ΤΟΠΙΚΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ

Ο Άρειος Πάγος έσβησε τους όρους διαθήκης που κλείδωναν ναυτιλιακές μετοχές

Δαμιανός Αθανασίου 7 λεπτά ανάγνωση
αρειος παγος

• Η απόφαση επι­κύ­ρωσε το Εφετείο Δωδε­κα­νή­σου και έστειλε καθαρό μήνυμα για τη διαδοχή σε οικο­γε­νεια­κές επι­χει­ρή­σεις, όταν η τελευ­ταία βούληση επι­χει­ρεί να καθο­ρί­σει ποιος θα αγο­ρά­ζει, σε ποια τιμή και με ποιον τρόπο θα πλη­ρώ­νει

Η υπόθεση ξεκί­νησε στη Ρόδο, σε ένα περι­βάλ­λον όπου οι οικο­γε­νεια­κές επι­χει­ρή­σεις και η ναυ­τι­λία δεν είναι απλώς οικο­νο­μική δρα­στη­ριό­τητα αλλά κομμάτι ταυ­τό­τη­τας και ισχύος. Ένας αεί­μνη­στος επι­χει­ρη­μα­τίας είχε αφήσει πίσω του μετοχές σε 3 ναυ­τι­λια­κές εται­ρείες και, μαζί με τη διανομή της περιου­σίας, είχε επι­χει­ρή­σει να αφήσει και κανόνες για το πώς θα κινού­νται οι κλη­ρο­νό­μοι του μετά τον θάνατό του. Οι κανόνες αυτοί έλεγαν, στην ουσία, ότι οι μετοχές δεν θα πρέπει να φεύγουν προς τρίτους και ότι αν κάποιος θελήσει να που­λή­σει, δεν θα απο­φα­σί­ζει ο ίδιος ούτε για την τιμή ούτε για τον τρόπο πλη­ρω­μής.

Το Εφετείο Δωδε­κα­νή­σου το 2023 έκρινε ότι αυτοί οι όροι δεν στέκουν. Ο Άρειος Πάγος, με πρό­σφατη απόφαση του, έβαλε την τελική σφρα­γίδα. Όχι με μια ψυχρή, στενή ανά­γνωση, αλλά με ένα μήνυμα που δια­βά­ζε­ται εύκολα από όποιον σχε­διά­ζει διαδοχή σε εται­ρείες. Η διαθήκη μπορεί να μοι­ρά­σει περιου­σία, αλλά δεν μπορεί να κυβερ­νή­σει την εται­ρεία στο μέλλον, ούτε να μετα­τρέ­ψει τους κλη­ρο­νό­μους σε μετό­χους με δεμένα χέρια.

Από την οικο­γε­νειακή διαμάχη στο ανώτατο δικα­στή­ριο

Η δια­δρομή της υπό­θε­σης είναι από μόνη της ενδει­κτική του βάθους της σύγκρου­σης. Η υπόθεση άνοιξε με αγωγή που κατα­τέ­θηκε στις 26/5/2020 στο Πολυ­με­λές Πρω­το­δι­κείο Ρόδου. Ακο­λού­θησε απόφαση το 2022 που απέρ­ριψε την αγωγή. Στη συνέ­χεια το Τρι­με­λές Εφετείο Δωδε­κα­νή­σου, με την απόφαση το 2023, ανέ­τρεψε το απο­τέ­λε­σμα, δέχθηκε την έφεση και έκρινε άκυρους τους επί­μα­χους όρους της δια­θή­κης.

Κλη­ρο­νό­μοι που δια­φώ­νη­σαν με την εφε­τειακή κρίση προ­σέ­φυ­γαν στον Άρειο Πάγο.

Οι όροι που προ­σπά­θη­σαν να κλεί­σουν την πόρτα σε τρίτους

Οι επί­μα­χοι όροι της δια­θή­κης είχαν ξεκά­θαρη στό­χευση. Στις 3 ναυ­τι­λια­κές εται­ρείες, οι μέτοχοι επι­τρέ­πε­ται να μετα­βι­βά­ζουν μετοχές στα παιδιά τους με γονική παροχή. Όμως η πώληση σε τρίτα πρόσωπα απα­γο­ρευό­ταν. Με άλλα λόγια, η αγορά έμενε έξω. Η έξοδος ενός μετόχου μπο­ρούσε να γίνει μόνο μέσα σε έναν κλειστό κύκλο, στους ήδη μετό­χους.

