20 χρόνια ευρώ: To νόμισμα που ένωσε και δίχασε την Ευρώπη

«Ήταν τελικά η εισα­γωγή του ενιαίου νομί­σμα­τος «μια από τις σημα­ντι­κό­τε­ρες απο­φά­σεις του 20ου αιώνα», όπως έλεγε ο Χέλμουτ Κολ; Σήμερά κλεί­νουν 20 χρόνια από την ημέρα που το ευρώ έκανε για πρώτη φορά την εμφά­νιση του, αρχικά μόνο με λογι­στική μορφή στις συναλ­λα­γές, ως το νέο κοινό ευρω­παϊκό νόμισμα. Η 1η Ιανουα­ρίου 1999 σημα­το­δό­τησε την απαρχή της Νομι­σμα­τι­κής Ένωσης της Ευρώπης, η οποία είχε κριθεί απα­ραί­τητη για την πιο απο­τε­λε­σμα­τική λει­τουρ­γία της Ενιαίας Αγοράς και την μεγι­στο­ποί­ηση των ωφε­λειών που προ­έ­κυ­πταν από αυτήν. Ταυ­το­χρό­νως οι θια­σώ­τες της Νομι­σμα­τι­κής Ένωσης υπο­στή­ρι­ζαν ότι η δημιουρ­γία της θα συνέ­βαλλε στην ταχύ­τερη σύγκλιση των οικο­νο­μιών της Ευρώπης, στην βελ­τί­ωση του βιο­τι­κού επι­πέ­δου των πολιτών και εν τέλει στην Ευρω­παϊκή Ολο­κλή­ρωση.

Σήμερα το Ευρω­παϊκό Οικο­δό­μημα δέχεται ισχυ­ρούς κλυ­δω­νι­σμούς τόσο στο εσω­τε­ρικό του από το διαρκώς αυξα­νό­μενο ευρω­σκε­πτι­κι­στικό ρεύμα, όσο και στο εξω­τε­ρικό με την απο­χώ­ρηση της Μ.Βρε­τα­νίας από την ΕΕ (Brexit). Τα οφέλη από τη δημιουρ­γία του ευρώ, όπως αυτά απο­τυ­πώ­θη­καν στα μέτωπα της συναλ­λαγ­μα­τι­κής στα­θε­ρό­τη­τας, της στα­θε­ρό­τη­τας των τιμών και της οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης, δεν επι­με­ρί­στη­καν ισο­με­ρώς σε όλα τα κράτη μέλη της Ευρω­ζώ­νης, ενώ κάποια από αυτά, όπως η Ελλάδα, δεν κατά­φε­ραν τελικώς να συγκλί­νουν τις οικο­νο­μίες τους. Το κατά κεφαλήν εισό­δημα των Ελλήνων το 2017 έχει υπο­χω­ρή­σει στα 17.386 ευρώ από τα 18.205 ευρώ που ήταν σύμφωνα με τα στοι­χεία της Παγκό­σμιας Τρά­πε­ζας το 2001, τη χρονιά δηλαδή που η χώρα μας εντά­χθηκε στη ζώνη του ευρώ.

Για τους υπό­λοι­πους Ευρω­παί­ους που μετεί­χαν στην ιδρυ­τική ομάδα των κρατών του ευρώ “η περι­πέ­τεια” του κοινού νομί­σμα­τος είχε ξεκι­νή­σει δύο χρόνια νωρί­τερα. Στις 31 Δεκεμ­βρίου 1998, είχαν “κλει­δώ­σει” αμε­τά­κλητα οι ισο­τι­μίες μεταξύ του ευρώ και των νομι­σμά­των των συμ­με­τε­χό­ντων κρατών μελών. Έτσι την 1η Ιανουα­ρίου 1999 έγινε η εισα­γωγή του ευρώ. Ταυ­τό­χρονα δημιουρ­γή­θηκε το λεγό­μενο ευρω­σύ­στημα το οποίο απο­τε­λεί­ται από την ΕΚΤ και τις εθνικές Κεντρι­κές Τρά­πε­ζες των κρατών μελών της ευρω­ζώ­νης. Η ευθύνη για τη χάραξη της Νομι­σμα­τι­κής Πολι­τι­κής εκχω­ρή­θηκε στην ΕΚΤ. Αυτή ήταν και η αρχή μιας μετα­βα­τι­κής περιό­δου που θα διαρ­κούσε τρία χρόνια και θα τελεί­ωνε με την εισα­γωγή χαρ­το­νο­μι­σμά­των και κερ­μά­των ευρώ και την από­συρση των εθνικών χαρ­το­νο­μι­σμά­των και κερ­μά­των.

