Στα μονοπάτια της Πάτμου

Οι δια­δρο­μές των μο­νο­πα­τιών της Πά­τμου απο­κα­λύ­πτουν συ­γκλο­νι­στι­κά τοπία, αρ­χαία και νε­ό­τε­ρα μνη­μεία, μο­να­στή­ρια, παλιά και νέα ξω­κλή­σια, ασκη­τα­ριά και πυρ­γά­λια, την πλού­σια χλω­ρί­δα και πα­νί­δα και την πα­νέ­μορ­φη ακτο­γραμ­μή. Κυ­ρί­ως όμως φέρ­νουν στο φως τις μο­να­δι­κές ιστο­ρί­ες των κα­τοί­κων του νη­σιού. Τα ακο­λου­θού­με μέσα από τις πε­ρι­γρα­φές της Πά­τμιας Δέ­σποι­νας Βα­κρά­τση, της οποί­ας το βι­βλίο «Τα μο­νο­πά­τια της Πά­τμου» κυ­κλο­φό­ρη­σε πριν από λίγες μέρες.

Η Πά­τμος δια­θέ­τει αξιό­λο­γο δί­κτυο πα­λαιών μο­νο­πα­τιών που συ­νέ­δε­αν τους οι­κι­σμούς με τις αγρο­τι­κές πε­ριο­χές και τα βο­σκο­τό­πια, αλλά και με την Ιερά Μονή Αγίου Ιω­άν­νη του Θε­ο­λό­γου. Τα μο­νο­πά­τια συ­νέ­δε­αν επί­σης τους οι­κι­σμούς με τα ερη­μη­τή­ρια και τα κα­θί­σμα­τα που είναι διά­σπαρ­τα σε όλο το νησί.

Ενα ση­μα­ντι­κό κομ­μά­τι του λαϊ­κού πλού­του που γρά­φτη­κε στο πέ­ρα­σμα του χρό­νου από τους αν­θρώ­πους πάνω και γύρω από τα μο­νο­πά­τια έχει γίνει γνω­στό μέσω του προ­γράμ­μα­τος «Μο­νο­πά­τια Πο­λι­τι­σμού», που εκ­πό­νη­σε η Ελ­λη­νι­κή Εται­ρεία Πε­ρι­βάλ­λο­ντος και Πο­λι­τι­σμού και έχει υλο­ποι­η­θεί, εκτός από την Πάτμο, στον Μα­ρα­θώ­να, στη Σίφνο και στη Σί­κι­νο.

Ομως, ο πιο κα­τάλ­λη­λος άν­θρω­πος για να μας ξε­να­γή­σει στα μο­νο­πά­τια του νη­σιού και να ανα­συ­στή­σει την ιστο­ρία τους, κα­θό­τι τα έχει με­τρή­σει πέτρα την πέτρα, είναι η Δέ­σποι­να Βα­κρά­τση, Πά­τμια πάπ­που προς πάπ­που και συγ­γρα­φέ­ας του βι­βλί­ου «Τα μο­νο­πά­τια της Πά­τμου», το οποίο κυ­κλο­φό­ρη­σε μέσα στον Αύ­γου­στο, στα Ελ­λη­νι­κά και στα Αγ­γλι­κά, από τις εκ­δό­σεις Ανά­βα­ση.

Το εν λόγω βι­βλίο δεν είναι ένας κλα­σι­κός πε­ζο­πο­ρι­κός οδη­γός, χωρίς όμως να λεί­πουν και τα σχε­τι­κά εχέγ­γυα. Είναι κυ­ρί­ως ένας βιω­μα­τι­κός οδη­γός και σπεύ­δω αμέ­σως να εξη­γή­σω τι εννοώ, πα­ρα­θέ­το­ντας τρία αντι­προ­σω­πευ­τι­κά απο­σπά­σμα­τα:

Απορ­θια­νός δρό­μος

«Στο μα­γα­ζί του Κα­πρά­νη πρω­το­εί­δα, μα­θή­τρια στο Δη­μο­τι­κό, την γκρα­βού­ρα της Πά­τμου, την πιο γνω­στή, με την άποψη της Χώρας και του λι­μα­νιού με τα αραγ­μέ­να κα­ρά­βια. Πα­ρα­τη­ρώ­ντας την, ήμουν απο­λύ­τως βέ­βαιη ότι εκεί­να τα κα­ρά­βια άρα­ζαν στην ακτή της Αγίας Θε­ο­φα­νούς, μιας και ο πα­λαιό­τε­ρος δρό­μος του νη­σιού, όπως μου έλεγε ο πα­τέ­ρας μου Θε­ο­λό­γος Βα­κρά­τσης, που συ­νέ­δεε τη Χώρα με τη Σκάλα, έπε­φτε κοντά.

