Οι θαυματουργές Παναγίες της Δωδεκανήσου: Τα προσωνύμια και οι θρύλοι

-Καθολική Κρε­μα­στής, Παναγία Σπη­λιανή, Πορ­τα­ΐ­τισσα, Καβου­ριανή, Καλό­πε­τρα,  Σκια­δενή, Μυρ­τα­ριώ­τισσα, Χωριανή, Συντριανή, Γορ­γο­ε­πή­κοος, Κεχα­ρι­τω­μένη γιορ­τά­ζουν το Πάσχα του καλο­και­ριού

Ο Αύγου­στος είναι ο μήνας της Πανα­γιάς. Είναι ο μήνας που ολό­κληρη η Ελλάδα ζει στον ρυθμό του Δεκα­πε­νταύ­γου­στου, της μεγάλης γιορτής της Ορθο­δο­ξίας, του λεγό­με­νου «Πάσχα του καλο­και­ριού». Από κάθε γωνιά της χώρας, χιλιά­δες πιστοί ανη­φο­ρί­ζουν προς μονα­στή­ρια, ιστο­ρι­κούς ναούς και μικρά ξωκλή­σια για να προ­σκυ­νή­σουν τη Χάρη της Θεο­τό­κου, να ανάψουν ένα κερί και να εκπλη­ρώ­σουν ένα τάμα.

Στα Δωδε­κά­νησα, ο εορ­τα­σμός της Κοί­μη­σης της Θεο­τό­κου αποκτά μια ξεχω­ρι­στή διά­σταση. Κάθε νησί, κάθε χωριό, ακόμη και κάθε μικρό εκκλη­σάκι, δια­τη­ρεί τα δικά του μονα­δικά έθιμα, που μετα­φέ­ρο­νται αναλ­λοί­ωτα από γενιά σε γενιά. Λιτα­νείες με μεγα­λο­πρέ­πεια, παρα­δο­σιακά πανη­γύ­ρια, τοπικά εδέ­σματα, μου­σι­κές, χοροί και αυθε­ντική νησιώ­τικη φιλο­ξε­νία συν­θέ­τουν ένα σκηνικό βαθιάς πίστης αλλά και πολι­τι­στι­κής συνέ­χειας.

Χιλιά­δες άνθρω­ποι, ντόπιοι και επι­σκέ­πτες, συρ­ρέ­ουν κάθε χρόνο στα αμέ­τρητα προ­σκυ­νή­ματα του νησιω­τι­κού συμπλέγ­μα­τος της Δωδε­κα­νή­σου για να τιμή­σουν την Παναγία, να προ­σευ­χη­θούν μπροστά στις θαυ­μα­τουρ­γές εικόνες της και να ζητή­σουν τη βοήθειά της.

Η ιδιαί­τερη σχέση του ελλη­νι­κού λαού με την Παναγία απο­τυ­πώ­νε­ται και στα εκα­το­ντά­δες προ­σω­νύ­μια που της έχουν απο­δο­θεί μέσα στους αιώνες. Κάθε όνομα αφη­γεί­ται και μια ιστορία, ένα θαύμα, μια τοπική παρά­δοση ή ένα ιδιαί­τερο χαρα­κτη­ρι­στικό του τόπου όπου βρί­σκε­ται το προ­σκύ­νημα. Η Παναγία Σπη­λιανή, η Πορ­τα­ΐ­τισσα, η Καβου­ριανή, η Καλό­πε­τρα, η Σκια­δενή, η Μυρ­τα­ριώ­τισσα, η Χωριανή, η Συντριανή, η Γορ­γο­ε­πή­κοος, η Καθο­λική, η Κεχα­ρι­τω­μένη και τόσες ακόμη προ­σω­νυ­μίες που απο­τε­λούν ανα­πό­σπα­στο κομμάτι της ιστο­ρίας και της λαϊκής παρά­δο­σης των Δωδε­κα­νή­σων.

