Αποκαλύπτοντας τη βιομηχανία της ψεύτικης δημοφιλίας στο Internet

Εκα­τομ­μύ­ρια ψεύ­τι­κοι followers ακο­λου­θούν όσους χρή­στες του Twitter επι­θυ­μούν να τους αγο­ρά­σουν, ψεύ­τι­κα likes ενι­σχύ­ουν τη δη­μο­τι­κό­τη­τα ιστο­σε­λί­δων ή αναρ­τή­σε­ων στο Facebook, στο Instagram και σε άλλα μέσα κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης, ψεύ­τι­κα shares πω­λού­νται από σκο­τει­νές εται­ρεί­ες στο Δια­δί­κτυο. Στις απο­κα­λύ­ψεις των τε­λευ­ταί­ων μηνών για τα fake news, τη ρω­σι­κή ανά­μει­ξη στις αμε­ρι­κα­νι­κές προ­ε­δρι­κές εκλο­γές και τα bots (ψεύ­τι­κα προ­φίλ) που χρη­σι­μο­ποιού­νται κατά κόρον, ιδίως στο Twitter, έρ­χο­νται να προ­στε­θούν οι απο­κα­λύ­ψεις για τη μαύρη αγορά followers, likes, shares, views και retweets.

Οι απο­κα­λύ­ψεις αυτές επι­βε­βαιώ­νουν όσα υπο­ψιά­ζο­νταν εδώ και καιρό οι χρή­στες των μέσων κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης και θέ­τουν υπό αμ­φι­σβή­τη­ση όλον τον τρόπο με τον οποίο αυτά είναι ορ­γα­νω­μέ­να, δη­μιουρ­γώ­ντας ου­σιώ­δη ερω­τή­μα­τα. Αν κά­ποιος είναι ψεύ­τι­κα δη­μο­φι­λής, γιατί να παίρ­νει δια­φή­μι­ση η οποία στο Internet βα­σί­ζε­ται στη δη­μο­τι­κό­τη­τα μιας ιστο­σε­λί­δας, ενός vlogger (μπλό­γκερ μέσω βί­ντεο) ή μιας ανάρ­τη­σης; Σε μια εποχή όπου όλοι κά­νουν τα πάντα στο Internet, πώς μπο­ρεί κά­ποιος να ξε­δια­λύ­νει τι είναι πραγ­μα­τι­κό και τι ψεύ­τι­κο; Και γιατί τα ίδια τα μέσα κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης δεν κά­νουν πε­ρισ­σό­τε­ρα για να «κα­θα­ρί­σουν» τους πραγ­μα­τι­κούς από τους ψεύ­τι­κους χρή­στες τους;

Ο αρ­χι­κός εν­θου­σια­σμός των πρώ­των (αθώων) ετών για τη δη­μο­κρα­τι­κό­τη­τα του Internet με­τα­τρέ­πε­ται σε κα­χυ­πο­ψία λόγω της ευ­κο­λί­ας με την οποία μπο­ρεί κά­ποιος να χει­ρα­γω­γή­σει ό,τι συμ­βαί­νει στον ιστο­χώ­ρο. Οι εται­ρεί­ες-κο­λοσ­σοί της νέας τε­χνο­λο­γί­ας, που γνω­ρί­ζουν τα πάντα για εμάς και το εκ­με­ταλ­λεύ­ο­νται κα­ταλ­λή­λως που­λώ­ντας μας σε δια­φη­μι­ζο­μέ­νους, φαί­νε­ται ότι αυτό που γνω­ρί­ζουν (ή θέ­λουν να γνω­ρί­ζουν) λι­γό­τε­ρο είναι ο εαυ­τός τους. Πόσοι από τους «ενερ­γούς χρή­στες» τους είναι πραγ­μα­τι­κοί; Πόση από τη δια­φή­μι­ση που έχουν βα­σί­ζε­ται σε πραγ­μα­τι­κά στοι­χεία δη­μο­φι­λί­ας;

