Η απειλή της φτώχειας των συνταξιούχων στην Ευρώπη

Οι σύγ­χρο­νες εξε­λί­ξεις, μεταξύ των άλλων, του υψηλού επι­πέ­δου της ανερ­γίας, της συρ­ρί­κνω­σης της απα­σχό­λη­σης και της γήραν­σης του πλη­θυ­σμού (μείωση του ποσο­στού γονι­μό­τη­τας και αύξηση του προσ­δό­κι­μου ζωής), στέ­ρη­σαν και στερούν από το σύστημα κοι­νω­νι­κής προ­στα­σίας σημα­ντι­κούς πόρους, που σε μεγάλο βαθμό επη­ρε­ά­ζουν αρνη­τικά τη βιω­σι­μό­τητα και την κοι­νω­νική του απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα.

Επίσης, οι εξε­λί­ξεις αυτές συνο­δεύ­τη­καν από τη στα­διακή και σοβαρή συρ­ρί­κνωση των συντα­ξιο­δο­τι­κών παροχών την περίοδο 1990 – 2015 στα κράτη-μέλη της Ευρω­παϊ­κής Ενωσης, χωρίς να οδη­γή­σουν, όπως και στην Ελλάδα, στη θωρά­κιση της οικο­νο­μι­κής κατά­στα­σης των συντα­ξιο­δο­τι­κών συστη­μά­των, εν όψει μάλιστα της επερ­χό­με­νης μετά το 2008 χρη­μα­το­πι­στω­τι­κής και οικο­νο­μι­κής κρίσης.

Παράλ­ληλα, η Ευρω­παϊκή Επι­τροπή προει­δο­ποί­ησε από τις αρχές της δεκα­ε­τίας του 2000 ότι «η προ­ο­πτική της γήραν­σης του πλη­θυ­σμού (…) συνιστά σημα­ντι­κό­τατη πρό­κληση για την εξα­σφά­λιση της επάρ­κειας και της βιω­σι­μό­τη­τας των συντα­ξιο­δο­τι­κών συστη­μά­των.

Η γήρανση του πλη­θυ­σμού θα συντε­λε­σθεί σε τέτοια κλίμακα που, εάν υπάρ­ξουν οι κατάλ­λη­λες μεταρ­ρυθ­μί­σεις, υπάρχει ο κίν­δυ­νος υπο­νό­μευ­σης (….) της στα­θε­ρό­τη­τας στην Ευρω­παϊκή Ενωση».

Ομως, οι ανη­συ­χίες αυτές της Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής για τις επι­πτώ­σεις της γήραν­σης του πλη­θυ­σμού στα συντα­ξιο­δο­τικά συστή­ματα της Ευρω­παϊ­κής Ενωσης ερμη­νεύ­τη­καν ουσια­στικά ως θεμε­λιώ­δης αιτία των ελλειμ­μά­των των συντα­ξιο­δο­τι­κών ταμείων στην Ευρώπη.

Ετσι, η μονο­με­ρής αυτή προ­σέγ­γιση της γήραν­σης του πλη­θυ­σμού είχε και έχει ως απο­τέ­λε­σμα τη μείωση των συντά­ξεων και την προ­ώ­θηση ιδιω­τι­κών συντα­ξιο­δο­τι­κών σχη­μά­των.

Στην κατεύ­θυνση αυτή, χαρα­κτη­ρι­στική περί­πτωση απο­τε­λεί, μεταξύ των άλλων, το γερ­μα­νικό συντα­ξιο­δο­τικό σύστημα, όπου με τις συντε­λού­με­νες κοι­νω­νι­κο­α­σφα­λι­στι­κές παρεμ­βά­σεις απο­δει­κνύ­ε­ται από τη σχετική ανα­λο­γι­στική μελέτη ότι στο παρόν και το μέλλον οι επι­πτώ­σεις του δημο­γρα­φι­κού ελλείμ­μα­τος θα καλύ­πτο­νται από τη στα­διακή αύξηση των εισφο­ρών και τη στα­διακή μείωση των συντα­ξιο­δο­τι­κών παροχών.

