Τουρισμός: Γιατί οι νέοι επισκέπτονται τόπους καταστροφής;

Με το πρώτο φως, οι κί­ο­νες και τα μνη­μεία της Παλ­μύ­ρας παίρ­νουν μια χρυ­σα­φέ­νια λάμψη που θυ­μί­ζει τις επο­χές όπου η πόλη απο­τε­λού­σε στα­θε­ρό σταθ­μό για τα­ξι­διώ­τες σε έναν αρ­χαίο εμπο­ρι­κό άξονα.

Πριν από το 2011, πε­ρί­που 150.000 άν­θρω­ποι επι­σκέ­πτο­νταν κάθε χρόνο το μνη­μείο της UNESCO. Με την έναρ­ξη της συ­ρια­κής σύ­γκρου­σης, οι αφί­ξεις μειώ­θη­καν δρα­μα­τι­κά και η πε­ριο­χή πα­ρέ­μει­νε εκτός διε­θνούς του­ρι­σμού, ενώ πρό­σβα­ση είχαν κυ­ρί­ως ξένα στρα­τεύ­μα­τα που βρέ­θη­καν στη χώρα στο πλαί­σιο των τότε εξε­λί­ξε­ων.

Έπει­τα από την πο­λι­τι­κή αλ­λα­γή που ση­μειώ­θη­κε στις 8 Δε­κεμ­βρί­ου 2024 και την απο­χώ­ρη­ση του Μπα­σάρ αλ-Άσαντ από την εξου­σία, η Συρία βλέ­πει μια στα­δια­κή επα­νεμ­φά­νι­ση του­ρι­στών.

Ορι­σμέ­νοι τα­ξι­διώ­τες επι­διώ­κουν να γνω­ρί­σουν ό,τι δια­σώ­θη­κε από τα αρ­χαία θέ­α­τρα, τους τά­φους και τους ναούς – παρά τις κα­τα­στρο­φές που υπέ­στη­σαν μνη­μεία, όπως ο σχε­δόν 2.000 ετών Ναός του Βήλ, κατά την πα­ρου­σία τζι­χα­ντι­στι­κών ορ­γα­νώ­σε­ων στην πε­ριο­χή.

Άλλοι, όμως, ανα­ζη­τούν κάτι δια­φο­ρε­τι­κό: θέ­λουν να εξε­ρευ­νή­σουν τις πε­ριο­χές όπου ση­μειώ­θη­καν μάχες, επι­θέ­σεις και κα­τα­στρο­φές.

Αυτοί είναι οι λε­γό­με­νοι «σκο­τει­νοί του­ρί­στες».

Που πάνε οι «σκο­τει­νοί του­ρί­στες»;

Στις πλατ­φόρ­μες Instagram και TikTok ανταλ­λάσ­σο­νται πλη­ρο­φο­ρί­ες για τις το­πο­θε­σί­ες που θε­ω­ρού­νται πιο «φορ­τι­σμέ­νες». Κά­ποιοι θέ­λουν να πε­ρι­η­γη­θούν σε κα­τε­στραμ­μέ­να προ­ά­στια ή να φω­το­γρα­φη­θούν δίπλα σε πο­λε­μι­κά οχή­μα­τα που έχουν εγκα­τα­λει­φθεί.

Υπάρ­χει επί­σης έντο­νο εν­δια­φέ­ρον για τη Σαϊ­ντά­νια, την πα­λαιό­τε­ρη κε­ντρι­κή φυ­λα­κή κοντά στη Δα­μα­σκό, η οποία σή­με­ρα πα­ρα­μέ­νει κλει­στή μετά την αλ­λα­γή της πο­λι­τι­κής κα­τά­στα­σης στη χώρα. Παρά το ότι επι­σή­μως δεν είναι επι­σκέ­ψι­μη, ιδιω­τι­κοί ξε­να­γοί ισχυ­ρί­ζο­νται ότι μπο­ρούν να εξα­σφα­λί­σουν πρό­σβα­ση για όσους επι­θυ­μούν να τη δουν από κοντά.

