Η Ρόδος, οι φωτιές της και το στοίχημα της πρόληψης

Την ώρα που η Πολι­τεία θεσμο­θε­τεί για πρώτη φορά έναν Εθνικό Χάρτη Εκτί­μη­σης Κιν­δύ­νου Δασικών Πυρ­κα­γιών, την ώρα που εισάγει στο νομικό της οπλο­στά­σιο τη χει­με­ρινή, ελεγ­χό­μενη καύση της δασικής ύλης ως εργα­λείο πρό­λη­ψης, η Ρόδος κουβαλά ακόμη, βαριά και ανε­πού­λωτα, τα σημάδια από τις μεγάλες φωτιές που σημά­δε­ψαν την ιστορία της. Φωτιές που δεν κατέ­κα­ψαν μόνο δάση, αλλά μνήμες, ζωές και την ίδια τη σχέση του ανθρώ­που με το φυσικό του περι­βάλ­λον. Η εμπει­ρία της κατα­στρο­φής, η επι­στη­μο­νική γνώση και η ανάγκη για οργα­νω­μένη πρόληψη συνα­ντιού­νται σήμερα σε ένα κρίσιμο σταυ­ρο­δρόμι: στο ερώτημα αν η χώρα και ειδικά τα νησιά υψηλού κιν­δύ­νου όπως η Ρόδος είναι πλέον έτοιμα να προ­λά­βουν, αντί απλώς να μετρούν στάχτες.

Εργα­λείο πρό­λη­ψης ο Εθνικός Χάρτης

Υπε­γράφη (1/12/2025) η Κοινή Υπουρ­γική Απόφαση από τους Υπουρ­γούς Κλι­μα­τι­κής Κρίσης και Πολι­τι­κής Προ­στα­σίας και Περι­βάλ­λο­ντος και Ενέρ­γειας, με την οποία εγκρί­νε­ται ο Εθνικός Χάρτης Εκτί­μη­σης Κιν­δύ­νου Δασικών Πυρ­κα­γιών. Πρό­κει­ται για την πρώτη συνο­λική επι­και­ρο­ποί­ηση εδώ και 45 χρόνια, σε έναν τομέα όπου οι κλι­μα­τι­κές, γεω­γρα­φι­κές και κοι­νω­νι­κές συν­θή­κες έχουν αλλάξει δρα­μα­τικά. Με βάση τον νέο Χάρτη, οι Δήμοι της χώρας κατα­τάσ­σο­νται σε τρεις κατη­γο­ρίες επι­κιν­δυ­νό­τη­τας (χαμηλή, μεσαία, υψηλή), σύμφωνα με το είδος της βλά­στη­σης, τις κλι­μα­το­λο­γι­κές συν­θή­κες και τη συχνό­τητα εμφά­νι­σης υψηλών τιμών (3, 4 και 5) στον Ημε­ρή­σιο Χάρτη Πρό­βλε­ψης Κιν­δύ­νου Πυρ­κα­γιάς των τελευ­ταίων 20 ετών. Ο Υπουρ­γός Κλι­μα­τι­κής Κρίσης και Πολι­τι­κής Προ­στα­σίας, Γιάννης Κεφα­λο­γιάν­νης, μιλά για μια «ουσια­στική μεταρ­ρύθ­μιση» που μετα­το­πί­ζει το βάρος από την κατα­στολή στην πρόληψη και τη γνώση του κιν­δύ­νου. «Δίνουμε στους Δήμους ένα αντι­κει­με­νικό πλαίσιο για την ορθο­λο­γική ιεράρ­χηση των έργων πυρο­προ­στα­σίας», τονίζει, υπο­γραμ­μί­ζο­ντας ότι οι πόροι πρέπει πλέον να κατευ­θύ­νο­νται εκεί όπου ο κίν­δυ­νος είναι μεγα­λύ­τε­ρος. Από την πλευρά του, ο Υπουρ­γός Περι­βάλ­λο­ντος και Ενέρ­γειας, Σταύρος Παπα­σταύ­ρου, επι­ση­μαί­νει ότι ο νέος Χάρτης αντα­να­κλά τη σύγ­χρονη επι­στη­μο­νική γνώση και τη σκληρή πραγ­μα­τι­κό­τητα της κλι­μα­τι­κής κρίσης, απο­τε­λώ­ντας κοινή και τεκ­μη­ριω­μένη βάση για την προ­στα­σία δασών, οικι­σμών και υπο­δο­μών.

