20 χρόνια ευρώ: To νόμισμα που ένωσε και δίχασε την Ευρώπη

«Ήταν τε­λι­κά η ει­σα­γω­γή του ενιαί­ου νο­μί­σμα­τος «μια από τις ση­μα­ντι­κό­τε­ρες απο­φά­σεις του 20ου αιώνα», όπως έλεγε ο Χέλ­μουτ Κολ; Σή­με­ρά κλεί­νουν 20 χρό­νια από την ημέρα που το ευρώ έκανε για πρώτη φορά την εμ­φά­νι­ση του, αρ­χι­κά μόνο με λο­γι­στι­κή μορφή στις συ­ναλ­λα­γές, ως το νέο κοινό ευ­ρω­παϊ­κό νό­μι­σμα. Η 1η Ια­νουα­ρί­ου 1999 ση­μα­το­δό­τη­σε την απαρ­χή της Νο­μι­σμα­τι­κής Ένω­σης της Ευ­ρώ­πης, η οποία είχε κρι­θεί απα­ραί­τη­τη για την πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κή λει­τουρ­γία της Ενιαί­ας Αγο­ράς και την με­γι­στο­ποί­η­ση των ωφε­λειών που προ­έ­κυ­πταν από αυτήν. Ταυ­το­χρό­νως οι θια­σώ­τες της Νο­μι­σμα­τι­κής Ένω­σης υπο­στή­ρι­ζαν ότι η δη­μιουρ­γία της θα συ­νέ­βαλ­λε στην τα­χύ­τε­ρη σύ­γκλι­ση των οι­κο­νο­μιών της Ευ­ρώ­πης, στην βελ­τί­ω­ση του βιο­τι­κού επι­πέ­δου των πο­λι­τών και εν τέλει στην Ευ­ρω­παϊ­κή Ολο­κλή­ρω­ση.

Σή­με­ρα το Ευ­ρω­παϊ­κό Οι­κο­δό­μη­μα δέ­χε­ται ισχυ­ρούς κλυ­δω­νι­σμούς τόσο στο εσω­τε­ρι­κό του από το διαρ­κώς αυ­ξα­νό­με­νο ευ­ρω­σκε­πτι­κι­στι­κό ρεύμα, όσο και στο εξω­τε­ρι­κό με την απο­χώ­ρη­ση της Μ.Βρε­τα­νί­ας από την ΕΕ (Brexit). Τα οφέλη από τη δη­μιουρ­γία του ευρώ, όπως αυτά απο­τυ­πώ­θη­καν στα μέ­τω­πα της συ­ναλ­λαγ­μα­τι­κής στα­θε­ρό­τη­τας, της στα­θε­ρό­τη­τας των τιμών και της οι­κο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης, δεν επι­με­ρί­στη­καν ισο­με­ρώς σε όλα τα κράτη μέλη της Ευ­ρω­ζώ­νης, ενώ κά­ποια από αυτά, όπως η Ελ­λά­δα, δεν κα­τά­φε­ραν τε­λι­κώς να συ­γκλί­νουν τις οι­κο­νο­μί­ες τους. Το κατά κε­φα­λήν ει­σό­δη­μα των Ελ­λή­νων το 2017 έχει υπο­χω­ρή­σει στα 17.386 ευρώ από τα 18.205 ευρώ που ήταν σύμ­φω­να με τα στοι­χεία της Πα­γκό­σμιας Τρά­πε­ζας το 2001, τη χρο­νιά δη­λα­δή που η χώρα μας εντά­χθη­κε στη ζώνη του ευρώ.

Για τους υπό­λοι­πους Ευ­ρω­παί­ους που με­τεί­χαν στην ιδρυ­τι­κή ομάδα των κρα­τών του ευρώ “η πε­ρι­πέ­τεια” του κοι­νού νο­μί­σμα­τος είχε ξε­κι­νή­σει δύο χρό­νια νω­ρί­τε­ρα. Στις 31 Δε­κεμ­βρί­ου 1998, είχαν “κλει­δώ­σει” αμε­τά­κλη­τα οι ισο­τι­μί­ες με­τα­ξύ του ευρώ και των νο­μι­σμά­των των συμ­με­τε­χό­ντων κρα­τών μελών. Έτσι την 1η Ια­νουα­ρί­ου 1999 έγινε η ει­σα­γω­γή του ευρώ. Ταυ­τό­χρο­να δη­μιουρ­γή­θη­κε το λε­γό­με­νο ευ­ρω­σύ­στη­μα το οποίο απο­τε­λεί­ται από την ΕΚΤ και τις εθνι­κές Κε­ντρι­κές Τρά­πε­ζες των κρα­τών μελών της ευ­ρω­ζώ­νης. Η ευ­θύ­νη για τη χά­ρα­ξη της Νο­μι­σμα­τι­κής Πο­λι­τι­κής εκ­χω­ρή­θη­κε στην ΕΚΤ. Αυτή ήταν και η αρχή μιας με­τα­βα­τι­κής πε­ριό­δου που θα διαρ­κού­σε τρία χρό­νια και θα τε­λεί­ω­νε με την ει­σα­γω­γή χαρ­το­νο­μι­σμά­των και κερ­μά­των ευρώ και την από­συρ­ση των εθνι­κών χαρ­το­νο­μι­σμά­των και κερ­μά­των.

