Αρχείο του 1522 αποκαλύπτει πόσα όπλα βρήκαν οι Οθωμανοί στα κάστρα των Ιπποτών στα Δωδεκάνησα!

• Οι Τούρ­κοι βρή­καν στο πα­λά­τι Τοπ Καπί τη λίστα που έφτια­ξαν οι Οθω­μα­νοί μόλις κα­τέ­λα­βαν τα νησιά, κα­τα­γρά­φο­ντας ακρι­βώς πόσα κα­νό­νια, όπλα και μπα­ρού­τι βρή­καν σε κάθε κά­στρο • Πώς η Κως, η Κά­λυ­μνος, η Λέρος και η Αλι­καρ­νασ­σός θω­ρά­κι­ζαν τη Ρόδο απέ­να­ντι στην οθω­μα­νι­κή εκ­στρα­τεία του 1522

Νέα τουρ­κι­κή με­λέ­τη αξιο­ποιεί αρ­χεια­κό υλικό από το Τοπ Καπί και κα­τα­γρά­φει τον οπλι­σμό που υπήρ­χε στα κά­στρα της Κω, της Κα­λύ­μνου και της Λέρου την εποχή της κα­τά­κτη­σης της Ρόδου. Η έρευ­να δεν δια­φο­ρο­ποιεί­ται ως προς τον βα­σι­κό ιστο­ρι­κό κορμό από όσα γνω­ρί­ζου­με από την ελ­λη­νι­κή και διε­θνή βι­βλιο­γρα­φία, προ­σθέ­τει όμως συ­γκε­κρι­μέ­να στοι­χεία για τον στρα­τιω­τι­κό ρόλο που είχε κάθε νησί.

Τον οπλι­σμό που υπήρ­χε στα κά­στρα της Κω, της Κα­λύ­μνου και της Λέρου κατά την οθω­μα­νι­κή κα­τά­κτη­ση του 1522 και τη θέση των νη­σιών στο αμυ­ντι­κό σύ­στη­μα των Ιω­αν­νι­τών Ιπ­πο­τών κα­τα­γρά­φει νέα με­λέ­τη δύο Τούρ­κων ιστο­ρι­κών, η οποία βα­σί­ζε­ται σε πρω­το­γε­νές υλικό από τα αρ­χεία του Πα­λα­τιού Τοπ Καπί στην Κων­στα­ντι­νού­πο­λη.

Η έρευ­να των İkram Ertaş και Ercan Gördegir δη­μο­σιεύ­θη­κε στις 30 Σε­πτεμ­βρί­ου στο επι­στη­μο­νι­κό πε­ριο­δι­κό Karadeniz Araştırmaları και εξε­τά­ζει τέσ­σε­ρις οχυ­ρω­μέ­νες θέ­σεις: την Κω, την Κά­λυ­μνο, τη Λέρο και την Αλι­καρ­νασ­σό. Κοινό τους στοι­χείο ήταν η έντα­ξή τους στο ευ­ρύ­τε­ρο σύ­στη­μα άμυ­νας που είχαν ορ­γα­νώ­σει οι Ιω­αν­νί­τες με κέ­ντρο τη Ρόδο.

Η βα­σι­κή πηγή της με­λέ­της είναι το μη­τρώο υπ’ αριθ­μόν 10582 του Αρ­χεί­ου του Μου­σεί­ου του Πα­λα­τιού Τοπ Καπί. Σε αυτό είχαν κα­τα­γρα­φεί όπλα, πυ­ρο­μα­χι­κά και στρα­τιω­τι­κά εφό­δια που βρί­σκο­νταν στα συ­γκε­κρι­μέ­να κά­στρα κατά την κα­τά­κτη­σή τους. Οι δύο ιστο­ρι­κοί με­τέ­γρα­ψαν το σύ­νο­λο του εγ­γρά­φου από την οθω­μα­νι­κή γραφή στη σύγ­χρο­νη τουρ­κι­κή και συ­νέ­κρι­ναν τα στοι­χεία ανά πε­ριο­χή.