»Κάθε φορά που πή­γαι­να στου Κα­πρά­νη για ψωμί ή για βι­βλία (μιας και ο ίδιος δια­τη­ρού­σε πρα­τή­ριο άρτου και έφερ­νε και τα βι­βλία του Δη­μο­τι­κού), πρό­σε­χα την γκρα­βού­ρα και φα­ντα­ζό­μουν ότι ανέ­βαι­να μαζί με τους ξέ­νους των κα­ρα­βιών τον δρόμο της βου­νο­πλα­γιάς.

»Ο δρό­μος άρ­χι­ζε κάτω από τα Απορ­τσια­νά ή Απορ­θια­νά, εξού και το όνομά του: Απορ­τσια­νός ή Απορ­θια­νός δρό­μος και Απορ­τσια­νή ή Απορ­θια­νή στρά­τα, βο­ρειο­α­να­το­λι­κά της Ιεράς Μονής Αγίου Ιω­άν­νη του Θε­ο­λό­γου και του οι­κι­σμού της Χώρας. Η πε­ριο­χή Απορ­θια­νά απο­τε­λού­σε το νε­ό­τε­ρο οι­κι­στι­κό κέ­ντρο της Χώρας. Ανα­πτύ­χθη­κε από τα μέσα του 18ου αιώνα και είναι η πρώτη πε­ριο­χή της Χώρας που είναι ορατή από τη θά­λασ­σα. Η πε­ριο­χή ξε­κι­νά από Του ’Κο­νό­μου (θέση που αρ­χί­ζει από τη Λόζα μέχρι το ση­μείο με τις μου­ρι­νιές κάτω από το μο­να­στή­ρι) και φτά­νει μέχρι τους Μύ­λους. Η ονο­μα­σία, πι­θα­νό­τα­τα, προ­ήλ­θε από τη θέση της έξω από τις Πόρ­τες που οδη­γού­σαν στη Χώρα.

»Ο δρό­μος ξε­κι­νού­σε από την οικία Ντό­ρι­ζα και το τότε μέ­γα­ρο ή πύργο του Σα­ρα­κί­νη, κοντά στο πη­γά­δι του Γε­νά­διου. Περ­νού­σε κάτω από τις Βί­γλες, παλιό πα­ρα­τη­ρη­τή­ριο ανα­το­λι­κά της Χώρας, προ του χεί­μαρ­ρου του Περ­δι­κά­ρη και κα­τευ­θυ­νό­ταν από την Αγία Θε­ο­φα­νού ή Αγια-Λε­φα­νού και την Απα­λω­νιά προς τη Σκάλα. Μά­λι­στα, από το ση­μείο εκ­κί­νη­σής του έφτα­νε μέχρι τα Κρη­τι­κά.

»Εως το 1818 ήταν ο δη­μό­σιος δρό­μος. Εκτο­τε χρη­σι­μο­ποιεί­ται μόνο για αγρο­τι­κές ερ­γα­σί­ες. Ο μη­τρο­πο­λί­της Σάρ­δε­ων Νε­κτά­ριος κα­τα­σκεύ­α­σε βο­ρειο­δυ­τι­κά της Χώρας τον νέο δρόμο, ση­με­ρι­νό παλιό πλα­κό­στρω­το δρόμο ή καλ­ντε­ρί­μι, που χρη­σι­μο­ποιού­νταν έως το 1945. Ο ση­με­ρι­νός ασφαλ­το­στρω­μέ­νος δρό­μος ανοί­χτη­κε από τους Ιτα­λούς, συ­μπλη­ρώ­θη­κε μετά την απε­λευ­θέ­ρω­ση και εν συ­νε­χεία ασφαλ­το­στρώ­θη­κε.