Η έλευ­ση του ευρώ ση­μα­το­δό­τη­σε και το τέλος της “μο­νο­κρα­το­ρί­ας” του γερ­μα­νι­κού μάρ­κου, το οποίο σε με­γά­λο βαθμό επη­ρέ­α­ζε μέχρι τότε τις ισο­τι­μί­ες των ασθε­νέ­στε­ρων εθνι­κών νο­μι­σμά­των της Ευ­ρώ­πης πιέ­ζο­ντας τα σε αλ­λε­πάλ­λη­λες υπο­τι­μή­σεις. Έτσι τα κράτη μέλη της ευ­ρω­ζώ­νης μπο­ρεί να απε­μπό­λη­σαν το δι­καί­ω­μα άσκη­σης της νο­μι­σμα­τι­κής πο­λι­τι­κής, το οποίο εκ­χω­ρή­θη­κε στην ΕΚΤ, απέ­κτη­σαν όμως το δι­καί­ω­μα να με­τέ­χουν στη δια­μόρ­φω­ση της μέσα από τη συμ­με­το­χή τους στο διοι­κη­τι­κό συμ­βού­λιο της νέας Κε­ντρι­κής Τρά­πε­ζας.

Κλεί­νο­ντας σή­με­ρα τα 20 του χρό­νια, το ευρώ έχει επι­βλη­θεί στις αγο­ρές και στα πορ­το­φό­λια και έχει επι­βιώ­σει μίας με­γά­λης κρί­σης. Αλλά είναι κα­τα­δι­κα­σμέ­νο να πα­ρα­μεί­νει ένας ευά­λω­τος γί­γα­ντας, εάν δεν υπάρ­ξει ενι­σχυ­μέ­νη ευ­ρω­παϊ­κή αλ­λη­λεγ­γύη.

Από ει­κο­νι­κό νο­μι­σμα­τι­κό ερ­γα­λείο, το ευρώ πήρε σάρκα και οστά την 1η Ια­νουα­ρί­ου 2002 για να γίνει το νό­μι­σμα 340 εκα­τομ­μυ­ρί­ων πο­λι­τών που μοι­ρά­ζο­νται το ενιαίο ευ­ρω­παϊ­κό νό­μι­σμα σε 19 χώρες.

Η Ευ­ρω­παϊ­κή Κε­ντρι­κή Τρά­πε­ζα, που ανέ­λα­βε τα ηνία της νο­μι­σμα­τι­κής πο­λι­τι­κής το 1999, επαί­ρε­ται ότι εμπό­δι­σε την κλι­μά­κω­ση των τιμών, ακόμη και αν η ει­κό­να ενός πλη­θω­ρι­στι­κού ευρώ συ­νο­δεύ­ει την πο­ρεία του. Στην πράξη, η δη­μο­φι­λία του ενιαί­ου ευ­ρω­παϊ­κού νο­μί­σμα­τος είναι στο υψη­λό­τε­ρό της επί­πε­δο. Κατά μέσον όρο, το 74% των πο­λι­τών της ευ­ρω­ζώ­νης θε­ω­ρούν ότι το ευρώ ήταν θε­τι­κό για την Ευ­ρω­παϊ­κή Ενωση και το 64% θε­ω­ρούν το ίδιο για την χώρα τους, σύμ­φω­να με το βα­ρό­με­τρο που έδωσε στην δη­μο­σιό­τη­τα τον Νο­έμ­βριο η ΕΚΤ. Και όλα αυτά, παρά το κύμα των λαϊ­κι­στι­κών αντιευ­ρω­παϊ­κών κι­νη­μά­των. «Το ευρώ είναι ρι­ζω­μέ­νο στον πλη­θυ­σμό, ακόμη και αν τα αντι­συ­στη­μι­κά κόμ­μα­τα χρειά­σθη­κε να προ­σαρ­μο­σθούν», λέει ο Nicolas Veron των ιν­στι­τού­των Bruegel στις Βρυ­ξέλ­λες και Peterson στις ΗΠΑ. Το ευρώ έχει επί­σης προ­ω­θή­σει το εν­δο­ευ­ρω­παϊ­κό εμπό­ριο και είναι το δεύ­τε­ρο πλέον χρη­σι­μο­ποιού­με­νο νό­μι­σμα, έστω κι αν ακο­λου­θεί με με­γά­λη από­στα­ση το αμε­ρι­κα­νι­κό δο­λά­ριο.

