Καστελλόριζο: Η άγνωστη επανάσταση, η ολιγωρία των ελληνικών αρχών και η κατάληψη από τους Γάλλους

Το Καστελ­λό­ριζο (ή Μεγίστη), βρί­σκε­ται πολύ συχνά τα τελευ­ταία χρόνια στο προ­σκή­νιο, κυρίως λόγω της γεω­γρα­φι­κής του θέσης και της ΑΟΖ. Ευτυχώς φαί­νε­ται ότι έστω και καθυ­στε­ρη­μένα, η πολι­τική ηγεσία της χώρας μας έχει κατα­λά­βει τη στρα­τη­γική αξία του νησιού και το θωρα­κί­ζει για να αντι­με­τω­πί­σει τις τουρ­κι­κές απειλές.

Το Καστελ­λό­ριζο πριν τους Βαλ­κα­νι­κούς Πολέ­μους

Το 1522 τα Δωδε­κά­νησα και ανάμεσά τους βέβαια και το Καστελ­λό­ριζο, πέρασαν από τους Ιωαν­νί­τες ιππότες που τα κατεί­χαν, στους Οθω­μα­νούς. Το 1659 οι Ενετοί κατέ­λα­βαν για μικρό χρονικό διά­στημα το Καστελ­λό­ριζο, το οποίο όμως πέρασε σύντομα ξανά στα χέρια των Οθω­μα­νών. Κατά την Επα­νά­σταση του 1821, το Καστελ­λό­ριζο συμ­με­τείχε με τα πλοία του στον Αγώνα. Γράφει χαρα­κτη­ρι­στικά ο Παλαιών Πατρών Γερ­μα­νός: «Ομοίως και οι Κασιώ­ται και Καστελ­λο­ρι­ζιώ­ται με τα μικρά των πλοία επρο­ξέ­νη­σαν φρίκην και τρόμον εις τα παράλια της Συρίας,και πολλά εκ των τουρ­κι­κών πλοίων εκυ­ρί­ευ­σαν». Το 1835, ο σουλ­τά­νος Μαχμούτ Β’, παρα­χώ­ρησε στα Δωδε­κά­νησα εσω­τε­ρική αυτο­διοί­κηση και φορο­λο­γι­κές απαλ­λα­γές.

Αυτό είχε σαν απο­τέ­λε­σμα, το Καστελ­λό­ριζο χάρη στη ναυ­τι­λία, ως τις αρχές του 20ου αιώνα, να γνω­ρί­σει τη μεγα­λύ­τερη ακμή της ιστο­ρίας του.

Πολλοί κάτοι­κοί του ασχο­λού­νταν και με τη σπογ­γα­λιεία.

Το 1886, υπήρχαν στο νησί 100 εργα­στή­ρια επε­ξερ­γα­σίας σπόγγων. Μόνο στη Σύμη, απ’ όλα τα Δωδε­κά­νησα, υπήρχαν περισ­σό­τερα (150).

Για τον πλη­θυ­σμό του Καστελ­λό­ρι­ζου το δεύτερο μισό του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα, έχουν γραφτεί πολλά. Κάποιοι γράφουν ότι το 1890 είχε 15.000 κατοί­κους, φαί­νε­ται όμως ότι στην πραγ­μα­τι­κό­τητα ο πλη­θυ­σμός του στο γύρισμα του αιώνα ήταν 9.000 – 10.000. Η Οθω­μα­νική Γενική Απο­γραφή του 1881 – 1882, ανα­φέ­ρει ότι στο νησί κατοι­κού­σαν 4.860 ενή­λι­κοι: 2.552 Έλληνες, 2.083 Ελλη­νί­δες, 115 Τούρκοι και 110 Τουρ­κά­λες. Η ετήσια έκθεση της Ιτα­λι­κής Διοί­κη­σης στα Δωδε­κά­νησα για το 1922, πιστο­ποιεί ότι στο Καστελ­λό­ριζο υπήρχαν 1.407 σπίτια, κατοι­κη­μένα ή μη. Ο Νικό­λαος Παπα­να­στα­σίου γράφει ότι το Καστελ­λό­ριζο στην περίοδο της ακμής του, είχε την υψη­λό­τερη πυκνό­τητα πλη­θυ­σμού παγκο­σμίως (700 κάτοι­κοι ανά τ.χλμ)!

Όμως το κίνημα των Νεό­τουρ­κων παρά τα όσα δια­κή­ρυττε, με μία σειρά από μέτρα, έφερε τα πάνω κάτω στα Δωδε­κά­νησα και φυσικά και στο Καστελ­λό­ριζο.

Στις 24 Δεκεμ­βρίου 1910, παρα­δό­θηκε στο νησί το διά­ταγμα της υπο­χρε­ω­τι­κής στρά­τευ­σης. Δύο μέρες αργό­τερα, οι Καστελ­λο­ρι­ζιοί απέρ­ρι­ψαν τους όρους του δια­τάγ­μα­τος. Παράλ­ληλα καταρ­γή­θη­καν η εξαί­ρεση από τη φορο­λο­γία, περιο­ρί­στηκε σημα­ντικά το εμπόριο με τις απέ­να­ντι ακτές της Ανα­το­λίας, καθιε­ρώ­θηκε υπο­χρε­ω­τι­κός κατά­λο­γος αρρένων ικανών σωμα­τικά, ενώ και οι θρη­σκευ­τι­κές ελευ­θε­ρίες ανα­κλή­θη­καν σε μεγάλο βαθμό.

Οι δια­μαρ­τυ­ρίες των νησιω­τών με τη μεσο­λά­βηση και την υπο­στή­ριξη του Οικου­με­νι­κού Πατριαρ­χείου, δεν έφεραν κανένα απο­τέ­λε­σμα.

Έτσι πολλοί κάτοι­κοι του Καστελ­λό­ρι­ζου, κυρίως άντρες, απο­φά­σι­σαν να ανα­ζη­τή­σουν καλύ­τερη τύχη στο εξω­τε­ρικό. Οι περισ­σό­τε­ροι όμως, παρέ­μει­ναν στο νησί ελπί­ζο­ντας ότι τα πράγ­ματα θα βελ­τιω­θούν.

