Η Ελλάδα απέναντι στην πρόκληση της Λιβυκής Ρηματικής Διακοίνωσης: Ώρα για Στρατηγική Αντεπίθεση

Στις 27 Μαΐου 2025, η Λιβύη υπέ­βα­λε στον ΟΗΕ μο­νο­με­ρή ρη­μα­τι­κή δια­κοί­νω­ση, η οποία αμ­φι­σβη­τεί τα κυ­ριαρ­χι­κά δι­καιώ­μα­τα της Ελ­λά­δας στην Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο.

Πρό­κει­ται για κί­νη­ση πλή­ρως εναρ­μο­νι­σμέ­νη με το Τουρ­κο-Λι­βυ­κό Μνη­μό­νιο του 2019 και την προ­σπά­θεια της Άγκυ­ρας να πα­γιώ­σει τε­τε­λε­σμέ­να σε βάρος της ελ­λη­νι­κής κυ­ριαρ­χί­ας.

Η πα­ρέμ­βα­ση αυτή συν­δέ­ε­ται με ελ­λη­νι­κές πρω­το­βου­λί­ες, όπως η ανα­κή­ρυ­ξη θα­λάσ­σιων πάρ­κων, ο Εθνι­κός Χω­ρο­τα­ξι­κός Σχε­δια­σμός και ο ενερ­γεια­κός δια­γω­νι­σμός νότια της Κρή­της, που ενερ­γο­ποιούν τα αντα­να­κλα­στι­κά της Άγκυ­ρας και των συμ­μά­χων της.

Η πο­λι­τι­κή και νο­μι­κή ανε­πάρ­κεια της δια­κοί­νω­σης

Η ρη­μα­τι­κή δια­κοί­νω­ση φέρει την υπο­γρα­φή της Κυ­βέρ­νη­σης Εθνι­κής Ενό­τη­τας της Τρί­πο­λης (GNU), η οποία τυ­πι­κά ανα­γνω­ρί­ζε­ται από τον ΟΗΕ, πλην όμως στε­ρεί­ται πο­λι­τι­κής νο­μι­μο­ποί­η­σης, αφού η θη­τεία της έχει λήξει χωρίς εκλο­γές και η Βουλή των Αντι­προ­σώ­πων στην Ανα­το­λι­κή Λιβύη την έχει απο­κη­ρύ­ξει. Το γε­γο­νός ότι δια­τη­ρεί τον έλεγ­χο της μό­νι­μης αντι­προ­σω­πεί­ας της Λι­βύ­ης στον ΟΗΕ, δεν της προσ­δί­δει το δι­καί­ω­μα να πα­ρά­γει διε­θνώς νο­μι­κά τε­τε­λε­σμέ­να.

Η επί­κλη­ση του Τουρ­κο-Λι­βυ­κού Μνη­μο­νί­ου ως «δί­και­ης λύσης» πα­ρα­πλα­νά, αφού η κα­τα­χώ­ρι­σή του στη Γραμ­μα­τεία του ΟΗΕ (Βλέπε άρθρο 102 του Κα­τα­στα­τι­κού Χάρτη εδώ:  https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text ) δεν ισο­δυ­να­μεί με νο­μι­κή ανα­γνώ­ρι­ση. Όπως επι­ση­μαί­νουν οι διε­θνο­λό­γοι Anthony Aust (βλέπε: Anthony Aust, Modern Treaty Law and Practice, 3rd ed., Cambridge: Cambridge University Press, 2013, p.p. 204–206.) και Malcolm Shaw (βλέπε: Malcolm N. Shaw, International Law, 9th ed., Cambridge: Cambridge University Press, 2021, p. 920), η κα­τα­γρα­φή συμ­φω­νί­ας δεν την κα­θι­στά ούτε έγκυ­ρη ούτε δε­σμευ­τι­κή για τρί­τους. Επι­πλέ­ον, το μνη­μό­νιο αγνο­εί την ύπαρ­ξη των ελ­λη­νι­κών νη­σιών και πα­ρα­βιά­ζει το άρθρο 121 της UNCLOS (Βλέπε: https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf ), που προ­βλέ­πει ότι τα νησιά έχουν πλήρη δι­καιώ­μα­τα σε υφα­λο­κρη­πί­δα και ΑΟΖ, όπως κάθε άλλη χερ­σαία επι­κρά­τεια.