Άλλοι ναοί δεσπό­ζουν στις κορυφές των βουνών, άλλοι είναι χτι­σμέ­νοι μέσα σε σπήλαια, σε από­κρη­μνους βράχους ή δίπλα στη θάλασσα. Άλλοι είναι επι­βλη­τι­κοί και άλλοι λιτοί, σχεδόν ασκη­τι­κοί. Όλοι όμως απο­τε­λούν ζωντανά μνημεία πίστης, ιστο­ρίας και πολι­τι­σμού, φιλο­ξε­νώ­ντας πολύ­τι­μες εικόνες, σπάνιες αγιο­γρα­φίες και αμέ­τρη­τες ιστο­ρίες θαυ­μά­των που περνούν από στόμα σε στόμα εδώ και αιώνες.

Στη Ρόδο, κορυ­φαία σημεία ανα­φο­ράς του Δεκα­πε­νταύ­γου­στου απο­τε­λεί η Ιαλυσός και στα εννιά­μερα της Πανα­γίας η Κρε­μα­στή. Το μεγα­λύ­τερο πανη­γύρι του νησιού –και ένα από τα μεγα­λύ­τερα σε ολό­κληρα τα Δωδε­κά­νησα– είναι εκείνο της Πανα­γίας Καθο­λι­κής στην Κρε­μα­στή, που κορυ­φώ­νε­ται στις 23 Αυγού­στου, στα εννιά­μερα της Πανα­γίας. Για περίπου δύο εβδο­μά­δες η περιοχή μετα­τρέ­πε­ται σε κέντρο θρη­σκευ­τι­κών και πολι­τι­στι­κών εκδη­λώ­σεων, καθώς παράλ­ληλα λει­τουρ­γεί η ιστο­ρική Έκθεση Χει­ρο­τε­χνίας και Παρα­δο­σια­κών Προ­ϊ­ό­ντων, ένας θεσμός που επί δεκα­ε­τίες προ­σελ­κύει χιλιά­δες επι­σκέ­πτες και ανοίγει τις πύλες της την προσεχή Κυριακή.

Στον ναό φυλάσ­σε­ται η περί­φημη θαυ­μα­τουργή εικόνα της Πανα­γίας, έργο του 15ου αιώνα, ζωγρα­φι­σμένη πάνω σε ημι­κυ­κλικό ξύλο. Η Θεο­τό­κος απει­κο­νί­ζε­ται κρα­τώ­ντας στην αγκαλιά της τον Χριστό, ενώ δύο άγγελοι στέ­κο­νται δεξιά και αρι­στερά, υπο­κλι­νό­με­νοι με ευλά­βεια.

Ιδιαί­τερα συγκι­νη­τι­κός είναι ο εορ­τα­σμός στην Ιαλυσό, όπου πλήθος πιστών συμ­με­τέ­χει στην ακο­λου­θία και στην περι­φορά του Επι­τα­φίου της Πανα­γίας, ένα έθιμο που δια­τη­ρεί­ται ζωντανό μέχρι σήμερα.

Η Κοίμηση της Θεο­τό­κου τιμάται επίσης με λαμπρό­τητα στη Λίνδο, στον Έμπωνα, στα Αφάντου, στο Βάτι, στη Σάλακο, στην Ίστριο, στο Ασκλη­πιείο και σε δεκάδες ακόμη ναούς και εξω­κλή­σια του νησιού.

Ανάμεσα στα σημα­ντι­κό­τερα προ­σκυ­νή­ματα ξεχω­ρί­ζουν ο ναός της Κοι­μή­σεως της Θεο­τό­κου στο Ασκλη­πιείο, που χρο­νο­λο­γεί­ται από τον 11ο αιώνα, η εκκλη­σία της Πανα­γίας στη Μεσα­να­γρό των αρχών του 13ου αιώνα, όπου δια­σώ­ζε­ται και μεγάλη παλαιο­χρι­στια­νική μαρ­μά­ρινη κολυμ­βή­θρα, η Παναγία η Καλό­πε­τρα στην Κοιλάδα των Πετα­λού­δων, που μαρ­τυ­ρεί­ται ήδη από το 1489, καθώς και ο ιστο­ρι­κός ναός της Πανα­γίας στη Λίνδο, με τις εξαι­ρε­τι­κές αγιο­γρα­φίες του Συμια­κού ζωγρά­φου Γρη­γο­ρίου του 1779.