Προ­λη­πτική δια­χεί­ριση με χει­με­ρινή καύση

Κεντρική τομή του νέου νομο­θε­τι­κού πλαι­σίου απο­τε­λεί η θεσμο­θέ­τηση της προ­δια­γε­γραμ­μέ­νης (ελεγ­χό­με­νης) καύσης ως επί­ση­μου εργα­λείου πρό­λη­ψης. Για πρώτη φορά η Ελλάδα αποκτά θεσμικά κατο­χυ­ρω­μένο σύστημα ελεγ­χό­με­νης απο­μά­κρυν­σης της καύ­σι­μης ύλης, πριν από την έναρξη της αντι­πυ­ρι­κής περιό­δου. Η δια­δι­κα­σία αφορά επι­στη­μο­νικά σχε­δια­σμέ­νες καύσεις από μεικτά κλι­μά­κια Πυρο­σβε­στι­κής και Δασικών Υπη­ρε­σιών, με αυστηρά πρω­τό­κολλα ασφα­λείας, συγκε­κρι­μέ­νες και­ρι­κές συν­θή­κες και πλήρη επι­χει­ρη­σιακή τεκ­μη­ρί­ωση. Στόχος είναι: η μείωση της συσ­σω­ρευ­μέ­νης καύ­σι­μης ύλης, η δημιουρ­γία ζωνών επι­βρά­δυν­σης της φωτιάς και η προ­στα­σία οικι­σμών, υπο­δο­μών και ευαί­σθη­των οικο­συ­στη­μά­των. Η φιλο­σο­φία αλλάζει ριζικά: από την αγω­νιώδη κατα­στολή περνάμε στη δια­χει­ρι­στική πρόληψη. Όμως για τόπους όπως η Ρόδος, αυτή η αλλαγή πολι­τι­κής κου­μπώ­νει πάνω σε μια βαριά, πικρή ιστο­ρική εμπει­ρία.

ΟΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΦΩΤΙΕΣ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ

1987 – Η φωτιά των παρ­θέ­νων δασών

Η μεγάλη πυρ­κα­γιά του 1987 ξεκί­νησε από την περιοχή του Ναίθωνα και εξα­πλώ­θηκε με ταχύ­τητα στον ορεινό όγκο πάνω από τον Αρχάγ­γελο, τα Πλα­τά­νια, τη Μαλώνα, τα Μάσαρη, την Κάλαθο, την Πυλώνα, τη Λάρδο και του Απόλ­λωνα. Παρθένα δάση, χωρίς αντι­πυ­ρι­κές ζώνες, χωρίς τα εναέρια μέσα που θεω­ρού­νται σήμερα δεδο­μένα. Για επτά ημέρες η φωτιά μαι­νό­ταν ανε­ξέ­λεγ­κτη. Χωριά έμειναν χωρίς ρεύμα, νερό, τηλέ­φωνο. Κάτοι­κοι εγκα­τέ­λει­ψαν τα σπίτια τους. Η κατα­στροφή ανα­κό­πηκε τελικά στο δάσος των Λαέρμων, όταν οι ίδιοι οι κάτοι­κοι, με γνώση από τους προ­γό­νους τους, εφάρ­μο­σαν την τεχνική του contrafuco (αντιπύρ). Η συνερ­γα­σία Δασικής Υπη­ρε­σίας και τοπικών κοι­νω­νιών απο­δεί­χθηκε τότε σωτήρια.