Ο ιτα­λο­τουρ­κι­κός πόλεμος (1911-1912)

Η Ιταλία, ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα είχε δώσει δείγ­ματα επε­κτα­τι­κών δια­θέ­σεων στην εξω­τε­ρική της πολι­τική. Στις 29 Σεπτεμ­βρίου 1911, οι Ιταλοί εισέ­βα­λαν στη Λιβύη που βρι­σκό­ταν κάτω από οθω­μα­νική κυριαρ­χία. Η εισβολή αυτή, είχε αντί­κτυπο και στα Δωδε­κά­νησα. Μεταξύ Οκτω­βρίου 1911 και Μαΐου 1912, η εμπο­ρική δρα­στη­ριό­τητα στην περιοχή μηδε­νί­στηκε, με το στα­μά­τημα και από τους Νεό­τουρ­κους των συναλ­λα­γών με την Ανα­το­λία και τα χωρικά ύδατα των Δωδε­κα­νή­σων ελέγ­χο­νταν από ιταλικά πλοία που έκαναν περι­πο­λίες. Ο Ιταλός στρα­τη­γός Ameglio, επι­κε­φα­λής των στρα­τευ­μά­των της χώρας του στην περιοχή, έστειλε αναφορά στη Ρώμη, τονί­ζο­ντας τα οφέλη από την κατά­ληψη των Δωδε­κα­νή­σων, καθώς έτσι θα ανα­γκά­ζο­νταν οι Οθω­μα­νοί να εγκα­τα­λεί­ψουν την Τρίπολη της Λιβύης και την Κυρη­ναϊκή. Η εισή­γησή του έγινε δεκτή και μεταξύ 22 Απρι­λίου και 22 Μαΐου 1912, οι Ιταλοί κατέ­λα­βαν όλα τα μεγάλα νησιά των Δωδε­κα­νή­σων εκτός από το Καστελ­λό­ριζο. Μόνο στη Ρόδο ,ειδικά στην Ψίνθο και την Κω λίγοι Τούρκοι αντι­στά­θη­καν.

Ο Ameglio απέ­κλειε την κατοχή του Καστελ­λό­ρι­ζου από την ξηρά , καθώς βρι­σκό­ταν μακριά από τα άλλα νησιά του συμπλέγ­μα­τος και δεν τη θεω­ρούσε στρα­τη­γικά βιώσιμη επιλογή. Οι Καστελ­λο­ρι­ζιοί, βλέ­πο­ντας ότι απο­μο­νώ­νο­νται, έστει­λαν στη Ρόδο τον πρω­το­πρε­σβύ­τερο Θεο­δό­σιο Σιμω­νίδη, ο οποίος στις 8 Μαΐου 1912 συνα­ντή­θηκε με τον Ameglio, δεν κατά­φερε όμως να τον πείσει να στείλει στρα­τεύ­ματα στο νησί. Η κατά­σταση στο Καστελ­λό­ριζο άρχισε να γίνεται δρα­μα­τική.

Λίγο αργό­τερα, κάποιοι ποντο­πό­ροι ναυ­τι­κοί, ανάρ­τη­σαν τη «σημαία των νησιών του Αιγαίου», το νέο σύμβολο των Δωδε­κα­νη­σίων για ανε­ξαρ­τη­σία από την οθω­μα­νική κυριαρ­χία. Αυτό είχε σαν απο­τέ­λε­σμα, όλα τα τουρ­κικά λιμάνια να κλεί­σουν για τα πλοία των Καστελ­λο­ρι­ζιών. Ως το τέλος του 1912, περισ­σό­τε­ροι από 4.000 κάτοι­κοι του νησιού το εγκα­τέ­λει­ψαν ορι­στικά, αφή­νο­ντας σ’ αυτό 4.000 – 5.000 κατοί­κους, χωρίς εισο­δή­ματα, τρόφιμα και χωρίς καμία επαφή με τον υπό­λοιπο κόσμο.

Στις 5 Οκτω­βρίου 1912, υπο­γρά­φτηκε η Συνθήκη του Ουσί, με την οποία τα οθω­μα­νικά εδάφη στην Αφρική περ­νού­σαν στην κατοχή της Ιταλίας, η οποία υπο­χρε­ω­νό­ταν να εγκα­τα­λεί­ψει τα Δωδε­κά­νησα. Την ίδια μέρα όμως, η Ελλάδα κήρυττε τον πόλεμο στην οθω­μα­νική αυτο­κρα­το­ρία. Οι Βαλ­κα­νι­κοί πόλεμοι ξεκι­νού­σαν, ενώ τα τύμπανα του πόλεμου, είχαν αρχίσει να ηχούν και στην υπό­λοιπη Ευρώπη.

Με μια μυστική συμ­φω­νία στο Λονδίνο, οι Μεγάλες Δυνά­μεις, Μ. Βρε­τα­νία, Ρωσία και Γαλλία, ανα­γνώ­ρι­σαν την κυριαρ­χία της Ιταλίας στα Δωδε­κά­νησα, με αντάλ­λαγμα την ουδε­τε­ρό­τητα της στις εξε­λί­ξεις.

Οι υπο­σχέ­σεις του Ameglio για αυτο­νο­μία και αυτο­διοί­κηση των Δωδε­κα­νή­σων, δεν τηρή­θη­καν ποτέ…

Το Καστελ­λό­ριζο, που δεν είχε κατα­λη­φθεί από τους Ιταλούς, παρέ­μενε, τυπικά του­λά­χι­στον, κάτω από οθω­μα­νική κατοχή.

Η απε­λευ­θέ­ρωση του Καστελ­λό­ρι­ζου (1913)

Οι επι­τυ­χίες του Ελλη­νι­κού Στρατού στον Α’ Βαλ­κα­νικό Πόλεμο και η στα­διακή απε­λευ­θέ­ρωση των νησιών του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου από τον Στόλο μας, ανα­πτέ­ρωσε το ηθικό των Καστελ­λο­ρι­ζιών.