Μία από αυ­τούς τους ξε­να­γούς είναι η Ρίτα Μπα­ντράν, φοι­τή­τρια οδο­ντια­τρι­κής, η οποία έχει συ­γκε­ντρώ­σει πάνω από 26.500 ακο­λού­θους στο Instagram.

Οι ιδιω­τι­κές της πε­ρι­η­γή­σεις κο­στί­ζουν πε­ρί­που 130 δο­λά­ρια το άτομο, ενώ για επί­σκε­ψη στη Σαϊ­ντά­νια ζη­τεί­ται πρό­σθε­το ποσό 100 δο­λα­ρί­ων για «άδεια».

Έχει οδη­γή­σει ξέ­νους επι­σκέ­πτες τόσο σε θέ­σεις από όπου εκτο­ξεύ­ο­νταν βα­ρέ­λια-βόμ­βες στο πα­ρελ­θόν όσο και σε υπό­γειες σή­ραγ­γες που είχαν δια­νοι­χθεί από αντάρ­τι­κες ομά­δες στη Δα­μα­σκό. «Υπάρ­χουν ακόμη άν­θρω­ποι θαμ­μέ­νοι εδώ, που δεν ανα­σύρ­θη­καν ποτέ», λέει περ­πα­τώ­ντας μέσα στα χα­λά­σμα­τα.

Ο «σκο­τει­νός του­ρι­σμός» στα κα­λύ­τε­ρά του

Το εν­δια­φέ­ρον για τέ­τοιες εμπει­ρί­ες είναι με­γά­λο. Η Global Industry Analysts υπο­λο­γί­ζει ότι η πα­γκό­σμια αγορά «dark tourism» ξε­περ­νά τα 35 δισ. δο­λά­ρια και ανα­μέ­νε­ται να προ­σεγ­γί­σει τα 41 δισ. το 2030, σύμ­φω­να με δη­μο­σί­ευ­μα του Economist.

Ο ορι­σμός πε­ρι­λαμ­βά­νει τό­πους ιστο­ρι­κών τρα­γω­διών, όπως το Μου­σείο Μνή­μης της 11ης Σε­πτεμ­βρί­ου, χώ­ρους μαχών, στρα­τό­πε­δα συ­γκέ­ντρω­σης, ακόμη και πε­ριο­χές φυ­σι­κών κα­τα­στρο­φών.

Πα­ράλ­λη­λα με τη Συρία, αυ­ξά­νε­ται το εν­δια­φέ­ρον για προ­ο­ρι­σμούς όπως το Ιράν, η Βό­ρεια Κορέα, το Νότιο Σου­δάν και η Ου­κρα­νία. Ορ­γα­νω­τές όπως η Young Pioneer Tours έχουν επε­κτεί­νει το χαρ­το­φυ­λά­κιό τους από 30 το 2013 σε πάνω από 100 προ­ο­ρι­σμούς σή­με­ρα.

Πα­ρό­μοια φαι­νό­με­να κα­τα­γρά­φο­νται και αλλού. Στο Αφ­γα­νι­στάν, μετά την πο­λι­τι­κή αλ­λα­γή του 2021, οι αφί­ξεις αυ­ξή­θη­καν από 2.300 (2022) σε πε­ρί­που 7.000 (2023), καθώς ορ­γα­νω­μέ­νες ομά­δες προ­σφέ­ρουν «βιω­μα­τι­κές» πε­ρι­η­γή­σεις στην κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα της χώρας.

Στο Με­ξι­κό υπάρ­χουν του­ρι­στι­κές προ­σο­μοιώ­σεις «νυ­χτε­ρι­νής πα­ρά­νο­μης διέ­λευ­σης συ­νό­ρων», με άτομα που υπο­δύ­ο­νται δια­κι­νη­τές και συ­νο­ριο­φύ­λα­κες.

Ο όρος «dark tourism» προ­τά­θη­κε το 1996 από τους ακα­δη­μαϊ­κούς Τζ. Τζον Λένον και Μάλ­κομ Φόλεϊ, με αφορ­μή το εν­δια­φέ­ρον του κοι­νού για το ση­μείο της δο­λο­φο­νί­ας του Τζον Φ. Κέ­νε­ντι.