  Αδυ­να­μί­ες και διαι­ρέ­σεις

Ομως, το κα­λο­καί­ρι του 2012, μετά την χρη­μα­το­πι­στω­τι­κή κρίση, το ενιαίο νό­μι­σμα κιν­δύ­νευ­σε από την κρίση χρέ­ους που απει­λού­σε το τρα­πε­ζι­κό σύ­στη­μα. Τα γε­γο­νό­τα έστρε­ψαν τους προ­βο­λείς στις θε­με­λιώ­δεις αδυ­να­μί­ες του: απου­σία ευ­ρω­παϊ­κής δη­μο­σιο­νο­μι­κής αλ­λη­λεγ­γύ­ης μέσω της αμοι­βαιο­ποί­η­σης του χρέ­ους, των επεν­δύ­σε­ων και άρα του ρί­σκου, ανι­σό­τη­τα των οι­κο­νο­μιών, απου­σία δα­νει­στή ύστα­της ανά­γκης για τα κράτη κλπ… Εν μέσω της ελ­λη­νι­κής κρί­σης χρέ­ους, «το ευρώ προ­κά­λε­σε εκα­τέ­ρω­θεν επι­θέ­σεις των χωρών του ευ­ρω­παϊ­κού νότου προς τις χώρες του βορρά για τον ορ­θο­λο­γι­κό φι­λε­λευ­θε­ρι­σμό τους , και των βό­ρειων χωρών κατά του νότου για χα­λα­ρό­τη­τα, λέει ο Eric Dor, διευ­θυ­ντής οι­κο­νο­μι­κών με­λε­τών του IESEG.

Ο Μάριο Ντρά­γκι, πρό­ε­δρος της ΕΚΤ, θα σβή­σει την φωτιά το κα­λο­καί­ρι του 2012 δί­νο­ντας την δια­βε­βαί­ω­ση ότι ο θε­σμός του οποί­ου προ­ΐ­στα­ται «θα κάνει τα πάντα για να σώσει το ευρώ». Η ΕΚΤ ει­σά­γει ένα πρό­γραμ­μα υπό όρους αγο­ράς ομο­λό­γων χωρών που αντι­με­τω­πί­ζουν την επί­θε­ση των αγο­ρών. Το όπλο αυτό δεν χρειά­σθη­κε να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί, αλλά αρ­κού­σε για να επα­να­φέ­ρει την ηρε­μία.

Στην συ­νέ­χεια, για να τι­θασ­σεύ­σει το φάσμα του πλη­θω­ρι­σμού, μεί­ω­σε στο χα­μη­λό­τε­ρο επί­πε­δο τα επι­τό­κια και αγό­ρα­σε χρέος ύψους 2.600 δι­σε­κα­τομ­μυ­ρί­ων ευρώ.  Σε πο­λι­τι­κό επί­πε­δο αντί­θε­τα, πολύ λίγα έγι­ναν για την διόρ­θω­ση των αδυ­να­μιών του ευρώ, Οι 19 χώρες εξα­κο­λου­θούν να μην έχουν στην διά­θε­ση τους ερ­γα­λεία για μία σύ­γκλι­ση των οι­κο­νο­μιών ή για την πραγ­μα­το­ποί­η­ση επεν­δύ­σε­ων ως απά­ντη­ση στα οι­κο­νο­μι­κά προ­βλή­μα­τα.

Στην δε­κα­ε­τία του ’90, «το ση­μα­ντι­κό­τε­ρο στην Ευ­ρώ­πη ήταν, σε οι­κο­νο­μι­κό επί­πε­δο, να δοθεί στην ενιαία αγορά ένα ενιαίο νό­μι­σμα για να δοθεί ένα τέλος στις δια­κυ­μάν­σεις των νο­μι­σμα­τι­κών ισο­τι­μιών με­τα­ξύ των χωρών, και, σε πο­λι­τι­κό επί­πε­δο, η έντα­ξη της ενο­ποι­η­μέ­νης Γερ­μα­νί­ας στην δυ­τι­κή Ευ­ρώ­πη», εξη­γεί ο Gilles Moec, οι­κο­νο­μο­λό­γος της Bank of America Merrill Lynch.