Τον Νοέμ­βριο του 1912, έστει­λαν στην Αθήνα τον, φοιτητή τότε, Μιχαήλ Πετρίδη με γραπτό αίτημα, προς τον Ελευ­θέ­ριο Βενι­ζέλο, με το οποίο ζητού­σαν την ένωση του νησιού με την Ελλάδα. Ο Πετρί­δης δεν μπόρεσε να δει τον Βενι­ζέλο, ο οποίος είχε ήδη ανα­χω­ρή­σει για το Λονδίνο, ωστόσο συνα­ντή­θηκε με τον Υπουργό Εξω­τε­ρι­κών Λάμπρο Κορο­μηλά και τον τότε, προϊ­στά­μενο του Τμή­μα­τος Ανα­το­λι­κών Υπο­θέ­σεων του Υπουρ­γείου Ίωνα Δρα­γούμη, τους οποίους και κατόρ­θωσε να πείσει για τα οφέλη της υπο­στή­ρι­ξης του Καστελ­λό­ρι­ζου. Εξα­σφα­λί­σεις για ένοπλη συν­δρομή δεν έλαβε, ωστόσο ο Δρα­γού­μης του συνέ­στησε να γίνει στο νησί δημο­ψή­φι­σμα που θα αφο­ρούσε την ένωση με την Ελλάδα. Ενθου­σια­σμέ­νος ο νεαρός Πετρί­δης και βέβαιος ότι θα υπάρξει συν­δρομή από την Αθήνα σε περί­πτωση που το νησί επα­να­στα­τή­σει, γύρισε στο Καστελ­λό­ριζο όπου οργα­νώ­θηκε δημο­ψή­φι­σμα (22 Δεκεμ­βρίου 1912), με το οποίο απο­φα­σί­στηκε ομόφωνα η ένωση του νησιού με την Ελλάδα. Άλλωστε τότε στο νησί δεν ζούσαν περισ­σό­τε­ροι από 50 Τούρκοι.

Ο κατα­λύ­της των εξε­λί­ξεων, ήταν το απα­ντη­τικό τηλε­γρά­φημα του Ελευ­θέ­ριου Βενι­ζέ­λου, στο αίτημά τους

«Προς τους κ.κ. Δημο­γέ­ρο­ντας της νήσου Καστελ­λο­ρί­ζου. Εις Καστελ­λό­ρι­ζον.

Εν Αθήναις τη 12 Φεβρουα­ρίου 1913

Αξιό­τι­μοι Κύριοι,

Μετά συγκι­νή­σεως απαντών εις τας υπό του ευγε­νούς λαού της νήσου Καστελ­λο­ρί­ζου δια­τυ­που­μέ­νας ευχάς υπέρ της ενώσεως μετά της Μητρός Ελλάδος, εύχομαι μεθ’ υμών εκ βάθους ψυχής υπέρ της πλη­ρώ­σεως των κοινών πόθων.

Μετά πάσης τιμής

ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ

Όπως βλέ­πουμε, το τηλε­γρά­φημα ήταν δια­τυ­πω­μένο με τέτοιο τρόπο που ούτε ενθάρ­ρυνε, ούτε όμως και απέ­τρεπε την ένοπλη εξέ­γερση των Καστελ­λο­ρι­ζιών.

Οι εξε­λί­ξεις όμως, ήταν καται­γι­στι­κές. Στις 19.30 της Παρα­σκευής 1ης Μαρτίου 1913, το επί­τα­κτο ατμό­πλοιο «Ρούμελη» της εται­ρείας. Παντα­λέ­ο­ντος, απο­βί­βασε στο νότιο τμήμα του νησιού, στη θέση Καρύδια, αντάρ­τικο σώμα 30 ανδρών υπό τον οπλαρ­χηγό Εμμα­νουήλ Δασκα­λάκη, το οποίο στις 20.30 κατέ­λαβε την ιερά Μονή Αγίου Γεωρ­γίου και κάλεσε τον αρχιε­ρα­τικό επί­σκοπο Θ.Κ. Σιμω­νίδη και τους δημο­γέ­ρο­ντες του νησιού να συνα­ντη­θούν μαζί τους. Όταν αυτή πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε, ο Δασκα­λά­κης είπε στους Καστελ­λο­ρι­ζιούς:

«Αιδε­σι­μό­τατε, έρχομαι κατ΄ εντολήν της Ελλη­νι­κής Κυβερ­νή­σεως να κατα­λάβω την νήσον εν ονόματι του Βασι­λέος των Ελλήνων». Μαζί του ήταν οι: Ε. Κοπάσης, Α. Πικου­τά­ρης, Μ. Καν­τσι­να­κά­κης, Σ. Μπου­χλά­κης, Γ. Γιαν­να­κά­κης, Ι. Σαμένης, Μ. Γδου­τά­κης, Γ. Φανουρ­γά­κης, Σ. Δημη­τρο­γιαν­νά­κης, Ν. Στε­λέ­κης, Σ. Μαντρε­μά­κης, Φ. Ιγνα­τίου, Α. Χοχλά­κης, Σ. Βενε­τά­κης, Η. Για­κο­μά­κης, Γ. Σανου­δά­κης, Γ. Βενε­τά­κης, Κ. Ζωσό­που­λος, Σ. Κωστα­ρά­κης, Π. Τσί­γκο­νας, Σ. Παπα­δά­κης, Β. Γιαν­νό­που­λος, Λ. Μάκκας, Μ. Νικο­δή­μου, Ε. Χατζη­γιαν­νά­κης, Σ. Σταυ­ρου­λά­κης, Ε. Σαρα­ντι­νά­κης, Ι. Περάκης και Ε. Λίτινας. Το σώμα των Κρη­τι­κών, συνό­δευαν ως μέλη του οι Καστελ­λο­ρι­ζιοί, Ιωάννης Λακερ­δής, που θα παίξει σημα­ντικό ρόλο στις μετέ­πειτα εξε­λί­ξεις στο νησί και ο πλοί­αρ­χος Μαρίνας:

(Πηγή: Κώστας Φ. Τσα­λα­χού­ρης, «ΙΜΙΑ, Το Χρονικό της Χάραξης των Συνόρων των Δωδε­κα­νή­σων (1932-1947)».

Ο επι­κε­φα­λής των ανταρ­τών Ε. Παπα­δά­κης, συνο­δευό­με­νος από τον πρω­το­πρε­σβύ­τερο Θ. Σιμω­νίδη και τον γιατρό Βαρ­θο­λο­μαίο Κοντό, πήγαν στον καϊ­μα­κάμη του νησιού, Μου­σταφά Λουτφή Βέη.

Στον καϊ­μα­κάμη, που έμενε στο τελω­νείο μαζί με τους κρα­τι­κούς υπαλ­λή­λους, αναγ­γέλ­θηκε ότι το Καστελ­λό­ριζο κατα­λή­φθηκε από τον Ελλη­νικό Στρατό, στο όνομα του Βασιλιά και ότι για ν’ απο­φευ­χθεί αιμα­το­χυ­σία, πρέπει και όλοι οι μου­σουλ­μά­νοι του νησιού να παρα­δο­θούν. Ο Μου­σταφά Λουτφή Βέης, απά­ντησε: «Μη δυνά­με­νος να υπε­ρα­σπίσω την πόλιν, παρα­δίδω ταύτην δια­μαρ­τυ­ρό­με­νος δια την πράξιν ταύτην της ελλη­νι­κής Κυβερ­νή­σεως». Φυσικά, μαζί με τους αντάρ­τες, είχαν σπεύσει στο τελω­νείο και όλοι σχεδόν οι κάτοι­κοι του Καστελ­λό­ρι­ζου, που παρα­λη­ρού­σαν από ενθου­σια­σμό.