Και δεν ήταν μόνο αυτό. Σε περί­πτωση που κάποιος ήθελε να που­λή­σει, η αξία θα ορι­ζό­ταν από ορκωτό λογιστή, ενώ ο τρόπος απο­πλη­ρω­μής του τιμή­μα­τος θα ακο­λου­θούσε ειδικό μηχα­νι­σμό που περι­γρα­φό­ταν στη διαθήκη. Το απο­τέ­λε­σμα ήταν ένα είδος προ­κα­θο­ρι­σμέ­νου συμ­βο­λαίου για το μέλλον. Ένας μηχα­νι­σμός που δεν άφηνε χώρο στην πραγ­μα­τική δια­πραγ­μά­τευση, ούτε σε αλλαγές συν­θη­κών, ούτε σε δια­φο­ρε­τι­κές ανάγκες των κλη­ρο­νό­μων.

Στο επίπεδο της επι­χει­ρη­μα­τι­κής λογικής, τέτοιες επι­λο­γές συχνά παρου­σιά­ζο­νται ως μέτρα προ­στα­σίας. Η οικο­γέ­νεια θέλει να κρα­τή­σει τον έλεγχο, να μην μπει τρίτος, να μην ανοί­ξουν μέτωπα. Το πρό­βλημα που ανέ­δειξε η υπόθεση είναι ότι άλλο πράγμα είναι η επι­θυ­μία για συνοχή και άλλο η επιβολή ενός μόνιμου φραγμού μέσω δια­θή­κης, ειδικά όταν αυτός ο φραγμός αγγίζει την ίδια τη λει­τουρ­γία της εται­ρείας.

Τι είπε τελικά ο Άρειος Πάγος και γιατί το είπε με τόσο καθαρό τρόπο

Ο Αρειος Πάγος δεν στάθηκε απλώς στο αν ο δια­θέ­της είχε λόγους να θέλει τα πράγ­ματα έτσι. Στάθηκε στο ποιος έχει δικαί­ωμα να παίρνει τέτοιες απο­φά­σεις μετά τον θάνατο, μέσα σε μια εται­ρεία που συνε­χί­ζει να λει­τουρ­γεί, να συναλ­λάσ­σε­ται και να παίρνει ρίσκα.

Το ανώτατο δικα­στή­ριο επι­κύ­ρωσε την ακυ­ρό­τητα των όρων, απορ­ρί­πτο­ντας την αίτηση αναί­ρε­σης ως προς τον βασικό αντί­δικο και κρί­νο­ντας απα­ρά­δε­κτη την αναί­ρεση ως προς ένα ακόμη πρόσωπο της υπό­θε­σης. Παράλ­ληλα, διέταξε να εισα­χθεί το παρά­βολο στο Δημόσιο Ταμείο και δεν επέβαλε δικα­στικά έξοδα λόγω απου­σίας των αντι­δί­κων από τη συζή­τηση. Αυτά τα σημεία δεί­χνουν το τελικό κλεί­δωμα της υπό­θε­σης. Δεν έμεινε σε εκκρε­μό­τητα. Έκλεισε.

Όμως η ουσία της είδησης δεν βρί­σκε­ται στα δια­δι­κα­στικά. Βρί­σκε­ται στην καθαρή γραμμή που χαράζει η απόφαση για το τι επι­τρέ­πε­ται να δεσμεύει τους κλη­ρο­νό­μους και τι όχι.

Η μεγάλη ιδέα πίσω από την απόφαση, η εται­ρεία δεν είναι προ­έ­κταση του διαθέτη

Στην καρδιά της από­φα­σης υπάρχει μια απλή αλλά ισχυρή σκέψη. Οι εται­ρείες, ακόμη κι όταν είναι οικο­γε­νεια­κές, λει­τουρ­γούν με συλ­λο­γι­κούς κανόνες. Η απόφαση υπεν­θυ­μί­ζει τον ρόλο του ανώ­τα­του οργάνου, της Γενικής Συνέ­λευ­σης, ως σημείο όπου οι μέτοχοι δια­μορ­φώ­νουν τη βούληση της εται­ρείας και απο­φα­σί­ζουν για κρίσιμα θέματα που αφορούν το μέλλον της.

