό Journal of the American Ceramic Society για την προ­έ­λευση και τεχνο­λο­γία κερα­μι­κών της Αγίας Σοφίας στην Κων­στα­ντι­νού­πολη. Η μελέτη ήταν των μελε­τη­τών Αντω­νίας Μορο­πού­λου, Ahmet Cakmak και της Κυρια­κής Πολυ­κρέτη. Ελή­φθη­σαν δείγ­ματα και από τη Ρόδο και από το ναό της Αγίας Σοφίας και η φυσι­κο­χη­μική ανάλυση επι­βε­βαί­ωσε την προ­έ­λευση των υλικών από τη Ρόδο. (Moropoulou Antonia, Cakmak Ahmet, Polikreti Kyriaki, «Provenance and Technology Investigation of Agia Sophia Briks, Istanbul, Turkey», στο περιο­δικό Journal of the American Ceramic Society, Φεβρουά­ριος 2002, σ. 366-372).

Για να κατα­δει­χθεί η σημασία της Αγ. Σοφίας για τον ελλη­νι­σμό και το πόσο έντονα είχε επη­ρε­ά­σει ιδιαι­τέ­ρως τα λαϊκά στρώ­ματα, φαί­νε­ται από τις υπερ­βο­λές των θρύλων και των παρα­δό­σεων. Γράφει ο Α. Βρα­τσά­λης: «Σαν χτι­ζό­ταν η Αγία Σοφία, οι πέτρες εκυ­λού­σαν μονάχες τους από το λόφο της Ακρό­πο­λης της Ρόδου (Εννοεί το Μόντε Σμίθ) κι επή­γαι­ναν στην Πόλη. Σαν ήρτεν η είδηση πως τελεί­ωσε το Μέγα Μονα­στήρι, εστα­μά­τη­σαν έξαφνα κι εμεί­νασι κει που τις βλέ­πουμε σήμερα στις Κάτω Πέτρες, στην έξοδο της πόλης προς τα Κρητικά».

Η κατο­λί­σθηση των βράχων της Ακρό­πο­λης της Ρόδου προ­φα­νώς έγινε από κάποιο φυσικό φαι­νό­μενο (σεισμός, διά­βρωση εδάφους από βρο­χο­πτώ­σεις κ.λπ.), όμως ο θρύλος δείχνει το αίσθημα των κατοί­κων του νησιού για να βοη­θη­θεί το χτίσιμο της Αγιάς Σοφιάς αφ’ ενός και αφ’ ετέρου επι­βε­βαιώ­νει το γεγονός της χρη­σι­μο­ποί­η­σης των ροδί­τι­κων υλικών για το στέ­ριωμα του τρούλου.

«Κατα­φέ­ραμε μέσα από τα υλικά να δια­βά­σουμε τα μυστικά των βυζα­ντι­νών μαστό­ρων», δήλωσε πριν από μερικά χρόνια στην εφη­με­ρίδα ΤΑ ΝΕΑ η καθη­γή­τρια του Εθνικού Μετσό­βιου Πολυ­τε­χνείου Αντωνία Μορο­πού­λου, η οποία παρου­σί­ασε τα απο­τε­λέ­σματα μακρό­χρο­νης έρευνας που πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε από τα πανε­πι­στή­μια του Πρίν­στον των ΗΠΑ, του Μπο­γά­ζι­τζι της Τουρ­κίας και από το ΕΜΠ στην έκδοση που υπο­γρά­φει υπό τον τίτλο «Η ελλη­νική συμβολή στη συντή­ρηση της Αγίας Σοφίας», την οποία εξέδωσε το Τεχνικό Επι­με­λη­τή­ριο Ελλάδος.

Πρώτες ύλες από τη Ρόδο και ειδική τεχνική από την Ανατολή συν­δυά­στη­καν για να δημιουρ­γη­θούν οι οπτό­πλιν­θοι στον σημε­ρινό, δεύτερο, τρούλο της Αγίας Σοφίας, καθώς ο πρώτος κατέρ­ρευσε από σεισμό. Για να απο­δει­χθεί ο θρύλος που ήθελε τα τούβλα του τρούλου να κατα­σκευά­ζο­νται με ειδική παραγ­γε­λία, οι ερευ­νη­τές συνέ­κρι­ναν τα δομικά υλικά της Αγίας Σοφίας με σύγ­χρονα κτί­σματα από την Πόλη και τη Ρόδο. Τα απο­τε­λέ­σματα έδειξαν πως κατά 95% οι πρώτες ύλες προ­έρ­χο­νται από τη Ρόδο, είναι εμπλου­τι­σμέ­νες σε άργιλο και μπορούν να δώσουν οπτό­πλιν­θους συμπα­γείς και με υψηλή αντοχή. Όσο για την τεχνική όπτησης (ψησί­μα­τος των τούβλων) έχει τις ρίζες της στην Ανατολή όπου η συγκε­κρι­μένη τεχνο­γνω­σία ήταν ιδιαι­τέ­ρως ανα­πτυγ­μένη.

Πηγή: protothema.gr