Την επόμενη μέρα, στις 11.30 το πρωί, κατα­λή­φθηκε το Διοι­κη­τή­ριο, ενώ η φρουρά του νησιού απο­τε­λού­μενη από επτά άτομα παρα­δό­θηκε στους Έλληνες αντάρ­τες. Στις 12 το μεση­μέρι της 2ας Μαρτίου 1913, κατα­λή­φθη­καν επίσης το τελω­νείο, το υγειο­νο­μείο και το λιμε­ναρ­χείο. Συγκρο­τή­θηκε προ­σω­ρινή διοι­κη­τική επι­τροπή του νησιού, με επι­κε­φα­λής τον πρω­το­πρε­σβύ­τερο Θ. Σιμω­νίδη, ενώ συνε­λή­φθη­σαν ως αιχ­μά­λω­τοι πολέμου, εκτός από τον καϊ­μα­κάμη ο Κενάν – Μαλ εφένδης (μου­δί­ρης= διοι­κη­τι­κός υπάλ­λη­λος της αυτο­κρα­το­ρίας) και άλλοι 13 Οθω­μα­νοί κυβερ­νη­τι­κοί υπάλ­λη­λοι.

Το πλοίο «Ρούμελη», είχε επι­τα­χθεί μετά από «εντολή άνωθεν», που είχε δοθεί από τον Ίωνα Δρα­γούμη.

Όταν το πλοίο επέ­στρεψε στη Ρόδο, ο εκεί Έλληνας πρό­ξε­νος Παπα­δά­κης, ζήτησε από τον καπε­τά­νιο του να γυρίσει στο νησί και να παρα­λά­βει τους αντάρ­τες, καθώς υπήρχε η πλη­ρο­φο­ρία ότι 800 Τουρ­κο­κρη­τι­κοί που βρί­σκο­νταν στην Αττά­λεια, ετοι­μά­ζο­νταν να απο­βι­βα­στούν στο Καστελ­λό­ριζο. Ακο­λού­θη­σαν δια­βου­λεύ­σεις με πρε­σβευ­τές των Μεγάλων Δυνά­μεων και απο­φεύ­χθηκε οποια­δή­ποτε επέμ­βαση των Οθω­μα­νών στο ακρι­τικό νησί.

Το Καστελ­λό­ριζο είναι ελεύ­θερο!

Μετά την κατά­λυση της οθω­μα­νι­κής εξου­σίας στο νησί, απο­φα­σί­στηκε η απο­στολή πλη­ρε­ξου­σίων στην Αθήνα. Αυτοί όμως εμπο­δί­στη­καν από τον πρόξενο στη Ρόδο Παπα­δάκη, στον οποίο όμως επέ­δω­σαν επι­στολή αίτημα του συνε­πω­νύ­μου του οπλαρ­χη­γού προς τον ΥΠΕΞ Κορο­μηλά, να θέσει άμεσα το Καστελ­λό­ριζο, υπό την προ­στα­σία της ελλη­νι­κής κυβέρ­νη­σης.

Μερικοί αντι­πρό­σω­ποι (Κ. Ζερβός, Σ. Λακερ­δής, Α. Δια­μα­ντά­ρας), προ­σπά­θη­σαν να φτάσουν στην Αθήνα μέσω Σύμης. Τελικά ένας απ’ αυτούς, ο Κομνη­νός Ζερβός έφτασε με βάρκα (!) στη Νάξο, όπου παρέ­δωσε τον φάκελο με τα αιτή­ματα των Καστελ­λο­ρι­ζιών, στον στρα­τιω­τικό διοι­κητή του νησιού. Άλλοι πλη­ρε­ξού­σιοι (Μ. Πετρί­δης, Β. Κοντός, Γ. Ξανθής), με το αμε­ρι­κά­νικο ατμό­πλοιο «Νέα Υόρκη», έφτασαν μέσω Σύμης και Χίου στην Αθήνα, όπου τους δέχθηκε ο Ελευ­θέ­ριος Βενι­ζέ­λος.

Αυτός αρνή­θηκε να απο­στεί­λει κάποια βοήθεια, ζήτησε από τους αντι­προ­σώ­πους να επι­στρέ­ψουν αμέσως στο νησί τους, να επα­νε­γκα­τα­στή­σουν τις αρχές και να υψώσουν την τουρ­κική σημαία… Οι αντι­πρό­σω­ποι αρνή­θη­καν και επι­χεί­ρη­σαν μέσω ανθρώ­πων του περι­βάλ­λο­ντος Βενι­ζέ­λου να τον μετα­πεί­σουν. Στο μεταξύ ο Δρα­γού­μης και ο γραμ­μα­τέας του τμή­μα­τός του Πανου­ριάς, τιμω­ρή­θη­καν με μηνιαία και δεκα­πεν­θή­μερη αντί­στοιχα, προ­σω­ρινή παύση… Γράφει σχετικά ο Κ. Τσα­λα­χού­ρης:

«Το επει­σό­διο αυτό θα σφρα­γί­σει τη μετέ­πειτα ιστο­ρική πορεία της Ελλάδας. Οι δύο άντρες, Ελευ­θέ­ριος Βενι­ζέ­λος και Ίων Δρα­γού­μης, θα ακο­λου­θή­σουν ο καθένας το δικό του δρόμο…».

Στο μεταξύ, στο Καστελ­λό­ριζο ο Παπα­δά­κης φρό­ντισε να οπλι­στούν 180 άνδρες και έβαλε σκοπούς σε όλα τα σημεία του νησιού.

Επίσης, επι­τά­χθηκε το ατμό­πλοιο «Ελπίς» του Σταμάτη Κοντού­ζο­γλου, που συνέδεε το νησί με την απέ­να­ντι ακτή και τοπο­θε­τή­θη­καν σ’ αυτό ψεύτικη καπνο­δό­χος και ξύλινα κανόνια. Έτσι οι κάτοι­κοι των απέ­να­ντι παρα­λίων, νομί­ζο­ντας ότι πρό­κει­ται για ελλη­νι­κές πολε­μικό πλοίο, απο­σύρ­θη­καν έντρο­μοι στην ενδο­χώρα!