Η ση­μα­σία του υλι­κού βρί­σκε­ται κυ­ρί­ως στη λε­πτο­μέ­ρεια που προ­σθέ­τει σε μια πε­ρί­ο­δο για την οποία η με­γά­λη ει­κό­να είναι γνω­στή. Η Ρόδος απο­τε­λού­σε το διοι­κη­τι­κό και στρα­τιω­τι­κό κέ­ντρο του κρά­τους των Ιω­αν­νι­τών στο νο­τιο­α­να­το­λι­κό Αι­γαίο, ενώ η Κως, η Κά­λυ­μνος και η Λέρος εντάσ­σο­νταν στο δί­κτυο των κτή­σε­ων και των οχυ­ρώ­σε­ών τους. Η πα­ρου­σία των Ιω­αν­νι­τών στην Κά­λυ­μνο χρο­νο­λο­γεί­ται από τις αρχές του 14ου αιώνα και ελ­λη­νι­κές ιστο­ρι­κές πηγές έχουν ήδη κα­τα­γρά­ψει την Κω, την Κά­λυ­μνο, τη Λέρο και τη Νί­συ­ρο ως τμή­μα­τα κοι­νής διοι­κη­τι­κής ορ­γά­νω­σης.

Αυτό που προ­σφέ­ρει το οθω­μα­νι­κό μη­τρώο είναι η δυ­να­τό­τη­τα να εξε­τα­στεί η λει­τουρ­γία των κά­στρων μέσα από τον πραγ­μα­τι­κό εξο­πλι­σμό που υπήρ­χε σε αυτά.

Στην πε­ρί­πτω­ση της Κω, τα στοι­χεία οδη­γούν τους ερευ­νη­τές στο συ­μπέ­ρα­σμα ότι το νησί είχε κε­ντρι­κή θέση στο πε­ρι­φε­ρεια­κό σύ­στη­μα άμυ­νας. Στο μη­τρώο κα­τα­γρά­φε­ται με­γά­λη ποι­κι­λία πυ­ρο­βό­λων όπλων, φο­ρη­τού οπλι­σμού και υλι­κών που σχε­τί­ζο­νταν με την πα­ρα­σκευή και τη χρήση πυ­ρί­τι­δας. Η ει­κό­να αυτή συν­δέ­ε­ται από τους συγ­γρα­φείς τόσο με τη γε­ω­γρα­φι­κή θέση του νη­σιού όσο και με τον ρόλο του στην προ­στα­σία των θα­λάσ­σιων δια­δρο­μών γύρω από τη Ρόδο.

Δια­φο­ρε­τι­κή ήταν η ει­κό­να στην Κά­λυ­μνο. Στις κα­τα­γρα­φές πε­ρι­λαμ­βά­νο­νται 15 σι­δε­ρέ­νια πυ­ρο­βό­λα, μαζί με ελα­φρύ­τε­ρα πυ­ρο­βό­λα, του­φέ­κια και άλλο στρα­τιω­τι­κό υλικό. Οι συγ­γρα­φείς εκτι­μούν ότι η σύν­θε­ση αυτού του οπλι­σμού πα­ρα­πέ­μπει σε μια φρου­ρά με με­γα­λύ­τε­ρη ευ­ε­λι­ξία και σε ένα κά­στρο που λει­τουρ­γού­σε ως εν­διά­με­σο ση­μείο του αμυ­ντι­κού δι­κτύ­ου.

Στη Λέρο, αντί­στοι­χα, το μη­τρώο κα­τα­γρά­φει ση­μα­ντι­κό αριθ­μό φο­ρη­τών όπλων και μι­κρό­τε­ρων πυ­ρο­βό­λων. Η γε­ω­γρα­φία του νη­σιού και τα φυ­σι­κά του λι­μά­νια είχαν ιδιαί­τε­ρη ση­μα­σία για τον έλεγ­χο των θα­λάσ­σιων πε­ρα­σμά­των. Η με­λέ­τη εντάσ­σει τη Λέρο στις προ­ω­θη­μέ­νες θέ­σεις του συ­στή­μα­τος που συ­μπλή­ρω­νε την άμυνα της Ρόδου.

Στην Αλι­καρ­νασ­σό οι κα­τα­γρα­φές δεί­χνουν δια­φο­ρε­τι­κή λει­τουρ­γία, με με­γα­λύ­τε­ρο βάρος στον ανε­φο­δια­σμό και στη συ­γκέ­ντρω­ση πο­λε­μο­φο­δί­ων. Για τους ερευ­νη­τές, η κα­τα­νο­μή αυτή δεί­χνει ότι τα τέσ­σε­ρα κά­στρα δεν απο­τε­λού­σαν απλώς ανε­ξάρ­τη­τες οχυ­ρές θέ­σεις. Είχαν δια­φο­ρε­τι­κές απο­στο­λές μέσα σε ένα δί­κτυο που προ­σαρ­μο­ζό­ταν στη γε­ω­γρα­φία και στις στρα­τιω­τι­κές ανά­γκες της πε­ριο­χής.

