Εκπαίδευση: Μαθητές δεν κατανοούν τι διαβάζουν

Ένα σημα­ντικό ποσοστό μαθητών, που ξεπερνά το 20% κατά την ολο­κλή­ρωση της υπο­χρε­ω­τι­κής εκπαί­δευ­σης, αντι­με­τω­πί­ζει σοβαρές δυσκο­λίες στην κατα­νό­ηση του σχο­λι­κού γραπτού λόγου και σε ακόμη μεγα­λύ­τερο βαθμό στην παρα­γωγή γραπτού λόγου. Αντί­στοι­χες δια­πι­στώ­σεις κατα­γρά­φο­νται και για τα Μαθη­μα­τικά, με τις δυσκο­λίες να μην είναι αμιγώς μαθη­μα­τι­κές, αλλά και γλωσ­σι­κές. Ουσια­στικά, ένα στα πέντε παιδιά κιν­δυ­νεύει να απο­φοι­τή­σει από το Γυμνά­σιο λει­τουρ­γικά αναλ­φά­βητο. Τι σημαί­νει αυτό; Δεν θα μπορεί να κατα­νοεί με επάρ­κεια τον προ­φο­ρικό και γραπτό λόγο, να δια­τυ­πώ­νει με σαφή­νεια τη σκέψη του, να κάνει αφαι­ρε­τι­κούς συνειρ­μούς, να ανα­πτύσ­σει κριτική σκέψη, να εκμε­ταλ­λεύ­ε­ται ευκαι­ρίες για βελ­τί­ωση των γνω­στι­κών του δεξιο­τή­των, όπως ορίζει η UNESCO τον λει­τουρ­γικό αναλ­φα­βη­τι­σμό.

Αυτό επι­ση­μαί­νε­ται στην ετήσια έκθεση της Αρχής Δια­σφά­λι­σης της Ποιό­τη­τας στην Πρω­το­βάθ­μια και Δευ­τε­ρο­βάθ­μια Εκπαί­δευση (ΑΔΙΠΠΔΕ) για το 2024. Πρό­κει­ται για επι­σή­μανση που προ­έ­κυψε από την ανάλυση των απο­τε­λε­σμά­των των δια­γνω­στι­κών εξε­τά­σεων που διε­νερ­γή­θη­καν στην ΣΤ΄ Τάξη Δημο­τι­κού και στην Γ΄ Τάξη Γυμνα­σίου τα τελευ­ταία έτη στα γνω­στικά αντι­κεί­μενα της Γλώσσας και των Μαθη­μα­τι­κών. Η έκθεση μάλιστα προ­τεί­νει να επα­νε­ξε­τα­σθεί το ηλι­κιακό όριο εγγρα­φής στην Α΄ Τάξη Δημο­τι­κού στη χώρα.

Ειδι­κό­τερα, οι ανα­φο­ρές στην «Κ» του προ­έ­δρου της Αρχής Ηλία Ματσαγ­γούρα (πρόσωπο με μεγάλη πείρα και εγνω­σμένο έργο καθώς είναι ομό­τι­μος καθη­γη­τής διδα­κτι­κής στο Παι­δα­γω­γικό Τμήμα Δημο­τι­κής Εκπαί­δευ­σης του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών και πρό­ε­δρος της Επι­στη­μο­νι­κής Επι­τρο­πής των ετήσιων δια­γνω­στι­κών εξε­τά­σεων για το επίπεδο των μαθητών στο τέλος του Δημο­τι­κού και του Γυμνα­σίου) απο­τυ­πώ­νουν το πρό­βλημα. «Υπάρχει ένα ποσοστό μαθητών Δημο­τι­κού και Γυμνα­σίου που αδυ­να­τεί να αντα­πο­κρι­θεί σε ερω­τή­σεις πρώτου επι­πέ­δου δυσκο­λίας και πολύ περισ­σό­τερο να αντα­πο­κρι­θεί σε ερω­τή­σεις δευ­τέ­ρου και τρίτου βαθμού δυσκο­λίας. Η κατη­γο­ρία των εν λόγω μαθητών πρέπει να απο­τε­λέ­σει αντι­κεί­μενο ιδιαί­τε­ρης εκπαι­δευ­τι­κής προ­σέγ­γι­σης και να ληφθούν εγκαί­ρως τα ανα­γκαία μέτρα πρό­λη­ψης και αντι­με­τώ­πι­σης». Και αυτό διότι σε αντί­θετη περί­πτωση ένα ποσοστό μαθητών που αγγίζει το 20% του μαθη­τι­κού πλη­θυ­σμού κιν­δυ­νεύ­ουν να απο­φοι­τή­σουν από το Γυμνά­σιο, όπου ολο­κλη­ρώ­νε­ται η υπο­χρε­ω­τική εκπαί­δευση, ως λει­τουρ­γικά αναλ­φά­βη­τοι σε σημα­ντι­κούς τομείς της Γλώσσας και των Μαθη­μα­τι­κών. «Συναφές είναι το θέμα του τρόπου βαθ­μο­λό­γη­σης των μαθητών, που έχει καθιε­ρω­θεί στη χώρα μας», παρα­τη­ρεί ο κ. Ματσαγ­γού­ρας.