Η έλευση του ευρώ σημα­το­δό­τησε και το τέλος της “μονο­κρα­το­ρίας” του γερ­μα­νι­κού μάρκου, το οποίο σε μεγάλο βαθμό επη­ρέ­αζε μέχρι τότε τις ισο­τι­μίες των ασθε­νέ­στε­ρων εθνικών νομι­σμά­των της Ευρώπης πιέ­ζο­ντας τα σε αλλε­πάλ­λη­λες υπο­τι­μή­σεις. Έτσι τα κράτη μέλη της ευρω­ζώ­νης μπορεί να απε­μπό­λη­σαν το δικαί­ωμα άσκησης της νομι­σμα­τι­κής πολι­τι­κής, το οποίο εκχω­ρή­θηκε στην ΕΚΤ, απέ­κτη­σαν όμως το δικαί­ωμα να μετέ­χουν στη δια­μόρ­φωση της μέσα από τη συμ­με­τοχή τους στο διοι­κη­τικό συμ­βού­λιο της νέας Κεντρι­κής Τρά­πε­ζας.

Κλεί­νο­ντας σήμερα τα 20 του χρόνια, το ευρώ έχει επι­βλη­θεί στις αγορές και στα πορ­το­φό­λια και έχει επι­βιώ­σει μίας μεγάλης κρίσης. Αλλά είναι κατα­δι­κα­σμένο να παρα­μεί­νει ένας ευά­λω­τος γίγα­ντας, εάν δεν υπάρξει ενι­σχυ­μένη ευρω­παϊκή αλλη­λεγ­γύη.

Από εικο­νικό νομι­σμα­τικό εργα­λείο, το ευρώ πήρε σάρκα και οστά την 1η Ιανουα­ρίου 2002 για να γίνει το νόμισμα 340 εκα­τομ­μυ­ρίων πολιτών που μοι­ρά­ζο­νται το ενιαίο ευρω­παϊκό νόμισμα σε 19 χώρες.

Η Ευρω­παϊκή Κεντρική Τράπεζα, που ανέλαβε τα ηνία της νομι­σμα­τι­κής πολι­τι­κής το 1999, επαί­ρε­ται ότι εμπό­δισε την κλι­μά­κωση των τιμών, ακόμη και αν η εικόνα ενός πλη­θω­ρι­στι­κού ευρώ συνο­δεύει την πορεία του. Στην πράξη, η δημο­φι­λία του ενιαίου ευρω­παϊ­κού νομί­σμα­τος είναι στο υψη­λό­τερό της επίπεδο. Κατά μέσον όρο, το 74% των πολιτών της ευρω­ζώ­νης θεωρούν ότι το ευρώ ήταν θετικό για την Ευρω­παϊκή Ενωση και το 64% θεωρούν το ίδιο για την χώρα τους, σύμφωνα με το βαρό­με­τρο που έδωσε στην δημο­σιό­τητα τον Νοέμ­βριο η ΕΚΤ. Και όλα αυτά, παρά το κύμα των λαϊ­κι­στι­κών αντιευ­ρω­παϊ­κών κινη­μά­των. «Το ευρώ είναι ριζω­μένο στον πλη­θυ­σμό, ακόμη και αν τα αντι­συ­στη­μικά κόμματα χρειά­σθηκε να προ­σαρ­μο­σθούν», λέει ο Nicolas Veron των ινστι­τού­των Bruegel στις Βρυ­ξέλ­λες και Peterson στις ΗΠΑ. Το ευρώ έχει επίσης προ­ω­θή­σει το ενδο­ευ­ρω­παϊκό εμπόριο και είναι το δεύτερο πλέον χρη­σι­μο­ποιού­μενο νόμισμα, έστω κι αν ακο­λου­θεί με μεγάλη από­σταση το αμε­ρι­κα­νικό δολάριο.