Αυτό πρα­κτικά σημαί­νει ότι μετά τον θάνατο ενός βασικού προ­σώ­που, η εται­ρεία δεν παγώνει. Αν αλλάξει χέρια το μετο­χικό σχήμα, οι νέοι μέτοχοι είναι εκείνοι που καλού­νται να απο­φα­σί­σουν πώς θα κινη­θούν. Θα θελή­σουν να κλει­δώ­σουν μετα­βι­βά­σεις, θα θελή­σουν να ανοί­ξουν, θα θελή­σουν να βάλουν όρους, θα θελή­σουν να τους χαλα­ρώ­σουν. Αυτές οι επι­λο­γές ανήκουν στο παρόν της εται­ρείας, όχι στο παρελ­θόν της. Γι’ αυτό η καθο­λική απα­γό­ρευση πώλησης σε τρίτους, όπως επι­χει­ρή­θηκε μέσα από τη διαθήκη, αντι­με­τω­πί­στηκε ως κάτι που δεν μπορεί να σταθεί.

Το σημείο που η απόφαση “άγγιξε” την καθη­με­ρι­νό­τητα των κλη­ρο­νό­μων, τι σημαί­νει να έχεις μετοχές ως περιου­σία

Η απόφαση έδωσε ιδιαί­τερο βάρος και σε κάτι που στην καθη­με­ρινή οικο­νο­μία είναι αυτο­νό­ητο. Όταν κάποιος απο­δε­χθεί την κλη­ρο­νο­μιά και γίνει κύριος των μετοχών, αυτές οι μετοχές είναι περιου­σία του. Δεν είναι περιου­σία με αστε­ρί­σκους που τους γράφει ο θανών για πάντα.

Η απόφαση υιο­θε­τεί τη γραμμή ότι ο κλη­ρο­νό­μος, από τη στιγμή που οι μετοχές απο­τε­λούν περιου­σιακό του στοι­χείο, πρέπει να μπορεί να δια­πραγ­μα­τευ­τεί ελεύ­θερα με οποιον­δή­ποτε τρίτο τους όρους μιας μετα­βί­βα­σης, με πρώτο ζήτημα το τίμημα και τον τρόπο απο­πλη­ρω­μής. Αυτό είναι το κομβικό. Γιατί η διαθήκη δεν επι­χει­ρούσε μόνο να απο­κλεί­σει τρίτους. Επι­χει­ρούσε να ορίσει και τον τρόπο με τον οποίο θα γίνεται μια πώληση, άρα να αφαι­ρέ­σει από τον κλη­ρο­νόμο το δικαί­ωμα να κρίνει μόνος του τι τον συμ­φέ­ρει, πότε και με ποιους όρους.

Σε ένα νησί όπως η Ρόδος, όπου οι επι­χει­ρή­σεις συχνά έχουν ιστορία και οι σχέσεις είναι πυκνές, το να μπορεί ένας κλη­ρο­νό­μος να κινηθεί ελεύ­θερα δεν είναι θεω­ρη­τικό. Είναι ζήτημα επι­βί­ω­σης, επι­λο­γών, ρευ­στό­τη­τας, δια­χεί­ρι­σης κρίσεων. Ο τρόπος που πλη­ρώ­νε­ται μια μετα­βί­βαση μπορεί να κρίνει αν κάποιος θα μπο­ρέ­σει να στη­ρί­ξει άλλες υπο­χρε­ώ­σεις, αν θα μπο­ρέ­σει να επεν­δύ­σει, αν θα μπο­ρέ­σει να απο­συρ­θεί. Η απόφαση στην πράξη λέει ότι αυτό δεν μπορεί να καθο­ρι­στεί από μια διαθήκη με τρόπο που υπερ­δε­σμεύει.

Γιατί η υπόθεση αφορά πολλές οικο­γε­νεια­κές επι­χει­ρή­σεις και όχι μόνο τη ναυ­τι­λία

Η ναυ­τι­λία έδωσε το πλαίσιο και τη βαρύ­τητα, όμως το μήνυμα πάει πολύ πιο πέρα. Στην Ελλάδα, η διαδοχή σε οικο­γε­νεια­κές επι­χει­ρή­σεις συχνά αντι­με­τω­πί­ζε­ται ως θέμα ελέγχου. Ποιος κρατά το τιμόνι, ποιος μπαίνει, ποιος βγαίνει, πώς απο­φεύ­γο­νται συγκρού­σεις. Πολλοί επι­χει­ρούν να τα ρυθ­μί­σουν όλα “από πριν” για να προ­στα­τεύ­σουν το έργο μιας ζωής.