Nέος, πιο ενι­σχυ­μέ­νος ρόλος για τον διευ­θυ­ντή του σχο­λείου

Σύμφωνα με τον ίδιο, «ιδιαί­τερα προ­βλη­μα­τί­ζουν οι δυσκο­λίες που εντο­πί­ζο­νται στις ανοι­κτές ερω­τή­σεις της Γλώσσας και των Μαθη­μα­τι­κών της ΣΤ΄ Δημο­τι­κού και της Γ΄ Γυμνα­σίου, προ­βλή­ματα βεβαίως που δεν ανα­κύ­πτουν αιφ­νι­δίως σε αυτές τις τάξεις, αλλά έχουν τις ρίζες τους σε πρα­κτι­κές του εκπαι­δευ­τι­κού συστή­μα­τος και στη μη έγκαιρη και απο­τε­λε­σμα­τική αντι­με­τώ­πιση των μαθη­τι­κών δυσκο­λιών κατά την εμφά­νισή τους στην Α΄ Δημο­τι­κού. Απο­τέ­λε­σμα αυτού είναι να εδραιώ­νο­νται και να οξύ­νο­νται οι εν λόγω δυσκο­λίες στις επό­με­νες τάξεις, επειδή δεν ελή­φθη­σαν μέτρα έγκαι­ρης πρό­λη­ψης και αντι­με­τώ­πι­σής τους».

Την ανάγκη να ληφθούν μέτρα πρό­λη­ψης επι­ση­μαί­νει η Αρχή Δια­σφά­λι­σης της Ποιό­τη­τας στην Πρω­το­βάθ­μια και Δευ­τε­ρο­βάθ­μια Εκπαί­δευση στην ετήσια έκθεσή της.

Η έκθεση παρα­τη­ρεί πως «τόσο τα προ­βλή­ματα που δια­πι­στώ­νο­νται στις επι­δό­σεις των μαθητών, μέσω των δια­γνω­στι­κών εξε­τά­σεων, στην ΣΤ΄ Τάξη Δημο­τι­κού και αργό­τερα οξυμ­μένα στην Γ΄ Τάξη Γυμνα­σίου όσο και οι λύσεις τους έχουν τις αρχές τους στο Νηπια­γω­γείο και στις πρώτες τάξεις του Δημο­τι­κού. Η έγκαιρη παρέμ­βαση δεν εξα­λεί­φει βέβαια όλα τα προ­βλή­ματα αλλά τα καθιστά δια­χει­ρί­σιμα και συμ­βάλ­λει καθο­ρι­στικά στη δια­μόρ­φωση ενός πλαι­σίου απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τε­ρης δια­χεί­ρι­σής τους στις επό­με­νες τάξεις. Επο­μέ­νως, πρέπει προ­γραμ­μα­τι­σμένα και εστια­σμένα να εμπλέ­κο­νται στις δια­δι­κα­σίες πρό­λη­ψης και εκπαι­δευ­τι­κής δια­χεί­ρι­σης νηπια­γω­γοί, δάσκα­λοι και καθη­γη­τές, με τον συντο­νι­σμό από την ιεραρ­χία των στε­λε­χών της εκπαί­δευ­σης, που ευθύ­νε­ται για τον σχε­δια­σμό δράσεων πρό­λη­ψης και δια­χεί­ρι­σης των εκπαι­δευ­τι­κών κατα­στά­σεων. Η συστη­μα­τική και στο­χευ­μένη εμπλοκή του εκπαι­δευ­τι­κού προ­σω­πι­κού όλων των βαθ­μί­δων –νηπια­γω­γών, δασκά­λων και καθη­γη­τών– καθί­στα­ται επι­τα­κτική, υπό τον συντο­νι­σμό της εκπαι­δευ­τι­κής ιεραρ­χίας, η οποία φέρει την ευθύνη για τον σχε­δια­σμό και την υλο­ποί­ηση προ­λη­πτι­κών και δια­χει­ρι­στι­κών εκπαι­δευ­τι­κών παρεμ­βά­σεων». Οπως τόνισε στην «Κ» ο κ. Ματσαγ­γού­ρας, σε αυτή τη συγκυ­ρία είναι ιδιαί­τερα σημα­ντικό ότι το εκπαι­δευ­τικό μας σύστημα απέ­κτησε Περι­φε­ρεια­κούς Επόπτες Ποιό­τη­τας, που θα βοη­θή­σουν στη διά­γνωση και αντι­με­τώ­πιση του προ­βλή­μα­τος.