»Ολο το πα­νό­ρα­μα του λι­μα­νιού της Σκά­λας είναι μπρο­στά μας. Κάτω απλώ­νε­ται η κοι­λά­δα του Περ­δι­κά­ρη γε­μά­τη δέ­ντρα και δεξιά υψώ­νο­νται οι τέσ­σε­ρις ανε­μό­μυ­λοι (τρεις της Ιεράς Μονής και ένας ιδιω­τι­κός), οι Μύλοι, που έχουν δώσει το όνομά τους σε όλη την πε­ριο­χή».

Η υπέ­ρο­χη ονο­μα­το­λο­γία των πε­τού­με­νων

Αλλού η Δέ­σποι­να Βα­κρά­τση ασχο­λεί­ται με πάθος με την πλού­σια ορ­νι­θο­πα­νί­δα του νη­σιού.

«Η πε­ριο­χή της Πά­τμου και των πέριξ νη­σί­δων και βρα­χο­νη­σί­δων είναι ιδα­νι­κός χώρος για τη ζωή και την ανα­πα­ρα­γω­γή σπά­νιων και προ­στα­τευό­με­νων ειδών αρ­πα­κτι­κών. Ο μαυ­ρο­πε­τρί­της, ο σπι­ζα­ε­τός, το κιρ­κι­νέ­ζι, η αε­το­γε­ρα­κί­να και ο αι­γαιό­γλα­ρος ζουν και ανα­πα­ρά­γο­νται εδώ. Πολλά από τα με­τα­να­στευ­τι­κά που­λιά έρ­χο­νται για να ξε­κου­ρα­στούν και να συ­νε­χί­σουν το τα­ξί­δι τους: ο συ­κο­φά­γος, ο τσα­λα­πε­τει­νός, ο με­λισ­σο­φά­γος, η χαλ­κο­κου­ρού­να. Επί­σης, εδώ συ­να­ντά­με τον αετό, την κου­κου­βά­για, τον κούκο, την πέρ­δι­κα, το αγριο­πε­ρί­στε­ρο, την κου­ρού­να, τη δε­κο­χτού­ρα, την κα­ρα­κά­ξα και τα θα­λασ­σο­πού­λια. Αλλά και βαρ­βά­κια, μπε­κά­τσες, σπα­νέ­τα, φλώ­ρια, τρυ­γό­νια, κο­τσύ­φια, κε­φα­λά­δες, κοκ­κι­νο­λαί­μη­δες, σπί­νους, καρ­δε­ρί­νες, λού­γα­ρα, ορ­γα­νά­κια (είδος αη­δο­νιού) και τσί­χλες (με­τα­να­στευ­τι­κά που­λιά). Την άνοι­ξη έρ­χο­νται τα χε­λι­δό­νια, τα αη­δό­νια, οι στα­χτά­ρες και τα σπι­το­χε­λί­δο­να. Τον υγρο­βιό­το­πο της Κα­λι­κα­τσούς χρη­σι­μο­ποιούν (σπά­νια πλέον) σαν εν­διά­με­σο σταθ­μό τα με­τα­να­στευ­τι­κά που­λιά: ερω­διοί, κύ­κνοι, χήνες και κυ­ρί­ως οι κα­λι­κα­τσού­δες (οι για­λό­πα­πιες), εξού και το όνομα Κα­λι­κα­τσού που δό­θη­κε στην πε­ριο­χή».

Με θέα στα νησιά

Και όταν η συγ­γρα­φέ­ας νιώ­θει ότι θέλει να ση­κω­θεί λίγο ψη­λό­τε­ρα, προ­τεί­νει το μο­νο­πά­τι που οδη­γεί από τον Αγιο Ευ­θύ­μιο στον Προ­φή­τη Ηλία και βρί­σκε­ται, όπως και ο Απορ­θια­νός δρό­μος, στο νότιο τμήμα της Πά­τμου:

«Το μο­νο­πά­τι που θα ακο­λου­θή­σου­με σε αυτήν τη δια­δρο­μή θα μας οδη­γή­σει στην ψη­λό­τε­ρη κο­ρυ­φή του νη­σιού, τον Προ­φή­τη Ηλία (269 μ.), που οφεί­λει το όνομά της στο μο­νύ­δριο του Προ­φή­τη Ηλιού του Θε­σβί­του.