1992 – Ο εφιάλ­της που στοί­χισε μια ζωή

Τον Σεπτέμ­βριο του 1992, η Νότια Ρόδος βίωσε έναν ακόμα χει­ρό­τερο εφιάλτη. Η φωτιά ξεκί­νησε από τα Σιάννα και μέσα σε λίγες ημέρες απλώ­θηκε προς Ιστρίο, Προ­φύ­λια, Μονο­λίθο, Απο­λακ­κιά, Λαχανιά, Μεσα­να­γρό και Κατ­τα­βιά. Χωριά εκκε­νώ­θη­καν. Γυναι­κό­παιδα μετα­φέρ­θη­καν προ­λη­πτικά. Φλόγες μπήκαν σε αυλές σπιτιών. Οι πυρο­σβέ­στες και οι εθε­λο­ντές έδωσαν μάχη «σώμα με σώμα» με τη φωτιά. Ο 32χρονος Σωτήρης Κουφός, γραμ­μα­τέας της κοι­νό­τη­τας Λαέρμων, πάλεψε για τρεις ημέρες και τρεις νύχτες με τις φλόγες στο δάσος των Σιαννών. Δεν εγκα­τέ­λειψε. Δεν απο­χώ­ρησε. Έχασε τη ζωή του στο μέτωπο. Στην κηδεία του, η Πολι­τεία υπο­σχέ­θηκε τιμη­τική ένταξη του γιου του στο Πυρο­σβε­στικό Σώμα. Υπό­σχεση που, όπως τόσες άλλες, έμεινε στα λόγια. Με πρω­το­βου­λία του Γιάννη Ζίγδη, στήθηκε πέτρινη στήλη έξω από το χωριό των Λαέρμων που θυμίζει σήμερα τη θυσία του. «Ο Σωτήρης -βλέπει- από τους ουρα­νούς το δάσος, για το όποιο προ­σέ­φερε την ζωή του» είχε πει στην τελετή, ο ευπα­τρί­δης Γ. Ζίγδης.

2008: Η μεγάλη κατα­στροφή των παλαιό­τε­ρου δάσους της Μεσο­γείου!

Δέκα ημέρες από την στιγμή που οι πρώτες φλόγες ξεπή­δη­σαν κοντά στον οικισμό του Αγίου Ισι­δώ­ρου. Έκδηλη έγινε η αδυ­να­μία να ανα­κο­πεί και να τεθεί υπό πλήρη έλεγχο, η πύρινη λαίλαπα, που εξα­φά­νισε και έκανε στάχτη παρθένα δάση σε κεντρική και Νότια Ρόδο, μεταξύ άλλων και το αρχαιό­τερο δάσος 500 ετών της Μεσο­γείου στη θέση Ιγκος των Λαέρμων, προ­κα­λώ­ντας πρω­το­φανή οικο­λο­γική κατα­στροφή στο νησί. Απει­λη­τικά κινού­ταν η φωτιά στην εβδόμη μέρα λόγω των ισχυρών ανέμων στα όρια του φράγ­μα­τος Γαδουρά και είχε κατεύ­θυνση προς την Κάλαθο και την Πυλώνα. 16 εναέρια μέσα πραγ­μα­το­ποιού­σαν ρίψεις νερού, ενώ αντι­πυ­ρική ζώνη ένα χιλιό­με­τρο έξω από τους οικι­σμούς Πυλώνας και Καλάθου δημιουρ­γούν οι εθε­λο­ντές και οι κάτοι­κοι με τα μηχα­νή­ματά τους. Μια πύρινη γραμμή ένωνε την Ιστριο με τον Ασκλη­πειό, στα όρια του Ασκλη­πε­νού ποταμού και πλη­σί­αζε απει­λη­τικά στον οικισμό Προ­φύ­λια. «Είναι σαν να ξερι­ζώ­θη­καν τα σπλάχνα του νησιού. Η φωτιά ξέσπασε στην καρδιά του νησιού και οι άνεμοι την απλώ­νουν παντού. Είναι σαν μια συμ­μα­χία του δια­βό­λου» δήλωνε χαρα­κτη­ρι­στικά ο περι­φε­ρεια­κός σύμ­βου­λος Αντώνης Χατζη­ιω­άν­νου που παρα­τή­ρησε πως κάηκαν και τα μικρά δεντρά­κια από τις ανα­δα­σώ­σεις μετά τη φωτιά του 1987. Τερά­στια ζημιά προ­κλή­θηκε και στον του­ρι­σμό, καθώς υλο­ποι­ή­θηκε η μερική εκκέ­νωση ορι­σμέ­νων ξενο­δο­χείων στην περιοχή Κιοτάρι, ενώ εκτε­τα­μένα ρεπορ­τάζ δημο­σιεύ­ο­νταν σε πολλές ευρω­παϊ­κές εφη­με­ρί­δες.