Όλα για τα like;

Ο Πίτερ Χό­εν­χα­ους, δη­μιουρ­γός του dark-tourism.com και συγ­γρα­φέ­ας του Atlas of Dark Destinations, υπο­στη­ρί­ζει ότι ο σκο­τει­νός του­ρι­σμός αφορά την επι­θυ­μία «να γίνει κά­ποιος μάρ­τυ­ρας της ιστο­ρί­ας» και πε­ρι­γρά­φει στις ανα­λύ­σεις του ότι στό­χος είναι η ενη­με­ρω­μέ­νη και με σε­βα­σμό προ­σέγ­γι­ση σύγ­χρο­νων ιστο­ρι­κών τόπων.

Ο ίδιος δια­χω­ρί­ζει όσους ανα­ζη­τούν ου­σια­στι­κή κα­τα­νό­η­ση από όσους απλώς επι­διώ­κουν κραυ­γα­λέ­ες ει­κό­νες για τα μέσα κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης.

Από τους 1,8 εκατ. αν­θρώ­πους που επι­σκέ­φθη­καν το Άου­σβιτς το 2024, πολ­λοί το έκα­ναν στο πλαί­σιο μνή­μης και ιστο­ρι­κής γνώ­σης, ενώ άλλοι φω­το­γρα­φή­θη­καν σε ση­μεία του χώρου με τρόπο που προ­κά­λε­σε αντι­δρά­σεις.

«Υπάρ­χουν απε­ρί­σκε­πτοι επι­σκέ­πτες και υπάρ­χουν σκο­τει­νοί του­ρί­στες — δεν είναι ταυ­τό­ση­μοι», ση­μειώ­νει.

Η αίγλη του σκό­τους είναι μια πολύ παλιά ιστο­ρία

Αν και για πολ­λούς το φαι­νό­με­νο μοιά­ζει μα­κά­βριο, έχει πολύ βα­θύ­τε­ρες ρίζες. Από τη ρω­μαϊ­κή εποχή, όταν θε­α­τές πα­ρα­κο­λου­θού­σαν μο­νο­μα­χί­ες, έως τις «κυ­ρί­ες του Κρι­μαϊ­κού Πο­λέ­μου» που το 1855 πα­ρα­τη­ρού­σαν μάχες από τον λόφο Καθ­κάρτ με κιά­λια όπε­ρας, η αν­θρώ­πι­νη πε­ριέρ­γεια γύρω από σκη­νές σύ­γκρου­σης δεν είναι και­νούρ­για.

Στη σύγ­χρο­νη ιστο­ρία, το Τσερ­νό­μπιλ γνώ­ρι­σε 124.423 επι­σκέ­πτες το 2019, πριν οι εξε­λί­ξεις στην Ου­κρα­νία στα­μα­τή­σουν τον του­ρι­σμό. Πα­ράλ­λη­λα, η Ιτα­λία διε­ρευ­νά ισχυ­ρι­σμούς ότι πο­λί­τες της συμ­με­τεί­χαν τη δε­κα­ε­τία του 1990 σε πα­ρά­νο­μες ένο­πλες δρα­στη­ριό­τη­τες στη Βοσ­νία.

Αυτό που έχει αλ­λά­ξει σή­με­ρα είναι η προ­σβα­σι­μό­τη­τα και η δυ­να­μι­κή των κοι­νω­νι­κών δι­κτύ­ων. Οι πλατ­φόρ­μες προ­βάλ­λουν προ­ο­ρι­σμούς από την Ινδία έως την Ανα­το­λι­κή Αφρι­κή.

Influencers τα­ξι­δεύ­ουν σε πε­ριο­χές που πολ­λοί θε­ω­ρούν απρό­σι­τες. Το 2017 το βί­ντεο του Logan Paul από το δάσος Αο­κι­γκα­χά­ρα της Ια­πω­νί­ας —στο οποίο κα­τα­γρα­φό­ταν ένας άν­θρω­πος που είχε αυ­το­κτο­νή­σει— προ­κά­λε­σε πα­γκό­σμια συ­ζή­τη­ση για τα όρια της έκ­θε­σης.