Αντί­θετα, η εναλ­λα­κτική επιλογή προ­ϋ­πο­θέ­τει τη δια­μόρ­φωση μιας δυνα­μι­κής και μακράς πνοής δημο­γρα­φι­κής πολι­τι­κής, ικανής να χρη­μα­το­δο­τή­σει και να θωρα­κί­σει το σύστημα κοι­νω­νι­κής ασφά­λι­σης με νέους πόρους που θα προ­έρ­χο­νται από τις ανα­πτυ­ξια­κές απο­δό­σεις της γερ­μα­νι­κής και γενι­κό­τερα της ευρω­παϊ­κής οικο­νο­μίας.

Η παρα­τή­ρηση αυτή σημαί­νει ότι οι κατευ­θύν­σεις των κρατών-μελών κατά την περίοδο 1990-2015 στον τομέα της κοι­νω­νι­κής ασφά­λι­σης επι­κε­ντρώ­νο­νται, μεταξύ των άλλων, στη μετα­βί­βαση σημα­ντι­κών βαρών στις νέες γενεές και στην εξα­το­μι­κευ­μένη μετά­θεση της χρη­μα­το­δό­τη­σης περισ­σό­τε­ρων ασφα­λι­στι­κών κιν­δύ­νων στους ασφα­λι­σμέ­νους.

Κατά συνέ­πεια, όπως απο­δει­κνύ­ε­ται εκ του απο­τε­λέ­σμα­τος, οι ανη­συ­χίες της Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής για την γήρανση του πλη­θυ­σμού, παρά το γεγονός ότι απο­τε­λεί ένα πραγ­μα­τικό και ανη­συ­χη­τικό πρό­βλημα για την Ευρω­παϊκή Ενωση, εντού­τοις παρου­σιά­στη­καν στα κράτη-μέλη ως απλή δια­πί­στωση (χωρίς στρα­τη­γική και πόρους αντι­με­τώ­πι­σής του) ενός οικο­νο­μι­κού και κοι­νω­νι­κού ζητή­μα­τος, προ­κει­μέ­νου, κυρίως, να νομι­μο­ποι­η­θούν ιδε­ο­λο­γικά οι ασκού­με­νες κοι­νω­νι­κο­α­σφα­λι­στι­κές πολι­τι­κές, οι οποίες είχαν και έχουν ως κεντρικό στόχο τη στα­διακή συρ­ρί­κνωση της κρα­τι­κής χρη­μα­το­δό­τη­σης της κοι­νω­νι­κής ασφά­λι­σης.

Κεντρικό στόχο αυτού του προ­σα­να­το­λι­σμού των κρατών-μελών απο­τε­λεί η αντα­πό­κρισή τους στις δεσμεύ­σεις ευθυ­γράμ­μι­σης και προ­σαρ­μο­γής στις κατευ­θύν­σεις του Μάα­στριχτ και του Συμ­φώ­νου Στα­θε­ρό­τη­τας.

Στις συν­θή­κες αυτές των περιο­ρι­στι­κών κοι­νω­νι­κο­α­σφα­λι­στι­κών πολι­τι­κών κατά την περίοδο 1990-2015 ανα­δει­κνύ­ε­ται, μεταξύ των άλλων, στα συντα­ξιο­δο­τικά συστή­ματα της Ευρω­παϊ­κής Ενωσης η απειλή της φτώ­χειας των σημε­ρι­νών και των μελ­λο­ντι­κών συντα­ξιού­χων.

Στην κατεύ­θυνση αυτή, το σοβα­ρό­τερο και μεγα­λύ­τερο πρό­βλημα, σχεδόν σε όλα τα κράτη-μέλη της Ευρω­παϊ­κής Ενωσης, όπως και στην Ελλάδα (εκτός του Λου­ξεμ­βούρ­γου και της Ελβε­τίας και Ν. Ζηλαν­δίας εκτός Ε.Ε.) απο­τε­λεί η απόλυτη σύνδεση του ποσού της σύντα­ξης με το εισό­δημα ολό­κλη­ρου του εργα­σια­κού και ασφα­λι­στι­κού βίου, γεγονός που δεν παρέχει καμία δυνα­τό­τητα ανα­δια­νο­μής σε όφελος των ανέργων, των ευέ­λι­κτα απα­σχο­λου­μέ­νων και των κοι­νω­νικά απο­κλει­σμέ­νων.