Κα­τα­λυ­τι­κό για τις εξε­λί­ξεις υπήρ­ξε ρε­πορ­τάζ που δη­μο­σιεύ­τη­κε πριν από μία εβδο­μά­δα στους «New York Times». Την πε­ρα­σμέ­νη άνοι­ξη, μετά τις απο­κα­λύ­ψεις για τη ρω­σι­κή ανά­μει­ξη στις αμε­ρι­κα­νι­κές εκλο­γές, η εφη­με­ρί­δα ανέ­θε­σε σε ομάδα δη­μο­σιο­γρά­φων να ερευ­νή­σει τι ακρι­βώς συμ­βαί­νει στα μέσα κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης. Η πο­λύ­μη­νη έρευ­νά τους υπήρ­ξε σο­κα­ρι­στι­κή: όποιος θέλει να εμ­φα­νι­στεί δη­μο­φι­λής στο Δια­δί­κτυο, για λό­γους «γο­ή­τρου» ή επαγ­γελ­μα­τι­κούς, μπο­ρεί εύ­κο­λα να το κάνει με το αζη­μί­ω­το. Η έρευ­να των «New York Times» επι­κε­ντρώ­θη­κε σε μια «σκο­τει­νή» εται­ρεία, ονό­μα­τι Devumi, και κα­τέ­λη­ξε στο εξής: η Devumi πού­λη­σε του­λά­χι­στον 200 εκα­τομ­μύ­ρια ψεύ­τι­κους followers στους πε­λά­τες της. Αντλώ­ντας από ένα στοκ που υπο­λο­γί­ζε­ται σε του­λά­χι­στον 3,5 εκα­τομ­μύ­ρια αυ­το­μα­το­ποι­η­μέ­νους λο­γα­ρια­σμούς στο Twitter (δη­λα­δή λο­γα­ρια­σμούς που δεν ανή­κουν σε φυ­σι­κά πρό­σω­πα, αλλά δη­μιουρ­γή­θη­καν από επι­τή­δειους που στη συ­νέ­χεια τους πω­λούν), η Devumi πού­λη­σε πολ­λές φορές κα­θέ­ναν από τους ψεύ­τι­κους αυ­τούς λο­γα­ρια­σμούς σε δια­φο­ρε­τι­κούς χρή­στες κερ­δί­ζο­ντας εκα­τομ­μύ­ρια δο­λά­ρια.

Τρεις είναι ήδη οι κυ­ριό­τε­ρες επι­πτώ­σεις που έθεσε σε κί­νη­ση το ρε­πορ­τάζ των «New York Times», το οποίο δη­μο­σιεύ­τη­κε το πε­ρα­σμέ­νο Σάβ­βα­το. Πρώ­τον, εκα­τομ­μύ­ρια προ­φίλ «κα­τε­βαί­νουν» κα­θη­με­ρι­νά στο Facebook και αλλού και εκα­τομ­μύ­ρια followers «εξα­φα­νί­ζο­νται» από το Twitter, που δεν μπο­ρεί πλέον να υπο­βαθ­μί­ζει το θέμα, όπως έκανε πα­γί­ως μέχρι πρό­τι­νος. Δεύ­τε­ρον, ει­σαγ­γε­λείς έχουν επι­λη­φθεί του θέ­μα­τος σε διά­φο­ρες αμε­ρι­κα­νι­κές πο­λι­τεί­ες, με­τα­ξύ των οποί­ων η Νέα Υόρκη, λόγω της εξα­πά­τη­σης του κοι­νού και της κλο­πής κοι­νω­νι­κών προ­φίλ που έφερε στο φως η υπό­θε­ση. Και, τρί­τον, φου­ντώ­νει το εύ­λο­γο ερώ­τη­μα γιατί αυτό που κα­τά­φε­ρε να κάνει μια ομάδα δη­μο­σιο­γρά­φων ξε­κι­νώ­ντας από το μηδέν, δεν μπο­ρού­σαν να το είχαν κάνει το Twitter ή το Instagram, που έχουν και με­γα­λύ­τε­ρη πρό­σβα­ση στα στοι­χεία των λο­γα­ρια­σμών των χρη­στών τους. Ανα­μέ­νο­νται αντι­δρά­σεις και από τις εται­ρεί­ες που πλη­ρώ­νουν χρή­μα­τα για να δια­φη­μί­ζουν τα προ­ϊ­ό­ντα τους σε «δη­μο­φι­λείς» ιστο­σε­λί­δες ή μέσω βλό­γκερ που έχουν πολ­λούς (ανύ­παρ­κτους) followers ή πολλά (ψεύ­τι­κα) views στο YouTube.