Η νο­μο­λο­γία του Διε­θνούς Δι­κα­στη­ρί­ου [Υπο­θέ­σεις Ρου­μα­νία-Ου­κρα­νία (Βλέπε: https://www.icj-cij.org/case/132 ) και  Νι­κα­ρά­γουα-Κο­λομ­βία (Βλέπε: https://www.icj-cij.org/case/124)] επι­βε­βαιώ­νει ότι κα­τοι­κη­μέ­να νησιά με οι­κο­νο­μι­κή ζωή δεν μπο­ρούν να αγνο­ού­νται κατά την οριο­θέ­τη­ση. Το ίδιο ισχύ­ει και για το ελ­λη­νι­κό νη­σιω­τι­κό τόξο, από την Κρήτη έως τη Ρόδο, το οποίο η Τουρ­κία και η Λιβύη προ­σπα­θούν να δια­γρά­ψουν από τον χάρτη.

Αβά­σι­μοι ισχυ­ρι­σμοί για την Ελ­λη­νο-Αι­γυ­πτια­κή Συμ­φω­νία

Η δια­κοί­νω­ση της Λι­βύ­ης αμ­φι­σβη­τεί την Ελ­λη­νο-Αι­γυ­πτια­κή Συμ­φω­νία Οριο­θέ­τη­σης ΑΟΖ (2020), υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι πα­ρα­βιά­ζει «λι­βυ­κά δι­καιώ­μα­τα». Πρό­κει­ται για θέση χωρίς νο­μι­κό έρει­σμα. Η συμ­φω­νία είναι σύμ­φω­νη με το Δί­καιο της Θά­λασ­σας, έχει κυ­ρω­θεί από τα δύο κράτη και είναι κα­τα­τε­θει­μέ­νη στον ΟΗΕ. Το άρθρο 34 της Συν­θή­κης της Βιέν­νης [Βλέπε: Άρθρο 34 της Vienna Convention on the Law of Treaties (1969), https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_1_1969.pdf ), ορί­ζει ρητά ότι ένα τρίτο κρά­τος δεν δε­σμεύ­ε­ται από συμ­φω­νία στην οποία δεν είναι συμ­βαλ­λό­με­νο μέρος.

Η Τουρ­κο-Λι­βυ­κή οριο­θέ­τη­ση, από την άλλη, αγνο­εί με­γά­λα ελ­λη­νι­κά κα­τοι­κή­σι­μα νησιά, γε­γο­νός που απο­τε­λεί κα­τά­φω­ρη πα­ρα­βί­α­ση του άρ­θρου 121 παρ. 2 της UNCLOS  (Βλέπε:  https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf ).

Η υπό­θε­ση Λιβύη κατά Μάλ­τας (1985), (Βλέπε: https://www.icj-cij.org/case/68), έκρι­νε ότι ακόμη και μικρά νη­σιω­τι­κά κράτη δια­θέ­τουν υφα­λο­κρη­πί­δα και πρέ­πει να λαμ­βά­νο­νται υπόψη στην οριο­θέ­τη­ση, επι­βε­βαιώ­νο­ντας τη θέση της Ελ­λά­δας.

Πα­ρα­πλα­νη­τι­κές ανα­φο­ρές σε ελ­λη­νι­κές πρω­το­βου­λί­ες

Η δια­κοί­νω­ση χα­ρα­κτη­ρί­ζει τη μο­νο­με­ρή ανα­κή­ρυ­ξη ΑΟΖ στο Ιόνιο ως «πα­ρα­βί­α­ση λι­βυ­κών δι­καιω­μά­των», παρά το γε­γο­νός ότι το Ιόνιο δεν συ­νο­ρεύ­ει με τη Λιβύη. Η οριο­θέ­τη­ση στο Ιόνιο έγινε κα­τό­πιν συμ­φω­νί­ας Ελ­λά­δας–Ιτα­λί­ας και στη βάση της αρχής της μέσης γραμ­μής, χωρίς επι­κά­λυ­ψη με τρίτα κράτη.