Στο Σκιάδι δεσπό­ζει η ιστο­ρική Μονή της Πανα­γίας Σκια­δε­νής, που πανη­γυ­ρί­ζει στις 8 Σεπτεμ­βρίου, ενώ ιδιαί­τερο ενδια­φέ­ρον παρου­σιά­ζει και η Παναγία Φανε­ρω­μένη, γνωστή και ως Λου­βια­ρί­τισσα, καθώς σύμφωνα με την παρά­δοση στα κελιά της φιλο­ξε­νού­νταν οι λεπροί του νησιού.

Η Παναγιά η Μυρ­τα­ριώ­τισσα στην Σύμη γιορ­τά­ζει το Δεκα­πε­νταύ­γου­στο, οπότε και λαμ­βά­νει χώρα μεγάλο πανη­γύρι.

Στην Κω η Παναγία Συντριανή συγκε­ντρώ­νει πλήθος πιστών για να προ­σκυ­νή­σουν κάθε χρόνο. Το πανέ­μορφο εκκλη­σάκι βρί­σκε­ται στην περιοχή “Κακά-Πρινάρι” κοντά στον Πλατύ Ποταμό και γιορ­τά­ζει στις 15 Αυγού­στου. Είναι ένα από τα πιο παλιά και ιστο­ρικά εξωκ­κλή­σια της πόλεως Κω.

Επίσης, η Παναγία η Γορ­γο­ε­πή­κοος βρί­σκε­ται στην πόλη της Κω. Ο κυρίως ναός χωρί­ζε­ται από το Ιερό Βήμα με ένα θαυ­μά­σιας τέχνης ξυλό­γλυ­πτο τέμπλο, ίσως του 18ου αιώνα. Στις τέσ­σε­ρις γωνίες της στέγης του ναού και στη μία της αψίδας υπάρ­χουν παλαιο­χρι­στια­νικά επι­θή­ματα από δια­χω­ρι­στικά αμφι­κιο­νί­σκων με διά­κο­σμο από σταυ­ρούς. Είναι κτι­σμένη κατά τον 15ο αιώνα.

Στην Χάλκη με λαμπρό­τητα και κατά­νυξη τιμάται η Παναγιά η Χωριανή.

Στην Λέρο η Παναγία η Καβου­ριανή, κοντά στον Ξηρό­κα­μπο. Το γραφικό εκκλη­σάκι ονο­μά­ζε­ται και της Καβου­ρά­δαι­νας, διότι στη θέση που είναι, κατά την παρά­δοση, ένας ψαράς που έψαχνε για καβού­ρια βρήκε μέσα σε σχισμή την εικόνα της Πανα­γίας

Στην Παναγία του Χάρου στους Λειψούς, μονα­δική εικόνα της Πανα­γίας που δεν κρατά το Θείο Βρέφος, αλλά τον Εσταυ­ρω­μένο Χριστό. Η Παναγία του Χάρου πήρε το όνομά της, από το γεγονός ότι ο νεκρός Χριστός στον σταυρό του μαρ­τυ­ρίου και ο Χάρος σχε­τί­ζο­νται μεταξύ τους εννοιο­λο­γικά. Το μονα­στήρι της Πανα­γίας βρί­σκε­ται ένα χιλιό­με­τρο έξω από το βασικό οικισμό των Λειψών. Τόσο το εξω­μο­νά­στηρο, όσο και η εικόνα χρο­νο­λο­γού­νται από το 1600 μ.Χ., όταν έφτασαν στο νησί δύο μοναχοί από την Πάτμο. Η Παναγία του Χάρου γιορ­τά­ζει στις 23 Αυγού­στου (εννιά­μερα της Πανα­γίας) και στους Λειψούς στή­νε­ται μεγάλο πανη­γύρι. Από το 1943 μέχρι σήμερα τη θαυ­μα­τουργή εικόνα κοσμούν τα περιώ­νυμα «κρι­νά­κια της Πανα­γίας». Τα λου­λού­δια τοπο­θε­τού­νται στην εικόνα την άνοιξη, στη συνέ­χεια ξεραί­νο­νται και στη γιορτή της, κατα­κα­λό­καιρο, ανθί­ζουν βγά­ζο­ντας μοσχο­μυ­ρι­στά μπου­μπού­κια.