Ετσι, οι εργα­ζό­με­νοι με χαμηλό εισό­δημα, με αρκετά χρόνια ανερ­γίας, επο­χια­κής απα­σχό­λη­σης και ευε­λι­ξίας της εργα­σίας, που απο­τε­λούν σε μικρό­τερο ή μεγα­λύ­τερο βαθμό τον κανόνα της αγοράς εργα­σίας στην Ελλάδα και την υπό­λοιπη Ευρώπη, ιδιαί­τερα κατά την περίοδο της οικο­νο­μι­κής κρίσης και ύφεσης, θα βρεθούν ως συντα­ξιού­χοι με δικαιού­μενο ποσό σύντα­ξης κάτω από το όριο της φτώ­χειας (Ελλάδα – 655 ευρώ τον μήνα, 2015) της χώρας τους.

Ομως, σε ορι­σμέ­νες χώρες (Ολλαν­δία, Δανία, Ελλάδα, Ελβετία) όπου εφαρ­μό­ζε­ται η βασική σύνταξη, απο­δει­κνύ­ε­ται ότι απο­τρέ­πε­ται, ώς έναν βαθμό, η απειλή της φτώ­χειας των συντα­ξιού­χων, επειδή πρό­κει­ται για το ποσό της σύντα­ξης που κατα­βάλ­λε­ται χωρίς εισο­δη­μα­τικά κρι­τή­ρια και ανε­ξάρ­τητα από τα εισο­δή­ματα του εργα­σια­κού βίου. Αντί­θετα, στα συντα­ξιο­δο­τικά συστή­ματα που εμπε­ριέ­χουν ιδιω­τικά σχήματα (π.χ. Αγγλία) οι συντα­ξιού­χοι είναι περισ­σό­τερο εκτε­θει­μέ­νοι στην απειλή της φτώ­χειας.

Με τα δεδο­μένα αυτά της απειλής της φτω­χο­ποί­η­σης των συντα­ξιού­χων, σε συν­δυα­σμό με την αύξηση του προσ­δό­κι­μου ορίου ζωής, τα περισ­σό­τερα κράτη-μέλη κατα­φεύ­γουν, ανε­πι­τυ­χώς, στη μετα­νά­στευση, τη μείωση των συντά­ξεων και τη στα­διακή αύξηση του ορίου ηλικίας συντα­ξιο­δό­τη­σης, με την αυξη­τική σύνδεσή του με την αύξηση του προσ­δό­κι­μου ζωής, χωρίς να απο­τρέ­πε­ται η προ­ο­πτική φτω­χο­ποί­η­σης του συντα­ξιο­δο­τη­μέ­νου πλη­θυ­σμού.

Αντί­θετα, είναι φανερό ότι η απειλή της φτώ­χειας των συντα­ξιού­χων στην Ελλάδα και την Ευρώπη είναι δυνατόν να απο­τρα­πεί κατά απο­τε­λε­σμα­τικό τρόπο με την άμεση υλο­ποί­ηση μιας ολο­κλη­ρω­μέ­νης δημο­γρα­φι­κής πολι­τι­κής που θα στο­χεύει στην ανα­νέ­ωση του πλη­θυ­σμού, την αύξηση του αριθμού των οικο­νο­μικά ενεργών, καθώς και του αριθμού των απα­σχο­λου­μέ­νων σε σχέση με τον αριθμό των συντα­ξιού­χων.

Πράγ­ματι, από την άποψη αυτή, όπως έχει απο­δει­χθεί από την επι­στη­μο­νική έρευνα στην Ευρώπη, η μετα­νά­στευση αδυ­να­τεί να επι­λύ­σει το δημο­γρα­φικό έλλειμμα, το οποίο όμως, ώς έναν βαθμό, αμβλύ­νει και μετα­το­πί­ζει χρονικά την οξύτητα και την κρι­σι­μό­τητά του.

efsyn.gr