Στις 22 Μαρτίου 1913, έφτασε στο Καστελ­λό­ριζο με ατμό­πλοιο «Ταχυ­δρό­μος», ο Ανθυ­πο­λο­χα­γός Τυλι­γά­δης, με το ψευ­δώ­νυμο Γεώρ­γιος Γεωρ­γα­ντό­που­λος, με σκοπό να πείσει τους αντάρ­τες να εγκα­τα­λεί­ψουν το νησί, πράγμα που πέτυχε. Πριν φύγουν, εισέ­πρα­ξαν 450 οθω­μα­νι­κές λίρες από τους κατοί­κους… Από τα μεσά­νυ­χτα της ίδιας μέρας, το Καστελ­λό­ριζο προ­σπα­θεί να πετύχει το ακα­τόρ­θωτο. Να παρα­μεί­νει ελεύ­θερο με δικά του μέσα. Συγκρο­τή­θηκε Λαϊκή Επι­τρο­πεία και τη στρα­τιω­τική διοί­κηση ανα­λαμ­βά­νει ο Ι. Λακερ­δής, ενώ το μόνο μέρος που φυλάσ­σε­ται είναι αυτό όπου κρα­τού­νται οι Τούρκοι αιχ­μά­λω­τοι.

Η ελλη­νική κυβέρ­νηση, ανα­λαμ­βά­νει δράση!

Στην Αθήνα δια­δί­δε­ται ότι στο Καστελ­λό­ριζο έγιναν σφαγές. Αυτό ανα­γκά­ζει τον Βενι­ζέλο να δια­τά­ξει τη μοίρα του Ιονίου, που βρι­σκό­ταν τότε στο νότιο Αιγαίο, να σπεύσει στο νησί. Τη μοίρα απο­τε­λού­σαν, το θωρηκτό «Ύδρα», τα αντι­τορ­πι­λικά «Κεραυ­νός», «Δόξα» και «Πάνθηρ» και το ανθρα­κο­φόρο «Αλίκη». Η άφιξη του «Πάνθηρα» και αργό­τερα της υπό­λοι­πης μοίρας, προ­κα­λεί νέα θύελλα ενθου­σια­σμού στους κατοί­κους του Καστελ­λό­ρι­ζου. Ο κυβερ­νή­της του «Ύδρα» Παπα­χρή­στος, δέχεται στο θωρηκτό τη Λαϊκή Επι­τρο­πεία και ζητά να αφεθούν ελεύ­θε­ροι οι Τούρκοι αιχ­μά­λω­τοι. Η Επι­τρο­πεία αρνεί­ται και του δίνει πρω­τό­κολλο με τις υπο­γρα­φές όλων των μελών της, στο οποίο ανα­φέ­ρε­ται ότι κάτι τέτοιο είναι αδύνατο. Ο Παπα­χρή­στος ζητά νέες εντολές από την κυβέρ­νηση.

Τελικά, με τον απόπλου της μοίρας, δια­τά­χθηκε το εύδρομο «Μυκάλη», να περι­πο­λεί στις ακτές του νησιού και της Λυκίας.

Στρα­τιω­τι­κός ο οποίος στέλ­νε­ται, κρυφά, από την Αθήνα, απο­χω­ρεί, λόγω της εχθρό­τη­τας που αντι­με­τω­πί­ζει. Τελικά, η κυβέρ­νηση, δια της διπλω­μα­τι­κής οδού, στέλνει την 1η Αυγού­στου 1913 στο Καστελ­λό­ριζο από τη Σάμο, τον δικη­γόρο Βασί­λειο Τζα­βέλλα ως Διοι­κητή του νησιού, με τον τίτλο όμως του συμ­βού­λου. Ο Τζα­βέλ­λας κατά­φερε να απο­κα­τα­στή­σει την τάξη στο νησί, αφο­πλί­ζο­ντας τον Λακερδή και τους 150 ενό­πλους που τον συνο­δεύ­ουν. Σύντομα 20 αξιω­μα­τι­κοί, υπα­ξιω­μα­τι­κοί και άνδρες της Χωρο­φυ­λα­κής από τη Σάμο, εγκα­θί­στα­νται στο νησί.

Οι Τούρκοι αιχ­μά­λω­τοι, με τη συνο­δεία δέκα νέων από το Καστελ­λό­ριζο οδη­γή­θη­καν στην Αθήνα με το ατμό­πλοιο «Αιγαίον». Οι αντι­πρό­σω­ποι του νησιού, συνέ­χι­σαν τις περιο­δείες και στην Ευρώπη, ενη­με­ρώ­νο­ντας τη διεθνή κοινή γνώμη.

Τον Φεβρουά­ριο του 1914, ο Β.Τζα­βέλ­λας αντι­κα­θί­στα­ται από τους Κ. Σταυ­ράκι και Χ. Πετυ­χάκι. Και αυτοί όμως άφησαν ασύδοτο τον Λακερδή, που με το πρό­σχημα της προ­στα­σίας των φτωχών, κατα­τυ­ραν­νούσε την πλειο­ψη­φία των κατοί­κων. Παράλ­ληλα, προ­έ­βαινε σε λαθρε­μπό­ριο, συνερ­γα­ζό­με­νος με τον Γάλλο πρόξενο στη Ρόδο Laffon, που έθεσε στη διάθεσή του και πλοία. Βάση της δρα­στη­ριό­τη­τάς του, ήταν η νησίδα Κέκοβα.

Από τον Φεβρουά­ριο του 1915, ανα­λαμ­βά­νει τη διοί­κηση του Καστελ­λό­ρι­ζου ο Οδυσ­σέας Ωρο­λο­γάς. Η ομάδα του Λακερδή, έβλεπε ότι έχανε τον έλεγχο του νησιού και προ­σπά­θησε να υπο­νο­μεύ­σει το έργο των Αρχών. Άρχισε μυστι­κές συνεν­νο­ή­σεις με τους Γάλλους, που γίνο­νταν στη Ρόδο και τη Βηρυτό. Στις 31 Μαΐου γίνο­νται εκλογές σε όλη την Ελλάδα, αλλά το Καστελ­λό­ριζο δεν συμ­με­τέ­χει, επίσημα, σ’ αυτές.