Αντί­στοι­χα, η επί­κλη­ση του ελ­λη­νι­κού Θα­λάσ­σιου Χω­ρο­τα­ξι­κού Σχε­δια­σμού (ΘΧΣ) ως δήθεν πα­ρα­βί­α­σης λι­βυ­κών δι­καιω­μά­των είναι αβά­σι­μη. Ο ΘΧΣ απο­τε­λεί εσω­τε­ρι­κό ερ­γα­λείο πο­λι­τι­κής, όχι πράξη διε­θνούς οριο­θέ­τη­σης. Εφαρ­μό­ζε­ται βάσει της Οδη­γί­ας 2014/89 της Ε.Ε. και δεν δη­μιουρ­γεί υπο­χρε­ώ­σεις για τρίτα κράτη.

Ο Κόλ­πος της Σύρ­της και η εσω­τε­ρι­κή νο­μο­θε­σία δεν δη­μιουρ­γούν διε­θνή δι­καιώ­μα­τα

Η Λιβύη υπο­στη­ρί­ζει ότι η μέση γραμ­μή θα πρέ­πει να λαμ­βά­νει υπόψη τη δική της εσω­τε­ρι­κή νο­μο­θε­σία και τον «ιστο­ρι­κό» Κόλπο της Σύρ­της. Ωστό­σο, σύμ­φω­να με το άρθρο 27 της Σύμ­βα­σης της Βιέν­νης για το Δί­καιο των Συν­θη­κών (1969), (Βλέπε:  https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_1_1969.pdf ), η εσω­τε­ρι­κή νο­μο­θε­σία δεν υπε­ρι­σχύ­ει του διε­θνούς δι­καί­ου. Πα­ράλ­λη­λα, η ανα­φο­ρά στον Κόλπο της Σύρ­της δεν έχει ανα­γνω­ρι­στεί ποτέ ως «ιστο­ρι­κός» βάσει των κρι­τη­ρί­ων της UNCLOS (Βλέπε Άρθρο 10 UNCLOS  https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf) και της διε­θνούς νο­μο­λο­γί­ας.

Η Λιβύη υπο­πί­πτει σε νο­μι­κή αντί­φα­ση, αφού ανα­γνω­ρί­ζει την επή­ρεια της Σι­κε­λί­ας κατά την οριο­θέ­τη­ση με την Ιτα­λία, ενώ απορ­ρί­πτει την επή­ρεια των ελ­λη­νι­κών νη­σιών. Η επί­κλη­ση του άρ­θρου 33 του Κα­τα­στα­τι­κού Χάρτη του ΟΗΕ (βλέπε: https://www.un.org/en/about-us/un-charter/chapter-6), περί ει­ρη­νι­κής επί­λυ­σης δια­φο­ρών είναι υπο­κρι­τι­κή, εφό­σον προη­γού­νται μο­νο­με­ρείς ενέρ­γειες που την αναι­ρούν.

Ώρα για ελ­λη­νι­κή στρα­τη­γι­κή αντε­πί­θε­ση

Η ελ­λη­νι­κή απά­ντη­ση πρέ­πει να υπερ­βεί τη δι­πλω­μα­τι­κή δια­μαρ­τυ­ρία και να εστια­στεί σε μια πο­λύ­πλευ­ρη στρα­τη­γι­κή απο­τρο­πής και διε­θνούς ανά­δει­ξης της τουρ­κο-λι­βυ­κής πα­ρα­νο­μί­ας. Συ­γκε­κρι­μέ­να απαι­τεί­ται:

1.    Κα­τά­θε­ση Αντί-ρη­μα­τι­κής δια­κοί­νω­σης στον ΟΗΕ με νο­μι­κή τεκ­μη­ρί­ω­ση και αμ­φι­σβή­τη­ση της νο­μι­μό­τη­τας του Τουρ­κο-Λι­βυ­κού Μνη­μο­νί­ου. Η προ­σφυ­γή σε θε­μα­τι­κή συ­ζή­τη­ση της Γε­νι­κής Συ­νέ­λευ­σης για την UNCLOS μπο­ρεί να κα­τα­στή­σει θε­σμι­κά σαφές το αβά­σι­μο του τουρ­κο­λι­βυ­κού αφη­γή­μα­τος.