Η έρευ­να των «New York Times» βρήκε ότι τα προ­φίλ του­λά­χι­στον 55.000 πραγ­μα­τι­κών χρη­στών του Twitter (όνομα, φω­το­γρα­φία και άλλα προ­σω­πι­κά στοι­χεία) είχαν κλα­πεί και η Devumi τα χρη­σι­μο­ποιού­σε αυ­τού­σια ή τα πολ­λα­πλα­σί­α­ζε πα­ραλ­λάσ­σο­ντάς τα (π.χ. ένα κε­φα­λαίο γράμ­μα του ονό­μα­τος γι­νό­ταν μικρό) για να πα­ρι­στά­νουν τους followers των πε­λα­τών της. Τα ψεύ­τι­κα αυτά προ­φίλ ή bots δεν τα κα­τα­σκεύ­α­ζε καν η Devumi, αλλά τα αγό­ρα­ζε μα­ζι­κά από ιστο­σε­λί­δες που πω­λούν bots, οι οποί­ες όμως είναι δύ­σχρη­στες (π.χ. ζη­τούν πλη­ρω­μή σε μπιτ­κόιν) για τον απλό χρή­στη. Η Peakerr, για πα­ρά­δειγ­μα, που­λά­ει 1.000 bots προς 1 δο­λά­ριο ενώ η Devumi τα με­τα­πω­λού­σε στους πε­λά­τες της προς 17 δο­λά­ρια. Τα ίδια bots πω­λού­νται και ξα­να­πω­λού­νται σε δια­φο­ρε­τι­κούς πε­λά­τες. Η Devumi είχε συ­νο­λι­κά 200.000 πε­λά­τες, κερ­δί­ζο­ντας πε­ρισ­σό­τε­ρα από 6 εκα­τομ­μύ­ρια δο­λά­ρια.

Οι «New York Times» υπο­λό­γι­σαν ότι ως και 48 εκα­τομ­μύ­ρια από τους ενερ­γούς χρή­στες του Twitter είναι ψεύ­τι­κοι (σχε­δόν το 15% του συ­νό­λου). Το πα­ρά­δο­ξο είναι ότι ενώ το Twitter, το Facebook και οι υπό­λοι­πες πλατ­φόρ­μες απα­γο­ρεύ­ουν την αγορά followers και likes, αυτοί πω­λού­νται ελεύ­θε­ρα στο Internet.