Οι κάτοι­κοι ψηφί­ζουν και εκλέ­γουν παμ­ψη­φεί τους Λάζαρο Στα­μα­τιάδη και Κων­στα­ντίνο Σπυρίδη. Όταν ο Στα­μα­τιά­δης με τους αντι­προ­σώ­πους Ίμβρου Α. Λαζό­πουλο και Τενέδου Κ. Σφαέλο φτάνουν στη Βουλή, δεν τους επι­τρέ­πε­ται η είσοδος σ’ αυτή… Ο Ωρο­λο­γάς κάνει μια σειρά από λάθη, που απο­βαί­νουν μοιραία.

Διο­ρί­ζει δήμαρχο τον Νικήτα Δημη­τρίου από τη Χάλκη, νυμ­φευ­μένο με Καστελ­λο­ρι­ζιά, γεγονός που όλοι έψεξαν. Απο­κο­ρύ­φωμα των λαθών του, ήταν η σύλληψη 15 ατόμων για δια­τά­ραξη της ησυχίας, τα οποία και στέλνει να δικα­στούν στη Σάμο. Οι Τούρκοι εξο­πλί­ζουν τις ακτές απέ­να­ντι απ’ το Καστελ­λό­ριζο, ενώ στην περιοχή περι­πο­λούν πολλά γαλλικά και δύο αγγλικά πλοία. Ο Ωρο­λο­γάς δίνει εντολή στον επι­κε­φα­λής της Χωρο­φυ­λα­κής, ανθυ­πα­σπι­στή Ζήση Ζήση, να συλ­λά­βει και να φυλα­κί­σει τον Λακερδή ως ανυ­πό­τα­κτο. Ωστόσο αυτός, στις 4 Δεκεμ­βρίου 1915, με τη βοήθεια οπαδών του απε­λευ­θε­ρώ­νε­ται και στις 7 Δεκεμ­βρίου, ανα­γκά­ζει τον Ωρολογά, τον γραμ­μα­τέα του και τον ειρη­νο­δίκη να εγκα­τα­λεί­ψουν το νησί. Ο Ωρο­λο­γάς, καθώς το πλοιά­ριο που τους διέθεσε ο Λακερ­δής προ­σεγ­γί­ζει τη Ρόδο, κατα­φέ­ρει να δώσει στον πρόξενο της Ελλάδας Παπα­δάκη, αναφορά με τα γεγο­νότα στο νησί. Ο Παπα­δά­κης σπεύδει να ενη­με­ρώ­σει την κυβέρ­νηση στην Αθήνα. Πριν δούμε τη συνέ­χεια, θα ανα­φερ­θούμε στα πολι­τικά γεγο­νότα στην Ελλάδα του 1915, που έπαιξαν τον δικό τους ρόλο στις εξε­λί­ξεις και στο Καστελ­λό­ριζο.

Ελλάδα 1915: Αλλε­πάλ­λη­λες εκλογές και αλλαγές κυβερ­νή­σεων

Τον Μάρτιο του 1915 ο Βενι­ζέ­λος παραι­τή­θηκε, όταν ο βασι­λιάς Κων­στα­ντί­νος απέσυρε την υπο­στή­ριξή του σχετικά με την ελλη­νική εμπλοκή στην εκστρα­τεία των Δαρ­δα­νε­λίων. Αυτό το γεγονός, απο­τε­λεί ουσια­στικά την αρχή του εθνικού διχα­σμού.

Προ­σω­ρινά, πρω­θυ­πουρ­γός ανέλαβε ο Δ. Γού­να­ρης.

Στις εκλογές που ακο­λού­θη­σαν, ο Ε. Βενι­ζέ­λος κέρδισε τη σαφή εντολή να προ­ω­θή­σει την εξω­τε­ρική του πολι­τική, που υπο­στή­ριζε την Αντάντ. Στις 5 Οκτω­βρίου όμως παραι­τή­θηκε εκ νέου, μετά από νέα δια­φω­νία με τον βασιλιά. Η νέα κυβέρ­νηση υπό τον Αλέ­ξαν­δρο Ζαΐμη (ως τις εκλογές του Δεκεμ­βρίου 1915) και στη συνέ­χεια υπό τον Στέφανο Σκου­λούδη, ήταν φανερά ενα­ντίον της.

Η κατά­ληψη του Καστελ­λό­ρι­ζου από τους Γάλλους

Όταν η κυβέρ­νηση Ζαΐμη ενη­με­ρώ­θηκε από τον Παπα­δάκη για τα γεγο­νότα στο Καστελ­λό­ριζο, κινη­το­ποι­ή­θηκε.

Δόθηκε εντολή στο κατα­δρο­μικό «Έλλη», να απο­πλεύ­σει απ’ τον Ναύ­σταθμο, να παρα­λά­βει από τον Πειραιά τον Ωρολογά και δύναμη Χωρο­φυ­λα­κής (1 ανθυ­πο­μοί­αρχο και 24 χωρο­φύ­λα­κες), να κατευ­θυν­θεί στη Σάμο για να παρα­λά­βει και άγημα Ευζώνων και να πλεύσει προς το Καστελ­λό­ριζο.

Όταν το «Έλλη» φτάνει στη Σάμο, ο κυβερ­νή­της του Ο. Παπα­βα­σι­λείου, ενη­με­ρώ­νε­ται απ’ τον νομάρχη ότι κυβερ­νή­της γαλ­λι­κού πολε­μι­κού πλοίου, συνο­δευό­με­νος από τον Άγγλο πρόξενο, τον επι­σκέ­φθηκε και του είπε ότι η θαλάσ­σια περιοχή ως το Καστελ­λό­ριζο ήταν πολύ επι­κίν­δυνη λόγω «βυθί­σεως τορ­πι­λών». Επίσης ζήτησε να δει το επόμενο πρωί, τον κυβερ­νήτη του «Έλλη». Ο Παπα­βα­σι­λείου, απά­ντησε ότι δεν υπάρχει κανένας κίν­δυ­νος και ενη­μέ­ρωσε τον Υπουργό Ναυ­τι­κών Κου­ντου­ριώτη. Το βράδυ της 13ης Δεκεμ­βρίου, το «Έλλη» πήρε νέα διαταγή να πάρει περισ­σό­τε­ρους άνδρες και να απο­χω­ρή­σει. Ο κυβερ­νή­της του γαλ­λι­κού πολε­μι­κού «Provence», έφτασε στη Σάμο και ζήτησε να συνα­ντή­σει τον Παπα­βα­σι­λείου, στις 22.00 της 13ης Δεκεμ­βρίου.