Εδώ βρί­σκε­ται και το βα­σι­κό συ­μπέ­ρα­σμα της ερ­γα­σί­ας. Η Κως εμ­φα­νί­ζε­ται ως ση­μα­ντι­κός αμυ­ντι­κός κόμ­βος, η Αλι­καρ­νασ­σός ως ση­μείο ανε­φο­δια­σμού, ενώ η Κά­λυ­μνος και η Λέρος λει­τουρ­γού­σαν πε­ρισ­σό­τε­ρο ως εν­διά­με­σες και προ­ω­θη­μέ­νες θέ­σεις. Οι πο­σό­τη­τες όπλων και πο­λε­μο­φο­δί­ων οδη­γούν επί­σης τους συγ­γρα­φείς στην εκτί­μη­ση ότι είχε προη­γη­θεί ου­σια­στι­κή προ­ε­τοι­μα­σία των Ιω­αν­νι­τών ενό­ψει της οθω­μα­νι­κής εκ­στρα­τεί­ας του 1522.

Η τουρ­κι­κή με­λέ­τη δεν προ­τεί­νει, πά­ντως, δια­φο­ρε­τι­κή ιστο­ρι­κή εκ­δο­χή από εκεί­νη που συ­να­ντά­ται στην ελ­λη­νι­κή και τη διε­θνή βι­βλιο­γρα­φία ως προς την πα­ρου­σία των Ιω­αν­νι­τών και την ορ­γά­νω­ση των νη­σιω­τι­κών τους κτή­σε­ων. Ελ­λη­νι­κές με­λέ­τες έχουν κα­τα­γρά­ψει εδώ και χρό­νια τη σύν­δε­ση της Κω, της Κα­λύ­μνου και της Λέρου με τη Ρόδο και τις δια­δο­χι­κές οθω­μα­νι­κές επι­δρο­μές που είχαν προη­γη­θεί της τε­λι­κής κα­τά­κτη­σης.

Η δια­φο­ρο­ποί­η­ση βρί­σκε­ται πε­ρισ­σό­τε­ρο στην οπτι­κή και στην πηγή. Οι Τούρ­κοι ερευ­νη­τές προ­σεγ­γί­ζουν την πε­ρί­ο­δο μέσα από την οθω­μα­νι­κή κα­τά­κτη­ση και τη ση­μα­σία της για την ισχύ της Αυ­το­κρα­το­ρί­ας στη Με­σό­γειο. Αυτό δη­λώ­νε­ται και στο ίδιο το άρθρο, όπου η κα­τά­κτη­ση της Ρόδου και των εξαρ­τώ­με­νων πε­ριο­χών της το 1522 συν­δέ­ε­ται με τον αντα­γω­νι­σμό για την κυ­ριαρ­χία στη Με­σό­γειο.

Ως προς τα γε­γο­νό­τα και τον ρόλο των νη­σιών, όμως, δεν προ­κύ­πτει αντι­πα­ρά­θε­ση με την ελ­λη­νι­κή ιστο­ριο­γρα­φία. Το νέο στοι­χείο είναι ότι ένα οθω­μα­νι­κό διοι­κη­τι­κό έγ­γρα­φο δίνει τη δυ­να­τό­τη­τα να εξε­τα­στεί με με­γα­λύ­τε­ρη ακρί­βεια τι υπήρ­χε μέσα στα κά­στρα όταν άλ­λα­ξαν χέρια και, μέσα από αυτό, να εκτι­μη­θεί η στρα­τιω­τι­κή λει­τουρ­γία κάθε θέσης.

Πρό­κει­ται ου­σια­στι­κά για μια κα­τα­γρα­φή της επό­με­νης ημέ­ρας της κα­τά­κτη­σης, κα­νό­νια, του­φέ­κια, πυ­ρο­μα­χι­κά, πρώ­τες ύλες και στρα­τιω­τι­κά εφό­δια περ­νούν στο οθω­μα­νι­κό μη­τρώο και, πέντε αιώ­νες αρ­γό­τε­ρα, χρη­σι­μο­ποιού­νται για να συ­μπλη­ρώ­σουν την ει­κό­να ενός αμυ­ντι­κού συ­στή­μα­τος που εκτει­νό­ταν πολύ πέρα από τα τείχη της Ρόδου.