Για την πρόληψη του φάσμα­τος του λει­τουρ­γι­κού αναλ­φα­βη­τι­σμού, ο κ. Ματσαγ­γού­ρας ανα­φέ­ρει ότι μεταξύ άλλων το εκπαι­δευ­τικό μας σύστημα πρέπει να δια­σφα­λί­σει ότι οι εγγρα­φό­με­νοι μαθητές στην Α΄ Δημο­τι­κού έχουν ήδη κατα­κτή­σει τον ανα­γκαίο βαθμό μαθη­σια­κής, γλωσ­σι­κής, γνω­στι­κής (ή νοη­τι­κής) και κοι­νω­νι­κο­συ­ναι­σθη­μα­τι­κής ετοι­μό­τη­τας, προ­κει­μέ­νου να αντι­με­τω­πί­ζουν τις προ­κλή­σεις της πρώτης γραφής και ανά­γνω­σης, καθώς και του δεκα­δι­κού συστή­μα­τος αρίθ­μη­σης και της εκτέ­λε­σης μαθη­μα­τι­κών πράξεων.

Ειση­γή­σεις

Εχουν ήδη γίνει σχε­τι­κές ειση­γή­σεις προς το υπουρ­γείο Παι­δείας, στις οποίες συμπε­ρι­λαμ­βά­νε­ται και η πρόταση για εγγραφή μαθητών στην Α΄ Δημο­τι­κού μετά τη συμπλή­ρωση της ηλικίας των έξι ετών, η οποία είναι η μικρό­τερη ηλικία που συνα­ντά­ται στις χώρες της Ε.Ε. Πρέπει λοιπόν να επα­νε­ξε­τα­σθεί το ηλι­κιακό όριο εγγρα­φής στην Α΄ Δημο­τι­κού στη χώρα. Σήμερα οι μαθητές μπορούν να εγγρα­φούν στην Α΄ Δημο­τι­κού όταν έχουν συμπλη­ρώ­σει την ηλικία των πέντε ετών και οκτώ μηνών. Τότε θεω­ρεί­ται ότι έχουν απο­κτή­σει σχολική ετοι­μό­τητα. Ο κ. Ματσαγ­γού­ρας προ­τεί­νει το όριο να ανέβει στα έξι χρόνια – απόφαση που δεν έχει δημο­σιο­νο­μικό κόστος. Οι νηπια­γω­γοί σε συνερ­γα­σία με τους σχο­λι­κούς ψυχο­λό­γους εάν κρίνουν ότι ένα παιδί δεν έχει την απα­ραί­τητη σχολική ετοι­μό­τητα για το Δημο­τικό να το επι­ση­μαί­νουν σε τριμελή επι­τροπή (απο­τε­λού­μενη από έναν επόπτη ποιό­τη­τας, έναν σχολικό σύμ­βουλο και ένα μέλος του αρμό­διου ΚΕΔΑΣΥ), που θα απο­φαί­νε­ται εάν το παιδί θα παρα­κο­λου­θεί ένα ενδιά­μεσο πρό­γραμμα στα σημεία που υστερεί – πιθα­νό­τατα παράλ­ληλα με τις κανο­νι­κές ώρες του νηπια­γω­γείου.