  Αδυ­να­μίες και διαι­ρέ­σεις

Ομως, το καλο­καίρι του 2012, μετά την χρη­μα­το­πι­στω­τική κρίση, το ενιαίο νόμισμα κιν­δύ­νευσε από την κρίση χρέους που απει­λούσε το τρα­πε­ζικό σύστημα. Τα γεγο­νότα έστρε­ψαν τους προ­βο­λείς στις θεμε­λιώ­δεις αδυ­να­μίες του: απουσία ευρω­παϊ­κής δημο­σιο­νο­μι­κής αλλη­λεγ­γύης μέσω της αμοι­βαιο­ποί­η­σης του χρέους, των επεν­δύ­σεων και άρα του ρίσκου, ανι­σό­τητα των οικο­νο­μιών, απουσία δανει­στή ύστατης ανάγκης για τα κράτη κλπ… Εν μέσω της ελλη­νι­κής κρίσης χρέους, «το ευρώ προ­κά­λεσε εκα­τέ­ρω­θεν επι­θέ­σεις των χωρών του ευρω­παϊ­κού νότου προς τις χώρες του βορρά για τον ορθο­λο­γικό φιλε­λευ­θε­ρι­σμό τους , και των βόρειων χωρών κατά του νότου για χαλα­ρό­τητα, λέει ο Eric Dor, διευ­θυ­ντής οικο­νο­μι­κών μελετών του IESEG.

Ο Μάριο Ντράγκι, πρό­ε­δρος της ΕΚΤ, θα σβήσει την φωτιά το καλο­καίρι του 2012 δίνο­ντας την δια­βε­βαί­ωση ότι ο θεσμός του οποίου προ­ΐ­στα­ται «θα κάνει τα πάντα για να σώσει το ευρώ». Η ΕΚΤ εισάγει ένα πρό­γραμμα υπό όρους αγοράς ομο­λό­γων χωρών που αντι­με­τω­πί­ζουν την επίθεση των αγορών. Το όπλο αυτό δεν χρειά­σθηκε να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί, αλλά αρκούσε για να επα­να­φέ­ρει την ηρεμία.

Στην συνέ­χεια, για να τιθασ­σεύ­σει το φάσμα του πλη­θω­ρι­σμού, μείωσε στο χαμη­λό­τερο επίπεδο τα επι­τό­κια και αγόρασε χρέος ύψους 2.600 δισε­κα­τομ­μυ­ρίων ευρώ.  Σε πολι­τικό επίπεδο αντί­θετα, πολύ λίγα έγιναν για την διόρ­θωση των αδυ­να­μιών του ευρώ, Οι 19 χώρες εξα­κο­λου­θούν να μην έχουν στην διάθεση τους εργα­λεία για μία σύγκλιση των οικο­νο­μιών ή για την πραγ­μα­το­ποί­ηση επεν­δύ­σεων ως απά­ντηση στα οικο­νο­μικά προ­βλή­ματα.

Στην δεκα­ε­τία του ’90, «το σημα­ντι­κό­τερο στην Ευρώπη ήταν, σε οικο­νο­μικό επίπεδο, να δοθεί στην ενιαία αγορά ένα ενιαίο νόμισμα για να δοθεί ένα τέλος στις δια­κυ­μάν­σεις των νομι­σμα­τι­κών ισο­τι­μιών μεταξύ των χωρών, και, σε πολι­τικό επίπεδο, η ένταξη της ενο­ποι­η­μέ­νης Γερ­μα­νίας στην δυτική Ευρώπη», εξηγεί ο Gilles Moec, οικο­νο­μο­λό­γος της Bank of America Merrill Lynch.