2.    Κα­ταγ­γε­λία στην Ε.Ε. και στα μέλη του Σ.Α. του ΟΗΕ, επι­κα­λού­με­νη την πα­ρα­βί­α­ση του άρ­θρου 123 της UNCLOS από τη Λιβύη, με την κα­θο­δή­γη­ση της Τουρ­κί­ας.

3.    Διεκ­δί­κη­ση κοι­νής δή­λω­σης Ε.Ε. υπέρ της UNCLOS, όπως συ­νέ­βη το 2019 και 2020 στην πε­ρί­πτω­ση των τουρ­κι­κών προ­κλή­σε­ων.

4.    Συ­γκρό­τη­ση think tank alliance με κο­ρυ­φαί­ους νο­μι­κούς και ερευ­νη­τι­κά ιδρύ­μα­τα για να ενι­σχυ­θεί η ελ­λη­νι­κή πα­ρου­σία στον διε­θνή διά­λο­γο.

5.    Τε­τρα­με­ρής πο­λι­τι­κή ομάδα Ελ­λά­δας–Αι­γύ­πτου–Γαλ­λί­ας–Ιτα­λί­ας για τη δια­χεί­ρι­ση του λι­βυ­κού ζη­τή­μα­τος.

6.    Εμ­βά­θυν­ση των σχέ­σε­ων με Αί­γυ­πτο και Κύπρο στον δι­πλω­μα­τι­κό, ενερ­γεια­κό και στρα­τιω­τι­κό τομέα.

7.    Ανά­πτυ­ξη σχέ­σε­ων με την Ανα­το­λι­κή Λιβύη και τον Χα­λί­φα Χα­φτάρ, με πα­ρο­χή εκ­παί­δευ­σης και τε­χνι­κής συ­νερ­γα­σί­ας για τη θα­λάσ­σια ασφά­λεια και τη με­τα­να­στευ­τι­κή δια­χεί­ρι­ση.

8.    Ενί­σχυ­ση σχέ­σε­ων με Ιτα­λία, Ισπα­νία και Μάλτα, ώστε να απο­τρα­πεί πι­θα­νή ταύ­τι­ση με τουρ­κο-λι­βυ­κές θέ­σεις.

9.    Στο­χευ­μέ­νη εκ­στρα­τεία δη­μό­σιας δι­πλω­μα­τί­ας, που θα ανα­δει­κνύ­ει την Ελ­λά­δα ως πυ­λώ­να διε­θνούς νο­μι­μό­τη­τας και στα­θε­ρό­τη­τας στη Με­σό­γειο.

Από την άμυνα στη στρα­τη­γι­κή πρω­το­βου­λία

Η ελ­λη­νι­κή στρα­τη­γι­κή δεν μπο­ρεί να εξα­ντλεί­ται σε αντι­δρά­σεις. Η χώρα οφεί­λει να ανα­κτή­σει την πρω­το­βου­λία και να επι­βά­λει το αφή­γη­μα της διε­θνούς νο­μι­μό­τη­τας, ανα­δει­κνύ­ο­ντας την επι­θε­τι­κό­τη­τα του τουρ­κο­λι­βυ­κού άξονα. Η ρη­μα­τι­κή δια­κοί­νω­ση δεν είναι απλώς πρό­κλη­ση. Είναι ευ­και­ρία για τη θε­σμι­κή επα­νε­πι­βε­βαί­ω­ση της ελ­λη­νι­κής κυ­ριαρ­χί­ας και της νο­μι­μό­τη­τας στην Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο.

 

Δρ. Κων­στα­ντί­νος Π. Μπα­λω­μέ­νος

[email protected]

Πο­λι­τι­κός Επι­στή­μο­νας – Διε­θνο­λό­γος

Πρώην Γε­νι­κός Διευ­θυ­ντής – Γε­νι­κής Διεύ­θυν­σης

Πο­λι­τι­κής Εθνι­κής Άμυ­νας και Διε­θνών Σχέ­σε­ων (ΓΔ­ΠΕ­Α­ΔΣ)

Υπουρ­γεί­ου Εθνι­κής Άμυ­νας (ΥΠΕΘΑ)