Σε δεύτερη φάση, κρί­νε­ται ανα­γκαία η παρα­κο­λού­θηση της πορείας των μαθητών Α΄ και Β΄ Δημο­τι­κού. Μάλιστα, ο πανε­πι­στη­μια­κός προ­τεί­νει η αντι­με­τώ­πισή τους να γίνει οργα­νω­μένα με τη στήριξη του Περι­φε­ρεια­κού Συμ­βου­λίου Εποπτών Ποιό­τη­τας, το οποίο να οργα­νώ­σει ένα Τμήμα Αλφα­βη­τι­σμού και Λει­τουρ­γι­κού Εγγραμ­μα­τι­σμού. Σε αυτό το πλαίσιο, οι μαθητές Α΄ και Β΄ Δημο­τι­κού που παρου­σιά­ζουν δυσκο­λίες στους εν λόγω τομείς πρέπει να στη­ρι­χθούν, μέσω εναλ­λα­κτι­κών διδα­κτι­κών προ­σεγ­γί­σεων, ενι­σχυ­τι­κής διδα­σκα­λίας και δια­φο­ρο­ποι­η­μέ­νης μάθησης.

Προ­βλή­ματα στην κατα­νό­ηση κει­μέ­νου παρά τις παρεμ­βά­σεις

Προ­βλη­μα­τι­σμό προ­κα­λεί ότι, παρά τις αλλαγές των τελευ­ταίων ετών, οι παθο­γέ­νειες παρα­μέ­νουν. Ειδι­κό­τερα, όπως ανα­φέ­ρει η έκθεση της ΑΔΙΠΠΔΕ, «τόσο στα υπό αντι­κα­τά­σταση προ­γράμ­ματα σπουδών του 2003 και τα συνο­δευ­τικά σχολικά εγχει­ρί­δια (2006), όσο στα νέα προ­γράμ­ματα σπουδών (2022) και τα αντί­στοιχα Βιβλία Εκπαι­δευ­τι­κού (2022) και τις συνα­κό­λου­θες επι­μορ­φώ­σεις που στη­ρί­ζουν την εφαρ­μογή των προ­γραμ­μά­των, υιο­θε­τή­θηκε η κει­με­νο­κε­ντρική προ­σέγ­γιση του γραπτού λόγου. Η εν λόγω προ­σέγ­γιση θέτει ως κεντρικό της στόχο την κατά­κτηση της σχο­λι­κής γλώσσας από τους μαθητές μέσω της οποίας δια­σφα­λί­ζε­ται η κατα­νό­ηση της διδα­σκό­με­νης γνώσης και συνε­πα­κό­λουθα την ανά­πτυξη της κρι­τι­κής και της δημιουρ­γι­κής σκέψης». Ωστόσο, τα προ­βλή­ματα στην κατα­νό­ηση κει­μέ­νου παρα­μέ­νουν, με επι­πτώ­σεις και στα υπό­λοιπα μαθή­ματα αφού «η κατα­νό­ηση του γραπτού λόγου, στη σχολική του εκδοχή, απο­τε­λεί προϋπόθεση για όλα τα γνω­στικά αντι­κεί­μενα», όπως λέει η έκθεση.

Η ΑΔΙΠΠΔΕ παρα­τη­ρεί ότι, «όπως δια­πι­στώ­νε­ται από σειρά σχε­τι­κών ερευνών, η κει­με­νο­κε­ντρική προ­σέγ­γιση στη διδα­κτική πράξη αξιο­ποι­ή­θηκε σε μικρό βαθμό και μάλλον επι­φα­νειακά, σύμφωνα και με πρό­σφατη δημο­σί­ευση του καθη­γητή Γλωσ­σο­λο­γίας Δ. Κου­τσο­γιάννη και συνερ­γα­τών του. Η περιο­ρι­σμένη αυτή εφαρ­μογή μπορεί να απο­δο­θεί κυρίως στην απουσία συστη­μα­τι­κών επι­μορ­φω­τι­κών δράσεων εργα­στη­ρια­κού χαρα­κτήρα και στην έλλειψη επαρ­κούς ανα­τρο­φο­δό­τη­σης των υπη­ρε­τού­ντων τότε εκπαι­δευ­τι­κών και κυρίως των μετέ­πειτα διο­ρι­σθέ­ντων. Επι­πλέον, δεν δια­μορ­φώ­θηκε κατάλ­ληλο και απο­τε­λε­σμα­τικό υπο­στη­ρι­κτικό εκπαι­δευ­τικό υλικό της κει­με­νο­κε­ντρι­κής προ­σέγ­γι­σης για τους τρόπους εφαρ­μο­γής στη σχολική τάξη. Συγκε­κρι­μένα, απου­σί­αζε επαρκές υλικό εστια­σμένο σε αυθε­ντικά κείμενα των σχο­λι­κών εγχει­ρι­δίων, το οποίο θα συνέ­βαλλε στην απο­σα­φή­νιση και λει­τουρ­γική κατα­νό­ηση των πέντε θεμε­λιω­δών αρχών της κει­με­νο­κε­ντρι­κής προ­σέγ­γι­σης.