«Το Βήμα» επι­σκέ­φθη­κε την ιστο­σε­λί­δα της Devumi και προ­σπά­θη­σε να αγο­ρά­σει followers για το Twitter (σε τιμές που ξε­κι­νούν από 10 δο­λά­ρια για 500 followers και φθά­νουν τα 1.799 δο­λά­ρια για 250.000), αλλά η υπη­ρε­σία αυτή δεν λει­τουρ­γού­σε. Επί­σης δεν λει­τουρ­γού­σε ούτε η αγορά retweets και likes (από 7 δο­λά­ρια τα 100 ως 99 δο­λά­ρια τα 10.000). Λει­τουρ­γού­σαν όμως μια χαρά, του­λά­χι­στον την Πέμ­πτη το από­γευ­μα, όταν δο­κί­μα­σε «Το Βήμα», οι πω­λή­σεις views στο YouTube (από 17 δο­λά­ρια οι 2.000 ως 21.000 οι 5.000.000 – στην τιμή πε­ρι­λαμ­βά­νο­νται τα likes), τα shares στο YouTube (από 10 δο­λά­ρια τα 100 ως 499 δο­λά­ρια τα 20.000), οι followers στο LinkedIn και στο Pinterest, τα plays (μου­σι­κής) στο SoundCloud και τα views (βί­ντεο) στο Vimeo.

Λει­τουρ­γού­σε επί­σης η αγορά likes σε όλα τα πα­ρα­πά­νω, αν και όπως έχει η κα­τά­στα­ση σή­με­ρα στο Internet, τα likes δια­τί­θε­νται και δω­ρε­άν. Μια απλή ανα­ζή­τη­ση που έκανε «Το Βήμα» στο Google, επί­σης την Πέμ­πτη, έφερε με­ρι­κές δε­κά­δες ιστο­σε­λί­δες ή βί­ντεο του YouTube που εξη­γούν βήμα-βήμα πώς να βάλει κά­ποιος όσα like επι­θυ­μεί στην ιστο­σε­λί­δα του, στις αναρ­τή­σεις του, στις φω­το­γρα­φί­ες που ανε­βά­ζει κ.λπ.

Αυτά λει­τουρ­γούν μια χαρά, όπως φά­νη­κε από ανάρ­τη­ση σε ψεύ­τι­κο προ­φίλ στο Facebook που έλαβε 50 likes σχε­δόν αυ­το­στιγ­μεί (η επι­λο­γή φθά­νει ως δε­κά­δες χι­λιά­δες likes).

Ποιοι αγό­ρα­σαν «ακο­λού­θους»

Στην ψη­φια­κή εποχή, το κοι­νω­νι­κό στά­τους αλλά και η δια­φη­μι­στι­κή αξία κά­ποιου εξαρ­τώ­νται από τον αριθ­μό των αν­θρώ­πων που τον ακο­λου­θούν, γί­νο­νται φίλοι ή βά­ζουν like. Αν είναι «δη­μο­φι­λής» μπο­ρεί να μο­σχο­που­λή­σει τον εαυτό του και τα φού­μα­ρα που τουι­τά­ρει. Πα­ρά­δειγ­μα, τα αδέρ­φια Αρα­μπέ­λα και Τζα­α­ντίν Ντάχο που κερ­δί­ζουν πε­ρισ­σό­τε­ρα από 100.000 δο­λά­ρια τον χρόνο ως «επι­δρα­στι­κοί». Η 14χρονη Αρα­μπέ­λα, που τουι­τά­ρει ως Amazing Arabella, πλη­ρώ­θη­κε από εται­ρεί­ες όπως οι Louis Vuitton, Amazon, Disney και Nintendo για να προ­ω­θή­σει τα προ­ϊ­ό­ντα τους. Οι «New York Times» απο­κά­λυ­ψαν ότι η μη­τέ­ρα τους είχε αγο­ρά­σει χι­λιά­δες retweets από την Devumi. Ανά­με­σα στους υπό­λοι­πους πε­λά­τες της Devumi που ξε­μπρό­στια­σε η αμε­ρι­κα­νι­κή εφη­με­ρί­δα είναι η βρε­τα­νί­δα λαίδη Μάρθα Λέιν-Φοξ του Σόχο, μέλος της Βου­λής των Λόρ­δων αλλά και του διοι­κη­τι­κού συμ­βου­λί­ου του Twitter (!), που αγό­ρα­σε δε­κά­δες χι­λιά­δες followers (τους 25.000 από αυ­τούς λίγο μετά τον διο­ρι­σμό της στο Twitter!).