»Το μο­νο­πά­τι μετά τη διά­νοι­ξη του αμα­ξι­τού δρό­μου που οδη­γεί από το Κου­βά­ρι και το λα­το­μείο προς τον Προ­φή­τη Ηλία είχε εγκα­τα­λει­φθεί. Το χρη­σι­μο­ποιού­σαν μόνον οι αγρό­τες. Το 2013 κα­θα­ρί­στη­κε από τον Δήμο Πά­τμου και είναι πάλι προ­σβά­σι­μο στους πε­ρι­πα­τη­τές.

»Η δια­δρο­μή ξε­κι­νά­ει μετά τη δια­σταύ­ρω­ση προς το Δια­κό­φτι και τη Μονή Ευαγ­γε­λι­σμού. Τσι­με­ντέ­νιο δρο­μά­κι 150-200 μέ­τρων οδη­γεί προς τον Αγιο Ευ­θύ­μιο και το Αγιο Πνεύ­μα, δύο εκ­κλη­σά­κια που βρί­σκο­νται σε μικρή από­στα­ση το ένα από το άλλο μέσα σ’ ένα πλά­τω­μα. Στο βάθος της πλα­γιάς προς τους Κή­πους φαί­νε­ται η Μονή Ευαγ­γε­λι­σμού. Τρι­γύ­ρω υπάρ­χουν εκτά­σεις με καλ­λιέρ­γειες.

»Στα πρώτα 50 μέτρα η κλίση του μο­νο­πα­τιού είναι ομαλή. Εν συ­νε­χεία, καθώς ανε­βαί­νει στους πρό­πο­δες του λόφου, περ­νά­ει ανά­με­σα από βρά­χια, κυ­σα­ρί­δια και αγριο­α­χλα­διές. Προ­σπερ­νώ­ντας τα βρά­χια απο­κα­λύ­πτε­ται η κο­ρυ­φή του λόφου όπου βρί­σκε­ται ο Προ­φή­της Ηλίας. Τώρα εί­μα­στε σ’ ένα με­γά­λο πλά­τω­μα στο μέσον του λόφου. Εδώ στα­μα­τά­με για να ατε­νί­σου­με τη νότια πλευ­ρά της Χώρας, με την Ιερά Μονή Αγίου Ιω­άν­νου του Θε­ο­λό­γου να δε­σπό­ζει, τμήμα του Γροί­κου, το νη­σά­κι Χι­λιο­μό­δι, τους Αρ­κιούς και τους Λει­ψούς. Στα δυ­τι­κά το Ικά­ριο πέ­λα­γος, το Πε­τρο­κά­ρα­βο, την Ανυ­δρο, την Ικα­ρία και τους Φούρ­νους.

»Συ­νε­χί­ζου­με να προ­χω­ρά­με. Εχου­με πάντα μπρο­στά μας το Κά­θι­σμα του Προ­φή­τη Ηλία που όλο και πλη­σιά­ζει. Δεν βλέ­που­με πλέον καλ­λιερ­γή­σι­μες εκτά­σεις, αλλά ένα πλά­τω­μα γε­μά­το λα­μπρές, κυ­σα­ρί­δια, αχι­νο­πό­δια, αστοι­βές, σχι­νιές, ρί­γα­νη, θρύ­μπη. Ολα γε­μά­τα αν­θούς και χρώ­μα­τα που λα­μπυ­ρί­ζουν καθώς οι αχτί­δες του ήλιου πέ­φτουν πάνω τους. Τον χει­μώ­να φύ­ο­νται άγρια βρώ­σι­μα χόρτα: ρα­δί­κια, λά­πα­θα, βρού­βες, ζοχοί

»Εν συ­νε­χεία, το μο­νο­πά­τι φτά­νει σ’ έναν βο­σκό­το­πο πε­ρι­φραγ­μέ­νο με μά­ντρα. Στρί­βου­με και πάμε πα­ράλ­λη­λα με τη μά­ντρα που βρί­σκε­ται δεξιά. Κοι­τώ­ντας προς τα πάνω, βλέ­που­με το Κά­θι­σμα του Προ­φή­τη Ηλία κα­τά­λευ­κο να υψώ­νε­ται μέσα από τα βρά­χια.