Απει­λή­θη­καν Ιστριος, Προ­φύ­λια, Αρνίθα, Απο­λακ­κιά το 2013

Η πυρ­κα­γιά στη Ρόδο ξέσπασε στην ευρύ­τερη περιοχή της Ιστρίου, τέλη Ιουλίου του 2013. Οι φλόγες έκαψαν του­λά­χι­στον μία κατοι­κία, ενώ υπήρξαν και σχεδία προ­λη­πτι­κής εκκέ­νω­σης χωριών που κιν­δύ­νε­ψαν. Στο μέτωπο επι­χει­ρού­σαν 35 πυρο­σβέ­στες με 18 οχήματα, εννέα άτομα πεζο­πόρο τμήμα, επτά οχήματα ΟΤΑ, δύο ιδιω­τικά βυτιο­φόρα οχήματα, και δύο σκα­πτικά μηχα­νή­ματα. Τέσσερα αερο­σκάφη και ένα ελι­κό­πτερο έκαναν ρίψεις ως τη δύση του ηλίου. Ο Γενικός Γραμ­μα­τέας Πολι­τι­κής Προ­στα­σίας κήρυξε σε κατά­σταση εκτά­κτου ανάγκης τις Δημο­τι­κές Ενό­τη­τες Νότιας Ρόδου και Λίνδου. Στο νησί έφθασαν πυρο­σβε­στι­κές δυνά­μεις (40 άτομα και 10 οχήματα), ενώ τον συντο­νι­σμό ανέλαβε από αέρος ο τότε αρχηγός του Πυρο­σβε­στι­κού Σώματος Βασίλης Παπα­γε­ωρ­γίου. Σε 483.504 στρέμ­ματα ανέρ­χε­ται η καμένη έκταση στη Ρόδο την 30ετία 1978 – 2013, σύμφωνα με τα στοι­χεία της Διεύ­θυν­σης Δασών Δωδε­κα­νή­σου. Το χρονικό διά­στημα 1978-1992 κάηκαν 284.297 στρ. και από το 2006 μέχρι το 2013 (η τελευ­ταία μεγάλη φωτιά της Ρόδου) 155.000 στρέμ­ματα. Σύμφωνα με τα στοι­χεία από το αρχείο δασικών πυρ­κα­γιών του Πυρο­σβε­στι­κού Σώματος, σε 4 μεγάλες πυρ­κα­γιές από το 1987 μέχρι το 2013, απο­τε­φρώ­θη­καν 348.645 στρέμ­ματα κυρίως δασικών αλλά και γεωρ­γι­κών εκτά­σεων στο νησί.

Έκλεισε ο κύκλος των κατα­θέ­σεων  για το 2023

Ακο­λού­θη­σαν η πυρ­κα­γιά το 2021 στην περιοχή Πετα­λού­δων Ψίνθου, Μαρι­τσών και βεβαίως η τελευ­ταία κατα­στρο­φική πυρ­κα­γιά του 2023 που βρί­σκε­ται σε φάση προ­α­νά­κρι­σης για 14 κατη­γο­ρού­με­νους. Η Ρόδος γνω­ρί­ζει καλύ­τερα από πολλούς τι σημαί­νει υψηλός δασικός κίν­δυ­νος. Ο νέος Εθνικός Χάρτης, η προ­δια­γε­γραμ­μένη καύση, η αλλαγή φιλο­σο­φίας της Πολι­τι­κής Προ­στα­σίας είναι θεσμικά βήματα ανα­γκαία. Όμως η Ιστορία του νησιού δείχνει ότι η πρόληψη δεν είναι μόνο νόμοι και χάρτες, είναι κουλ­τούρα, συνερ­γα­σία, μνήμη. Γιατί κάθε νέα φωτιά δεν ξεκινά σε «άγνωστο έδαφος». Ξεκινά πάντα πάνω σε όσα ήδη χάθηκαν. Και κάθε πολι­τική πρό­λη­ψης κρί­νε­ται τελικά από ένα βασικό ερώτημα. Θα προ­λά­βουμε την επόμενη κατα­στροφή ή απλώς θα κλαίμε ακόμη μια φορά πάνω από τις στάχτες ?