Σύμ­φω­να με την με­ταρ­ρύθ­μι­ση, a minima, της ευ­ρω­ζώ­νης, που αναγ­γέλ­θη­κε τον Δε­κέμ­βριο του 2018, οι 19 χώρες δεν συμ­φώ­νη­σαν παρά επί ενός ελά­χι­στα φι­λό­δο­ξου δη­μο­σιο­νο­μι­κού ερ­γα­λεί­ου, που απέ­χει πολύ από τις τολ­μη­ρές ιδέες του προ­έ­δρου της Γαλ­λί­ας Εμα­νου­έλ Μα­κρόν, καθώς η Γερ­μα­νία αρ­νή­θη­κε κάθε έν­νοια αμοι­βαιο­ποί­η­σης των χρεών.  Αφού τί­πο­τε δεν μπο­ρεί να γίνει χωρίς το Βε­ρο­λί­νο, «η γερ­μα­νι­κή αλα­ζο­νεία έχει με­τα­τρα­πεί σε πρό­βλη­μα της ευ­ρω­ζώ­νης», σύμ­φω­να με τον Jean Quatremer, αντα­πο­κρι­τή της Liberation στις Βρυ­ξέλ­λες στο τε­λευ­ταίο του βι­βλίο «Il faut achever le euro». «Ολες οι λύ­σεις που έχει μη­χα­νευ­θεί η Κο­μι­σιόν, το Ευ­ρω­παϊ­κό Κοι­νο­βού­λιο, η Γαλ­λία και οι πε­ρισ­σό­τε­ροι οι­κο­νο­μο­λό­γοι για την στα­θε­ρο­ποί­η­ση της ευ­ρω­ζώ­νης και τον εκ­δη­μο­κρα­τι­σμό της προ­σκρού­ουν σε ένα ισχυ­ρό “nein”», σχο­λιά­ζει. Από την πλευ­ρά της, η ΕΚΤ είναι κάπως εξα­ντλη­μέ­νη αφού στα­θε­ρο­ποί­η­σε νό­μι­σμα και τρα­πε­ζι­κό σύ­στη­μα, προει­δο­ποιεί ο Gilles Moec. Ο οι­κο­νο­μο­λό­γος Nikolas Veron είναι κάπως πιο αι­σιό­δο­ξος: με την εξυ­γί­αν­ση του τρα­πε­ζι­κού συ­στή­μα­τος, των δη­μό­σιων χρεών και τις ενέρ­γειες της ΕΚΤ, το ευρώ με­τα­τρά­πη­κε «από γί­γα­ντα με πή­λι­να πόδια, σε γί­γα­ντα με πλίν­θι­να πόδια».

Ο Ζαν-Κλοντ Γιούν­κερ, πρό­ε­δρος της Κο­μι­σιόν, δή­λω­σε: “Ως ένας από τους υπο­γρά­φο­ντες τη Συν­θή­κη του Μά­α­στριχτ που πα­ρα­μέ­νουν πο­λι­τι­κά ενερ­γοί σή­με­ρα, θυ­μά­μαι τις σκλη­ρές και ιστο­ρι­κές δια­πραγ­μα­τεύ­σεις για τη δρο­μο­λό­γη­ση της Οι­κο­νο­μι­κής και Νο­μι­σμα­τι­κής Ένω­σης. Πάνω απ` όλα, θυ­μά­μαι τη βαθιά πε­ποί­θη­ση ότι ανοί­γα­με ένα νέο κε­φά­λαιο στην κοινή μας ιστο­ρία. Ένα κε­φά­λαιο που θα δια­μόρ­φω­νε το ρόλο της Ευ­ρώ­πης στον κόσμο αλλά και το μέλ­λον όλων των λαών της. 20 χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, είμαι πε­πει­σμέ­νος ότι αυτή ήταν η ση­μα­ντι­κό­τε­ρη υπο­γρα­φή που έβαλα ποτέ. Το ευρώ είναι πλέον σύμ­βο­λο ενό­τη­τας, εθνι­κής κυ­ριαρ­χί­ας και στα­θε­ρό­τη­τας. Έχει απο­φέ­ρει ευ­η­με­ρία και προ­στα­σία στους πο­λί­τες μας και πρέ­πει να εξα­σφα­λί­σου­με ότι αυτό θα συ­νε­χι­στεί. Είναι ο λόγος για τον οποίο ερ­γα­ζό­μα­στε σκλη­ρά για την ολο­κλή­ρω­ση της Οι­κο­νο­μι­κής και Νο­μι­σμα­τι­κής μας Ένω­σης καθώς και για την πε­ραι­τέ­ρω ενί­σχυ­ση του διε­θνούς ρόλου του ευρώ”.