Σύμφωνα με την μεταρ­ρύθ­μιση, a minima, της ευρω­ζώ­νης, που αναγ­γέλ­θηκε τον Δεκέμ­βριο του 2018, οι 19 χώρες δεν συμ­φώ­νη­σαν παρά επί ενός ελά­χι­στα φιλό­δο­ξου δημο­σιο­νο­μι­κού εργα­λείου, που απέχει πολύ από τις τολ­μη­ρές ιδέες του προ­έ­δρου της Γαλλίας Εμα­νουέλ Μακρόν, καθώς η Γερ­μα­νία αρνή­θηκε κάθε έννοια αμοι­βαιο­ποί­η­σης των χρεών.  Αφού τίποτε δεν μπορεί να γίνει χωρίς το Βερο­λίνο, «η γερ­μα­νική αλα­ζο­νεία έχει μετα­τρα­πεί σε πρό­βλημα της ευρω­ζώ­νης», σύμφωνα με τον Jean Quatremer, αντα­πο­κριτή της Liberation στις Βρυ­ξέλ­λες στο τελευ­ταίο του βιβλίο «Il faut achever le euro». «Ολες οι λύσεις που έχει μηχα­νευ­θεί η Κομι­σιόν, το Ευρω­παϊκό Κοι­νο­βού­λιο, η Γαλλία και οι περισ­σό­τε­ροι οικο­νο­μο­λό­γοι για την στα­θε­ρο­ποί­ηση της ευρω­ζώ­νης και τον εκδη­μο­κρα­τι­σμό της προ­σκρού­ουν σε ένα ισχυρό “nein”», σχο­λιά­ζει. Από την πλευρά της, η ΕΚΤ είναι κάπως εξα­ντλη­μένη αφού στα­θε­ρο­ποί­ησε νόμισμα και τρα­πε­ζικό σύστημα, προει­δο­ποιεί ο Gilles Moec. Ο οικο­νο­μο­λό­γος Nikolas Veron είναι κάπως πιο αισιό­δο­ξος: με την εξυ­γί­ανση του τρα­πε­ζι­κού συστή­μα­τος, των δημό­σιων χρεών και τις ενέρ­γειες της ΕΚΤ, το ευρώ μετα­τρά­πηκε «από γίγαντα με πήλινα πόδια, σε γίγαντα με πλίν­θινα πόδια».

Ο Ζαν-Κλοντ Γιούν­κερ, πρό­ε­δρος της Κομι­σιόν, δήλωσε: “Ως ένας από τους υπο­γρά­φο­ντες τη Συνθήκη του Μάα­στριχτ που παρα­μέ­νουν πολι­τικά ενεργοί σήμερα, θυμάμαι τις σκληρές και ιστο­ρι­κές δια­πραγ­μα­τεύ­σεις για τη δρο­μο­λό­γηση της Οικο­νο­μι­κής και Νομι­σμα­τι­κής Ένωσης. Πάνω απ` όλα, θυμάμαι τη βαθιά πεποί­θηση ότι ανοί­γαμε ένα νέο κεφά­λαιο στην κοινή μας ιστορία. Ένα κεφά­λαιο που θα δια­μόρ­φωνε το ρόλο της Ευρώπης στον κόσμο αλλά και το μέλλον όλων των λαών της. 20 χρόνια αργό­τερα, είμαι πεπει­σμέ­νος ότι αυτή ήταν η σημα­ντι­κό­τερη υπο­γραφή που έβαλα ποτέ. Το ευρώ είναι πλέον σύμβολο ενό­τη­τας, εθνικής κυριαρ­χίας και στα­θε­ρό­τη­τας. Έχει απο­φέ­ρει ευη­με­ρία και προ­στα­σία στους πολίτες μας και πρέπει να εξα­σφα­λί­σουμε ότι αυτό θα συνε­χι­στεί. Είναι ο λόγος για τον οποίο εργα­ζό­μα­στε σκληρά για την ολο­κλή­ρωση της Οικο­νο­μι­κής και Νομι­σμα­τι­κής μας Ένωσης καθώς και για την περαι­τέρω ενί­σχυση του διε­θνούς ρόλου του ευρώ”.