Η συνά­ντηση έγινε και ο Γάλλος με διά­φο­ρες δικαιο­λο­γίες, προ­σπα­θούσε να απο­τρέ­ψει τον κατά­πλου του «Έλλη» στο Καστελ­λό­ριζο. Ο Παπα­βα­σι­λείου, ενη­μέ­ρωσε τον Κου­ντου­ριώτη, ο οποίος έχοντας κατα­λά­βει το ύπουλο γαλλικό παι­χνίδι, το διέταξε «λαμ­βά­νο­ντες προ­φυ­λα­κτικά μέτρα, κατα­πλεύ­σατε προ­ο­ρι­σμόν σας Καστελ­λό­ρι­ζον» (Ραδιο­γρά­φημα αριθμ. 2157 και τηλε­γρά­φημα Υπ. Ναυ­τι­κών αριθμ. 744/14/12/1915).

Στη ρότα του για Καστελ­λό­ριζο, ο Παπα­βα­σι­λείου σημειώ­νει ότι το «Έλλη» βρι­σκό­ταν κάτω από διαρκή παρα­κο­λού­θηση. Αρχικά από δύο αγγλικά αντι­τορ­πι­λικά και στη συνέ­χεια «… καθ’ όλον δεν τον νυκτε­ρι­νόν πλουν ημών παρη­κο­λου­θή­μεθα εξ απο­στά­σεως υπό πολε­μι­κών, ευρι­σκό­με­νων εις συνεχή συνεν­νό­η­σιν δια του ασυρ­μά­του».

Στις 11.30 π.μ. της 15ης Δεκεμ­βρίου 1915, το «Έλλη», έφτασε δύο μίλια έξω απ’ το λιμάνι του Καστελ­λό­ρι­ζου.

Αξιω­μα­τι­κός του πλοίου, στάλ­θηκε με ατμά­κατο στο νησί, για να καλέσει τον λιμε­νάρχη και τον αρχηγό της στάσης Λακερδή, να πάνε στο « Έλλη».

Επι­στρέ­φο­ντας σε λίγο, ο αξιω­μα­τι­κός είπε στον κυβερ­νήτη ότι το νησί είχε κατα­λη­φθεί από Γάλλους πεζο­ναύ­τες, ότι στα δημόσια κτίρια κυμά­τιζε η γαλλική σημαία και πως στον εσω­τε­ρικό ορμό του νησιού βρι­σκό­ταν τα γαλλικά πλοία «Αμιράλ Σαρνέ» (θωρηκτό κατα­δρο­μικό) και «Ζαν ντ’ Αρκ» (κατα­δρο­μικό), στο οποίο επέ­βαινε ο ναύ­αρ­χος Μορό, αρχηγός της Τρίτης Μοίρας. Ο Μορό, όταν πήγε στο πλοίο ο Παπα­βα­σι­λείου, του είπε ότι το Καστελ­λό­ριζο κατα­λή­φθηκε από τις γαλ­λι­κές δυνά­μεις μετά από εντολή της κυβέρ­νη­σης της χώρας του και βρί­σκε­ται είδη υπό απόλυτη γαλλική εξουσία. Ζήτησε μάλιστα από τον Έλληνα αξιω­μα­τικό, να μην επι­χει­ρή­σει καμία απόβαση από το «Έλλη». Στις δια­μαρ­τυ­ρίες του Παπα­βα­σι­λείου, ο Μορό απά­ντησε:

«Θα σας ομιλήσω με πάσαν ειλι­κρί­νειαν». Η από­κτη­σις του Καστελ­λο­ρί­ζου και η εγκα­τά­στα­σις γαλ­λι­κών αρχών μας ήτο ανα­γκαία δια πολε­μι­κούς λόγους, δια την τελε­σφό­ρον κατα­δί­ω­ξιν των (γερ­μα­νι­κών) υπο­βρυ­χίων άτινα ευρί­σκου­σιν κατα­φύ­γιον εις τας πλησίον ακτάς, πρέπει δε να είσθε βέβαιος ότι η Γαλλία, ήτις μάχεται υπέρ του πολι­τι­σμού και του δικαίου των εθνο­τή­των, θα συμπε­ρι­φερ­θεί μετά δικαιο­σύ­νης προς υμάς».

Οι εφτά χωρο­φύ­λα­κες που είχαν φυλα­κι­σθεί κατά τη στάση του Λακερδή και των οπαδών του, ελευ­θε­ρώ­θη­καν και στάλ­θη­καν στο «Έλλη», που ανα­χώ­ρησε από το Καστελ­λό­ριζο στις 16.30 μ.μ.

Το νησί είχε κατα­λη­φθεί στις 7 το πρωί της 15/12/1915 από 500 Γάλλους πεζο­ναύ­τες που οι κάτοι­κοί του υπο­δέ­χθη­καν με ενθου­σια­σμό.

Η καθυ­στε­ρη­μένη ελλη­νική αντί­δραση

Η ελλη­νική κυβέρ­νηση, με δια­κοί­νωση δια­μαρ­τυ­ρίας που επέδωσε ο πρε­σβευ­τής μας στο Παρίσι Ρωμανός, αφού εξέ­φραζε την έντονη δυσα­ρέ­σκειά της για τη γαλλική ενέρ­γεια, κατέ­κρινε τον Γάλλο υπο­πρό­ξενο στη Ρόδο Laffon, τον οποίο κατη­γο­ρούσε ότι βρι­σκό­ταν πίσω από την ανταρ­σία Λακερδή ενα­ντίον των ελλη­νι­κών αρχών. Πραγ­μα­τικά, ο Laffon είχε στείλει σήμα στον Αρι­στίντ Μπριάν, πρω­θυ­πουργό και ΥΠΕΞ τότε της Γαλλίας:

«Οι αρχές του Καστελ­λό­ρι­ζου συνέ­λα­βαν κάποιον με το όνομα Λακερ­δής, πλη­ρο­φο­ριο­δότη του Προ­ξε­νείου της Γαλλίας στη Ρόδο. Οι κάτοι­κοι τον απε­λευ­θέ­ρω­σαν και εκδί­ω­ξαν τον Διοι­κητή και τους Έλληνες χωρο­φύ­λα­κες.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: «Το Καστελ­λό­ριζο δεν απο­τε­λεί μέρος των νησιών, τα οποία η Διά­σκεψη του Λον­δί­νου είχε ανα­γνω­ρί­σει ως ελλη­νικά. Οι ελλη­νι­κές αρχές, οι οποίες εστά­λη­σαν από τη Σάμο χωρίς τη συναί­νεση των Δυνά­μεων, δεν έγιναν δεκτές εκεί με καλό μάτι».