Η απόφαση, όπως προ­κύ­πτει από την επι­κύ­ρωση της εφε­τεια­κής ακυ­ρό­τη­τας, δείχνει ότι όταν ο σχε­δια­σμός αυτός μετα­τρέ­πε­ται σε μόνιμη απα­γό­ρευση και σε προ­κα­θο­ρι­σμό οικο­νο­μι­κών όρων, τότε κιν­δυ­νεύει να πέσει πάνω σε ένα θεσμικό τείχος. Όχι επειδή το δικα­στή­ριο αμφι­σβη­τεί την αξία της συνέ­χειας, αλλά επειδή η συνέ­χεια μιας εται­ρείας πρέπει να μπορεί να απο­φα­σί­ζε­ται από εκεί­νους που τη ζουν μετά, μέσα από τους κανόνες λει­τουρ­γίας της.

Και αυτό είναι τελικά η δημο­σιο­γρα­φική ουσία της υπό­θε­σης. Δεν είναι μια απλή κόντρα συγ­γε­νών. Είναι μια σύγκρουση 2 κόσμων. Ο κόσμος της τελευ­ταίας βού­λη­σης που θέλει να προ­γραμ­μα­τί­σει το μέλλον και ο κόσμος της οικο­νο­μι­κής πραγ­μα­τι­κό­τη­τας που αλλάζει, απαιτεί ευε­λι­ξία και ανα­γνω­ρί­ζει ότι οι απο­φά­σεις για την εται­ρεία ανήκουν στους μετό­χους του παρό­ντος.

Το τελικό απο­τύ­πωμα της από­φα­σης ως “κόκκινη γραμμή” στη διαδοχή

Το απο­τέ­λε­σμα ήταν ξεκά­θαρο. Η αίτηση αναί­ρε­σης απορ­ρί­φθηκε, η εφε­τειακή κρίση για ακυ­ρό­τητα των όρων έμεινε όρθια και η υπόθεση έκλεισε στο ανώτατο επίπεδο.

Για όσους παρα­κο­λου­θούν τη διαδοχή σε οικο­γε­νεια­κές εται­ρείες, η απόφαση λει­τουρ­γεί σαν προει­δο­ποί­ηση αλλά και σαν οδηγός. Προει­δο­ποί­ηση ότι μια διαθήκη δεν μπορεί να γίνει εργα­λείο μόνιμης εται­ρι­κής πολι­τι­κής. Οδηγός ότι αν μια οικο­γέ­νεια θέλει να προ­στα­τεύ­σει τη συνοχή της εται­ρείας, ο δρόμος δεν είναι να γράψει κανόνες που θα δεσμεύ­ουν τους πάντες χωρίς περι­θώ­ρια. Ο δρόμος είναι να οργα­νώ­σει τη συνέ­χεια με τρόπο που αντέχει στον χρόνο, με απο­φά­σεις που μπορούν να σταθούν στη λει­τουρ­γία της εται­ρείας και στη ζωή των νέων μετόχων.

Και κάπως έτσι, μια υπόθεση που γεν­νή­θηκε από μια διαθήκη στη Ρόδο, κατέ­ληξε να γίνει ένας καθρέ­φτης για το πώς η ελλη­νική επι­χει­ρη­μα­τική οικο­γέ­νεια συναντά τον θεσμό της εται­ρείας όταν έρθει η στιγμή της δια­δο­χής.

Πώς σας φάνηκε το άρθρο;

Ένα πάτημα, χωρίς λογαριασμό. Μία ψήφος ανά συσκευή.

Σχολιασμός άρθρου

Προσθέστε ένα σχόλιο

Εμφανίζεται μετά από έγκριση · το e-mail δεν δημοσιεύεται0 / 2000

Τα σχόλια εκφράζουν τον σχολιαστή, όχι τη Δημοκρατική. Όροι σχολιασμού

Τα σχόλια εκφράζουν αποκλειστικά τον εκάστοτε σχολιαστή. Η Δημοκρατική δεν υιοθετεί αυτές τις απόψεις. Διατηρούμε το δικαίωμα να διαγράψουμε όποια σχόλια θεωρούμε προσβλητικά ή περιέχουν ύβρεις, χωρίς καμία προειδοποίηση. Χρήστες που δεν τηρούν τους όρους χρήσης αποκλείονται. Τα σχόλια δημοσιεύονται μετά από έγκριση· το e-mail δεν δημοσιεύεται.

Γίνετε ο πρώτος που θα σχολιάσει.