Μύθος, ιστορία και πολιτική πίσω από το εμβληματικό ελάφι της Ρόδου

Στην είσοδο του λιμα­νιού στο Μαν­δράκι, τα δύο ελάφια, απο­τε­λούν σήμερα ένα από τα πιο χαρα­κτη­ρι­στικά σύμβολα του νησιού, συν­δέ­ο­ντας τον μύθο με την ιστορία και την πολι­τική του 20ού αιώνα. Παρά τη δια­χρο­νική τους παρου­σία, η ανάθεση της δημιουρ­γίας των ελαφιών παρα­μέ­νει έως σήμερα ασαφής. Η πρώτη σχετική αναφορά γίνεται το 1975, χωρίς όμως να συνο­δεύ­ε­ται από τεκ­μη­ριω­μένα στοι­χεία. Εκτι­μά­ται ότι ο δημιουρ­γός τους, ο Ιταλός γλύπτης Ρενάτο Μπρότσι (Renato Brozzi) ενδέ­χε­ται να κατέ­στρεψε έγγραφα που τον συνέ­δεαν με το φασι­στικό καθε­στώς, ιδιαί­τερα μετά την πτώση του.

Στην Πάρμα το γύψινο εκμα­γείο

Το γύψινο εκμα­γείο που δια­σώ­ζε­ται σήμερα στο Μουσείο Μπρότσι στην Πάρμα, απο­τε­λεί το αρχικό πρότυπο για τα χάλκινα αγάλ­ματα που τοπο­θε­τή­θη­καν το 1939 στην κύρια είσοδο του λιμα­νιού. Το σημείο, ωστόσο, φέρει πολύ παλαιό­τερο συμ­βο­λι­σμό καθώς σύμφωνα με την παρά­δοση (ουσια­στικά, ήταν αυθαί­ρετη προ­σέγ­γιση του χαράκτη Witdoeck «Άσπρο Μαντήλι» του Ρωτιέ) εκεί που υψώ­νο­νται οι κίονες με τα ελάφια, βρι­σκό­ταν ο Κολοσ­σός. Παράλ­ληλα, ο θρύλος θέλει τα ελάφια να έχουν «εκδιώ­ξει» τα φίδια από το νησί, ενι­σχύ­ο­ντας τον συμ­βο­λικό τους ρόλο. Η πιθα­νό­τερη εκδοχή συνδέει το έργο με την αλλαγή διοί­κη­σης στα Δωδε­κά­νησα στα τέλη της δεκα­ε­τίας του 1930. Το 1936, ο πιο μετριο­πα­θής διοι­κη­τής (Mario Lago) Μάριο Λάγκο αντι­κα­τα­στά­θηκε από τον σκλη­ρο­πυ­ρη­νικό φασίστα (Cesare Maria De Vecchi) Ντε Βέκι ο οποίος ανέλαβε να ενι­σχύ­σει την ιταλική ταυ­τό­τητα των νησιών.

Η ανάθεση των ελαφιών εντάσ­σε­ται σε αυτή την ευρύ­τερη πολι­τική πολι­τι­στι­κής και αρχι­τε­κτο­νι­κής παρέμ­βα­σης. Ο Ντε Βέκι, πρώην υπουρ­γός Εθνικής Παι­δείας, ανήκε σε μια εύπορη οικο­γέ­νεια του Πιε­μό­ντε, αφο­σιω­μένη στις πατριω­τι­κές και δυνα­στι­κές παρα­δό­σεις. Παθια­σμέ­νος μελε­τη­τής της ιστο­ρίας της Σαβοΐας, συνη­θι­σμέ­νος στις ριζικές ανα­πα­λαιώ­σεις των κάστρων του παλιού Πιε­μό­ντε, άρχισε αμέσως να ανα­κα­τα­σκευά­ζει το Κάστρο των Ιπποτών της Ρόδου από την αρχή – του οποίου ο φασι­σμός, ως υπε­ρα­σπι­στές της Μεσο­γείου, θεω­ρούσε τον εαυτό του άμεσο κλη­ρο­νόμο, ώστε να είναι έτοιμο, εντός τριών ετών, να φιλο­ξε­νή­σει τον βασιλιά και τον Δούκα. Δια­κό­σιοι λιθο­ξόοι μετα­φέρ­θη­καν από την Απουλία, ενώ έμπει­ροι ψηφι­δο­γρά­φοι έφτασαν από τη Βενετία και τη Φλω­ρε­ντία για να απο­κα­τα­στή­σουν τα ρωμαϊκά ψηφι­δωτά που βρέ­θη­καν κατά τη διάρ­κεια ανα­σκα­φών στο νησί της Κω, τοπο­θε­τώ­ντας τα στα δάπεδα του Παλα­τιού. Για τη δια­κό­σμηση των τοι­χο­γρα­φιών των δωμα­τίων, προ­σλή­φθηκε ο ζωγρά­φος Pietro Gaudenzi, Πιέτρο Γκα­ου­ντέν­τσι. Ήταν καλός φίλος του Ρενάτο Μπρότσι και του Αμεντέο Μπόκι. Ίσως μέσω του Γκα­ου­ντέ­τσι, ο οποίος -26 Φεβρουα­ρίου 1938- υπέ­γραψε τη σύμβαση με τον «Governatorato delle Isole Italiane dell ‘Aegeo» για τη δημιουρ­γία των ροδια­κών τοι­χο­γρα­φιών (στα δωμάτια του Κάστρου και στην αψίδα της εκκλη­σίας του Αγίου Φρα­γκί­σκου) ο Μπρότσι έλαβε την παραγ­γε­λία για την τοπο­θέ­τηση των δύο ελαφιών στην είσοδο της αρχαίας απο­βά­θρας του λιμα­νιού. Με το ξέσπα­σμα του πολέμου, το τέλος του καθε­στώ­τος, την ήττα της Ιταλίας και την απώλεια του ελέγχου των Δωδε­κα­νή­σων, τα οποία πέρασαν ορι­στικά στην Ελλάδα μετά από στρα­τιω­τική κατοχή, πρώτα από τους Γερ­μα­νούς (Σεπτέμ­βριος 1943-Μάιος 1945) και στη συνέ­χεια από τους Βρε­τα­νούς (Μάιος 1945-Φεβρουάριος 1947), ακόμη και τα σύμβολα και οι εικόνες της ιτα­λι­κής παρέν­θε­σης έπεσαν στο πλαίσιο μιας άτυπης «δια­γρα­φής μνήμης». Κάποια αφαι­ρέ­θη­καν, σβή­στη­καν όπως οι δημιουρ­γοί τους. Ωστόσο, τα ελάφια του Μαν­δρα­κίου παρέ­μει­ναν στη θέση τους, απο­κτώ­ντας με την πάροδο του χρόνου νέο νόημα, καθώς όπως δια­πι­στώ­θηκε υπήρχαν από την αρχαιό­τητα στο νησί. Σήμερα, απο­κομ­μένα από το πολι­τικό τους παρελ­θόν, στέ­κο­νται ως ένα από τα πιο ανα­γνω­ρί­σιμα τοπό­σημα της Ρόδου, γεφυ­ρώ­νο­ντας την αρχαιό­τητα, τον μύθο και τη σύγ­χρονη ιστορία του νησιού.