Το νησί απο­τε­λεί έναν πρώτης τάξεως τόπο για την επι­τή­ρηση των υπο­βρυ­χίων λόγω της γειτ­νί­α­σής του με την τουρ­κική ακτή».

Οι Γάλλοι απά­ντη­σαν στην ελλη­νική δια­κοί­νωση, την ίδια μέρα με διάβημα, που παρέ­δωσε ο επι­κε­φα­λής της γαλ­λι­κής αντι­προ­σω­πείας στην Αθήνα, στον ΥΠΕΞ Σκου­λούδη. Σε αυτό ανα­φε­ρό­ταν ότι έπρεπε ν’ απο­τρα­πεί η δρα­στη­ριό­τητα των γερ­μα­νι­κών υπο­βρυ­χίων που έβρι­σκαν κατα­φύ­γιο στο Καστελ­λό­ριζο και παρέ­θετε την απόφαση των Δυνά­μεων του Φεβρουα­ρίου 1914, σύμφωνα με την οποία το Καστελ­λό­ριζο έπρεπε να επι­στρα­φεί στην Τουρκία. Η ελλη­νική δια­κοί­νωση προς τη Γαλλία, κοι­νο­ποι­ή­θηκε και σε άλλες χώρες, ανάμεσά τους και στην Τουρκία, η οποία το επέ­στρεψε με κατη­γο­ρη­μα­τική δια­κοί­νωση, στην οποία ανέφερε ότι το Καστελ­λό­ριζο απο­τε­λεί ανα­πό­σπα­στο τμήμα της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρίας.

Από τις 15 Δεκεμ­βρίου 1915 λοιπόν, το Καστελ­λό­ριζο βρι­σκό­ταν υπό γαλλική κατοχή και απο­τε­λούσε ναυτική βάση της Γαλλίας. Παρά τις δια­βε­βαιώ­σεις του Μορό και των άλλων ότι σύντομα θα δινόταν στην Ελλάδα, κάτι τέτοιο δεν έγινε και την 1η Μαρτίου 1921, ύστερα από δια­πραγ­μα­τεύ­σεις (πιθα­νό­τατα και την κατα­βολή μεγάλου χρη­μα­τι­κού ποσού…), η Γαλλία παρέ­δωσε το νησί στην Ιταλία, που κατείχε πλέον όλα τα Δωδε­κά­νησα…

Επί­λο­γος

Από μια ευνοϊκή συγκυ­ρία και την πρω­το­βου­λία του Ίωνα Δρα­γούμη, το Καστελ­λό­ριζο ήταν ελεύ­θερο από την 1/3/1913.

Η επαμ­φο­τε­ρί­ζουσα στάση Βενι­ζέ­λου, που εξόρ­γισε τους νησιώ­τες, οι λαν­θα­σμέ­νες επι­λο­γές προ­σώ­πων για τη θέση του διοι­κητή του νησιού, τα πολλά μέτωπα που είχε ανοίξει η χώρα μας, ο εθνικός διχα­σμός αλλά και η και­ρο­σκο­πική και τυχο­διω­κτική συμπε­ρι­φορά του Λακερδή, οδή­γη­σαν τους Γάλλους στο νησί. Και αυτοί, όπως βλέ­πουμε στον χάρτη του Διοι­κητή Τερμ, είχαν αντι­λη­φθεί τη μεγάλη στρα­τη­γική σημασία του νησιού. Με παρελ­κυ­στική τακτική, καθυ­στέ­ρη­σαν την άφιξη του «Έλλη» στο νησί και το κατέ­λα­βαν. Και οι Ιταλοί, όπως βλέ­πουμε στον χάρτη του 1921, το συμπε­ρι­λαμ­βά­νουν στα νησιά του Αιγαίου και των Δωδε­κα­νή­σων (στο πλαίσιο, υπάρχει μεγε­θυ­μένη η Ρόδος).

Παρά το ότι η Ελλάδα κρα­τούσε ακα­τα­νό­ητη θέση στο θέμα του Καστελ­λό­ρι­ζου, όταν μετά τους Βαλ­κα­νι­κούς Πολέ­μους απο­φα­σί­στηκε η ναυ­πή­γηση ναυαρ­χί­δας με το όνομα «Βασι­λεύς Κων­στα­ντί­νος», ζήτησε και τη συν­δρομή των νησιω­τών της Μεγί­στης, που συγκέ­ντρω­σαν, παρά τα προ­βλή­ματά τους, 14.730 χρυσές δραχμές…

Για μία ακόμη φορά (βλ. Βόρειος Ήπειρος, Ίμβρος, Τένεδος, Ανα­το­λική Θράκη, Μικρά Ασία κλπ), οι «σύμ­μα­χοι» χρη­σι­μο­ποί­η­σαν τη χώρα μας και την κρίσιμη στιγμή την «πού­λη­σαν» στυγνά και στεγνά, βάζο­ντας πάνω απ’ όλα το δικό τους συμ­φέ­ρον…

Τελικά, 32 χρόνια αργό­τερα, το Καστελ­λό­ριζο και το υπό­λοιπα Δωδε­κά­νησα, μετά από πολλές προ­σπά­θειες, δόθηκαν στην Ελλάδα και στις 7 Μαρτίου 1948 ενσω­μα­τώ­θη­καν επίσημα στη χώρα μας.

Πηγές: Κώστας Φ. Τσα­λα­χού­ρης, «ΙΜΙΑ: Το χρονικό της χάραξης των συνόρων της Δωδε­κά­νη­σου (1932-1947», εκδό­σεις ΤΡΟΧΑΛΙΑ, 1997. Από το βιβλίο αυτό προ­έρ­χο­νται τα ιστο­ρικά έγγραφα και οι περισ­σό­τε­ρες σπάνιες φωτο­γρα­φίες.
ΝΙΚΟΛΑΟΣ Γ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ, «ΚΑΣΤΕΛΛΟΡΙΖΟ, Το μαρ­γα­ρι­τάρι του Λεβάντε» Η Γαλλική Κατοχή (1915-1921)»,Εκδό­σεις Σ. Ι. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ, 2004
Ι. Μ. ΧΑΤΖΗΦΩΤΗΣ, «ΚΑΣΤΕΛΛΟΡΙΖΟ, Ο ΑΚΡΙΤΑΣ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ», Εκδό­σεις ΙΡΙΣ, 1996.