Παρά τις αντι­δρά­σεις, σή­με­ρα η δια­δι­κτυα­κή του πα­ρου­σία έχει αυ­ξη­θεί.

Η Μπα­ντράν ανα­φέ­ρει ότι μετά την επί­σκε­ψη μίας influencer στη Σαϊ­ντά­νια και τις αναρ­τή­σεις της, αυ­ξή­θη­κε η ζή­τη­ση για το συ­γκε­κρι­μέ­νο ση­μείο.

Ο YouTuber Χάρι Τζά­γκαρντ έχει κα­τα­γρά­ψει αντί­στοι­χες εμπει­ρί­ες από Ερυ­θραία, Υε­μέ­νη και Αφ­γα­νι­στάν, όπου στο βί­ντεό του «Επτά ημέ­ρες στην πιο επι­κίν­δυ­νη χώρα στον κόσμο» πε­ρι­γρά­φει την κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα πέρα από τα διε­θνή πρω­το­σέ­λι­δα. Παρά τις πο­λι­τι­κές και κοι­νω­νι­κές συν­θή­κες στη χώρα, τα σχό­λια κάτω από το βί­ντεο εκ­φρά­ζουν συχνά επι­θυ­μία για επί­σκε­ψη.

Πού τα­ξι­δεύ­ει η Gen Z;

Σύμ­φω­να με το Booking.com, σχε­δόν 60% των τα­ξι­διω­τών της Generation Z εμπνέ­ο­νται από τα social media για την επι­λο­γή προ­ο­ρι­σμών και πε­ρί­που 45% επη­ρε­ά­ζο­νται από influencers.

Πολ­λοί νέοι από χώρες χωρίς πρό­σφα­τη εμπει­ρία πο­λέ­μου εμ­φα­νί­ζο­νται πρό­θυ­μοι να δουν από κοντά τό­πους όπου εκτυ­λί­χθη­καν συ­γκρού­σεις.

Στην ομάδα της Μπα­ντράν συμ­με­τέ­χουν ο Ιτα­λός φοι­τη­τής Τζού­λιο Βερ­σού­ρα και ο Γερ­μα­νός μη­χα­νι­κός λο­γι­σμι­κού Λουίς Γκάτι.

Ο Γκάτι έχει τα­ξι­δέ­ψει σε Ιράκ, Πα­λαι­στί­νη και Υπερ­δνει­στε­ρία και υπο­στη­ρί­ζει ότι θέλει να σχη­μα­τί­σει «προ­σω­πι­κή ει­κό­να» για τη Συρία, ώστε να συμ­βάλ­λει πιο ου­σια­στι­κά σε συ­ζη­τή­σεις στη χώρα του.

«Θα μπο­ρού­σα να πάω στην Ιτα­λία ή την Ισπα­νία και να πιω ένα Aperol Spritz, αλλά αυτό θα μου φαι­νό­ταν κάπως συ­νη­θι­σμέ­νο», λέει.

Άλλο του­ρί­στας, άλλο τα­ξι­διώ­της

Οι Σύροι οδη­γοί, όπως ο Άλα Σα­λα­μί­για από τη Δα­μα­σκό, ανα­φέ­ρουν ότι αυτή η νέα μορφή του­ρι­σμού προ­σφέ­ρει ευ­και­ρία να πα­ρου­σια­στεί η χώρα μέσα από τη δική τους οπτι­κή — και πα­ράλ­λη­λα δη­μιουρ­γεί ει­σό­δη­μα.

Η Μπα­ντράν ση­μειώ­νει ότι δεν δια­χω­ρί­ζει τους σκο­τει­νούς από τους «κλα­σι­κούς» του­ρί­στες, αλλά προ­τι­μά τον δια­χω­ρι­σμό ανά­με­σα σε «του­ρί­στες» και «τα­ξι­διώ­τες»: «Ο του­ρί­στας θα πει ότι πήγε σε ένα καλό εστια­τό­ριο και σε ένα πάρτι. Ο τα­ξι­διώ­της θέλει να μάθει για τον συ­ρια­κό πό­λε­μο.»

* Mε πλη­ρο­φο­ρί­ες από: The Economist

Πηγή: ot.gr