»Λίγο πριν φτά­σου­με στον προ­ο­ρι­σμό μας συ­να­ντά­με τα ερεί­πια ενός μι­κρού κτι­ρί­ου που εξυ­πη­ρε­τού­σε τις ανά­γκες των τσο­πά­νη­δων. Δίπλα βλέ­που­με μια συ­στά­δα φλό­μων με ωραίο φύλ­λω­μα, ψηλό μίσχο και κί­τρι­να άνθη. Αυτά τα φυτά είναι δη­λη­τη­ριώ­δη και τα ζώα δεν τα πλη­σιά­ζουν. Αν κά­ποιος έχει ανοι­χτή πληγή και τ’ ακου­μπή­σει, θα νιώ­σει έντο­νο κά­ψι­μο.

»Προ­χω­ρά­με έχο­ντας πάντα τη μά­ντρα του βο­σκό­το­που δεξιά. Τε­λειώ­νο­ντας η μά­ντρα, το μο­νο­πά­τι μάς βγά­ζει σ’ ένα τσι­με­ντο­στρω­μέ­νο άνοιγ­μα που φτιά­χτη­κε τα τε­λευ­ταία χρό­νια μαζί με τον νέο αμα­ξι­τό δρόμο, ο οποί­ος φτά­νει μέχρι αυτό το ση­μείο. Εχου­με τώρα θέα στο βουνό του Γέ­νου­πα και σε όλο το νο­τιο­δυ­τι­κό και βο­ρειο­δυ­τι­κό Αι­γαίο. Από αυτό το ση­μείο ξε­κι­νά­ει ένα καλ­ντε­ρί­μι με σκα­λο­πά­τια που κα­τα­λή­γουν στην εί­σο­δο του Κα­θί­σμα­τος. Τα παλιά σκα­λο­πά­τια έχουν αντι­κα­τα­στα­θεί με πέ­τρι­να. Τα με­τρά­με μέχρι την εί­σο­δο του Κα­θί­σμα­τος και τα βγά­ζου­με 51. Η από­στα­ση που δια­νύ­σα­με σε 20 με 25 λεπτά είναι πε­ρί­που 800 μέτρα.

»Κάτω η θά­λασ­σα λα­μπυ­ρί­ζει. Βλέ­που­με τον Γροί­κο, την Πέτρα, το Τρα­γο­νή­σι, το Χι­λιο­μό­δι, το Δια­κό­φτι, τον Σταυ­ρό, την Ψιλή Αμμο. Και γύρω τους Λει­ψούς, τη Λέρο, την Κά­λυ­μνο, τα Λέ­βε­θα, την Αμορ­γό, την Ανδρο, τη Μύ­κο­νο, τον Κί­να­ρο, την Ικα­ρία. Οταν υπάρ­χει καλή ορα­τό­τη­τα, φαί­νο­νται οι μισές Κυ­κλά­δες.

»Οπως γρά­φει στο βι­βλίο του “The isle that is called Patmos” (1905) o Αμε­ρι­κα­νός πε­ρι­η­γη­τής William Edgar Geil: “Η θέα που απλώ­νε­ται γύρω από τον Προ­φή­τη Ηλία ήταν το με­γα­λύ­τε­ρο δώρο που μου πρό­σφε­ρε η ζωή μου”».

Πράγ­μα­τι, ένα μο­να­δι­κό δώρο σε έμπει­ρους πε­ζο­πό­ρους και απλούς πε­ρι­πα­τη­τές, φυ­σιο­λά­τρες, τα­ξι­διώ­τες, ονει­ρο­πό­λους, φι­λί­στο­ρες και φι­λο­λο­γού­ντες, κυ­ρί­ως όμως στους συ­μπα­τριώ­τες της, που της εμπι­στεύ­τη­καν ένα σωρό μυ­στι­κά για να συν­θέ­σει αυτή την ερ­γα­σία, είναι το βι­βλίο της Δέ­σποι­νας Βα­κρά­τση.

Κα­θη­με­ρι­νή ( Δη­μή­τρης Αλε­ξά­κης)