Στα νέα προ­γράμ­ματα σπουδών υιο­θε­τή­θηκε η κει­με­νο­κε­ντρική προ­σέγ­γιση του γραπτού λόγου, ωστόσο, αξιο­ποι­ή­θηκε σε μικρό βαθμό και επι­φα­νειακά.

Οι πολυ­ποί­κι­λες ελλεί­ψεις στην ουσια­στική υπο­στή­ριξη των εκπαι­δευ­τι­κών, που έχουν ανάγκη από εργα­στη­ρια­κής μορφής επι­μορ­φώ­σεις, εικά­ζε­ται βάσιμα ότι είναι ένας βασικός λόγος για τα προ­α­να­φερ­θέ­ντα μαθη­σιακά απο­τε­λέ­σματα των δια­γνω­στι­κών εξε­τά­σεων του 2022 και του 2023, και μάλιστα στην κατα­νό­ηση του κει­μέ­νου της Γλώσσας.

Η έκθεση επι­ση­μαί­νει ότι «κει­με­νο­κε­ντρι­κές προ­σεγ­γί­σεις, παρό­μοιας με της χώρας μας μορφής, αξιο­ποι­ή­θη­καν τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες στα εκπαι­δευ­τικά συστή­ματα αρκετών χωρών όλων των ηπείρων, συνήθως όμως μετά από εκτενή και συνεχή επι­μόρ­φωση και ανάλογη διδα­κτική εφαρ­μογή, με ικα­νο­ποι­η­τικά κατά κανόνα απο­τε­λέ­σματα, παρά το γεγονός ότι συχνά εφαρ­μό­στη­καν σε σχολεία πολυ­πο­λι­τι­σμι­κής σύν­θε­σης. Είναι ενθαρ­ρυ­ντικό ότι προ­βλή­ματα στα μαθη­σιακά απο­τε­λέ­σματα με αυτά που εντο­πί­ζο­νται στη χώρα μας παρα­τη­ρού­νται και σε πολλές άλλες χώρες της Ευρώπης; «Αυτό δεν μετριά­ζει ποσώς τη σοβα­ρό­τητα και τις επι­πτώ­σεις του προ­βλή­μα­τος. Αντι­θέ­τως, καθιστά επι­τα­κτική την ανάγκη άμεσης παρέμ­βα­σης για την ελα­χι­στο­ποί­ηση του εν λόγω εκπαι­δευ­τι­κού προ­βλή­μα­τος, που έχει μάλιστα κοινωνικο-πολιτισμικό πρόσημο, με τερά­στιες επι­πτώ­σεις σε μαθητές και στην κοι­νω­νία», τονίζει η ΑΔΙΠΠΔΕ.

Η Αρχή κάνει σειρά προ­τά­σεων για την κατα­νό­ηση και την ορθή εφαρ­μογή σε συν­θή­κες τάξης εκπαι­δευ­τι­κών, διδα­κτι­κών και μαθη­σια­κών πρα­κτι­κών που σχε­τί­ζο­νται με την ανά­πτυξη του σχο­λι­κού εγγραμ­μα­τι­σμού, καθώς και της κρι­τι­κής και δημιουρ­γι­κής σκέψης στο σχολείο. Είναι εξει­δι­κευ­μέ­νες, μια και αφορούν τις διδα­κτι­κές μεθό­δους και την επι­μόρ­φωση των εκπαι­δευ­τι­κών. Ομως, καθώς δεν είναι η πρώτη φορά που επι­ση­μαί­νε­ται το πρό­βλημα –όχι μόνον από τους έγκρι­τους επι­στή­μο­νες της ΑΔΙΠΠΔΕ–, μήπως πρέπει να ανα­ρω­τη­θούμε για τους λόγους που οι προ­τει­νό­με­νες λύσεις απο­δει­κνύ­ο­νται ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κές;

Πηγή: kathimerini.gr