Το πε­λα­το­λό­γιο της Devumi πε­ρι­λαμ­βά­νει τον δι­σε­κα­τομ­μυ­ριού­χο Μάικλ Ντελ (των υπο­λο­γι­στών Dell), τη σύ­ζυ­γο του υπουρ­γού Οι­κο­νο­μι­κών των ΗΠΑ Στί­βεν Μνού­τσιν, τον πρό­ε­δρο του Εκουα­δόρ Λενίν Μο­ρέ­νο, τον Ερικ Κά­πλαν, ομι­λη­τή και φίλο του Ντό­ναλντ Τραμπ, με­σαί­ου βε­λη­νε­κούς καλ­λι­τέ­χνες, υπεύ­θυ­νους μάρ­κε­τινγκ (που αγό­ρα­ζαν για πε­λά­τες τους αλλά και για τον εαυτό τους), δη­μο­σιο­γρά­φους (πε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νου του Λού­κας Πί­τερ­σον που γρά­φει μια τα­ξι­διω­τι­κή στήλη για τους «New York Times»), αθλη­τές, σεφ, dj, κ.ά.

Το Internet έχει μια ευ­ρύ­τα­τη σκο­τει­νή πλευ­ρά. Δεν πάει πολύς και­ρός που απο­κα­λύ­φθη­κε ότι οι δια­φη­μί­σεις που έβγαι­ναν στην κο­ρυ­φή της ανα­ζή­τη­σης στο Google για κλι­νι­κές απο­το­ξί­νω­σης οδη­γού­σαν τους εθι­σμέ­νους στο αλ­κο­όλ ή στα ναρ­κω­τι­κά σε αμ­φί­βο­λης ποιό­τη­τας κέ­ντρα που είχαν ως στόχο τα χρή­μα­τα των εξαρ­τη­μέ­νων και όχι την απαλ­λα­γή τους από την εξάρ­τη­ση. Αλλη πρό­σφα­τη απο­κά­λυ­ψη αφορά τις πλα­σμα­τι­κές κρι­τι­κές προ­ϊ­ό­ντων, όπου χρή­στες πλη­ρώ­νο­νταν από τις εται­ρεί­ες για να γρά­ψουν θε­τι­κά σχό­λια π.χ. για ένα στρώ­μα. Αν σε αυτά προ­σθέ­σου­με την παι­δε­ρα­στία και άλλες μορ­φές εκ­με­τάλ­λευ­σης των ανη­λί­κων στα μέσα κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης, τις φωνές που πλη­θαί­νουν για τις επι­πτώ­σεις από την υπερ­βο­λι­κή χρήση των σό­σιαλ μί­ντια (από εθι­σμό ως κα­τά­θλι­ψη) σε εφή­βους και ενη­λί­κους, τις φωνές που μόλις άρ­χι­σαν να υψώ­νο­νται για τις επι­θε­τι­κές τα­κτι­κές του Facebook, του LinkedIn και άλλων για να επα­να­προ­σελ­κύ­σουν χρή­στες που εγκα­τέ­λει­ψαν ή επι­σκέ­πτο­νται σπά­νια τον λο­γα­ρια­σμό τους (π.χ. βομ­βαρ­δί­ζο­νται με email και ει­δο­ποι­ή­σεις) καθώς και την πλα­σμα­τι­κή δη­μο­φι­λία, γί­νε­ται εμ­φα­νής η ανά­γκη για ρυθ­μι­στι­κούς κα­νό­νες σε έναν τομέα που είναι, από τη φύση του, δύ­σκο­λο να ρυθ­μι­στεί, αλλά δεν μπο­ρεί να συ­νε­χί­σει να λει­τουρ­γεί σε γκρί­ζες ζώνες.

Η πλα­σμα­τι­κή δη­μο­φι­λία είναι (άφθο­νο) χρήμα

Με δε­δο­μέ­νο ότι όσο πιο πολλά likes έχει μια ανάρ­τη­ση τόσο ψη­λό­τε­ρα ανε­βαί­νει στο News Feed του Facebook λόγω των αλ­γο­ρίθ­μων, είναι σαφές γιατί κά­ποιος έχει συμ­φέ­ρον να δη­μιουρ­γή­σει ψεύ­τι­κα likes: πε­ρισ­σό­τε­ρα άτομα θα δουν την ανάρ­τη­σή του. Ακόμη πιο σαφές είναι γιατί κά­ποιος έχει συμ­φέ­ρον να αγο­ρά­σει followers, views ή shares: ο αριθ­μός των ακο­λού­θων ή των θε­ά­σε­ων κα­θο­ρί­ζει αν κά­ποιος θα χρι­στεί «επι­δρα­στι­κός» (influencer) από τις δια­φη­μι­στι­κές εται­ρεί­ες και τους σπόν­σο­ρες, το οποίο με­τα­φρά­ζε­ται σε χι­λιά­δες δο­λά­ρια. Ενας «επι­δρα­στι­κός» ερα­σι­τέ­χνης, όπως η Μικρή Ολ­λαν­δέ­ζα στα καθ’ ημάς, πλη­ρώ­νε­ται αδρά για να προ­ω­θή­σει προ­ϊ­ό­ντα. Στις ΗΠΑ, αν έχει 100.000 ακο­λού­θους πλη­ρώ­νε­ται κατά μέσο όρο 2.000 δο­λά­ρια για ένα tweet, ενώ αν έχει ένα εκα­τομ­μύ­ριο ακο­λού­θους, μπο­ρεί να πλη­ρω­θεί ως και 20.000 δο­λά­ρια ανά tweet.

Αλλά και τα ίδια τα σό­σιαλ μί­ντια έχουν συμ­φέ­ρον να κά­νουν τα στρα­βά μάτια στα ψεύ­τι­κα προ­φίλ γιατί η αξία τους ως εται­ρειών εξαρ­τά­ται από τον αριθ­μό των χρη­στών τους. Γι’ αυτό ακο­λου­θούν τους δι­κούς τους κα­νό­νες στον εντο­πι­σμό των ψεύ­τι­κων λο­γα­ρια­σμών και μόνο αν πιε­στούν θα ξε­κα­θα­ρί­σουν τους πραγ­μα­τι­κούς χρή­στες από τους ψεύ­τι­κους. Θα μπο­ρού­σαν πολύ εύ­κο­λα να απαι­τούν από όποιον θέλει να δη­μιουρ­γή­σει ένα νέο προ­φίλ να απα­ντή­σει σε μια ερώ­τη­ση για να απο­δεί­ξει ότι δεν είναι ρο­μπότ, όπως κά­νουν πολ­λές ιστο­σε­λί­δες εται­ρειών, αλλά το Twitter, το Facebook και οι λοι­ποί δεν εφαρ­μό­ζουν τέ­τοιο μέτρο.

«Το Βήμα» επι­σκέ­φθη­κε ιστο­σε­λί­δες όπως socialenvy.co (που δια­φη­μί­ζε­ται ως «ένα ισχυ­ρό ερ­γα­λείο ανά­πτυ­ξης στο Instagram»), diylikes.com («όλες οι πα­ραγ­γε­λί­ες υπο­στη­ρί­ζο­νται από 100% αντι­κα­τά­στα­ση των followers αν για κά­ποιον λόγο χά­σε­τε με­ρι­κούς» – δη­λα­δή αν δια­γρα­φούν ως bots), likefake.com («ένα απλό ερ­γα­λείο που με­τα­τρέ­πει τον κα­θη­με­ρι­νό άν­θρω­πο σε διε­θνή σου­περ­στάρ»), hublaa.to και techintor.com. Ολες φαί­νε­ται να λει­τουρ­γούν.