Έρευνα ΑΠΘ: Χωρίς ειδησεογραφική παιδεία οι έφηβοι, έρμαια της διαδικτυακής παραπληροφόρησης

Όταν οι έφη­βοι πε­ριο­ρί­ζο­νται στο TikTok και στο Instagram για να ενη­με­ρω­θούν σχε­τι­κά με το τι συ­νέ­βη στα Τέμπη, επει­δή στο σχο­λείο τους «δεν μι­λά­ει κα­νείς», υπάρ­χει σο­βα­ρό πρό­βλη­μα, όπως προ­κύ­πτει από έρευ­να με­τα­δι­δα­κτο­ρι­κής ερευ­νή­τριας στο Αρι­στο­τέ­λειο Πα­νε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λο­νί­κης.

Όπως ανα­δεί­χθη­κε στην έρευ­να, η οποία υλο­ποιεί­ται με αφορ­μή το τρα­γι­κό δυ­στύ­χη­μα στα Τέμπη, υπάρ­χει πα­ντε­λής έλ­λει­ψη ει­δη­σε­ο­γρα­φι­κής παι­δεί­ας. Οι έφη­βοι βρί­σκο­νται σε «βου­βές» τά­ξεις ανα­φο­ρι­κά με σο­βα­ρά κοι­νω­νι­κά ζη­τή­μα­τα, γί­νο­νται έρ­μαια πα­ρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης από το δια­δί­κτυο και τε­λι­κά, βυ­θί­ζο­νται στο φόβο και στην ανα­σφά­λεια.

Στο protothema.gr μιλά η συγ­γρα­φέ­ας Κα­τε­ρί­να Χρυ­σαν­θο­πού­λου, η οποία δι­δά­σκει στο Τμήμα Ψη­φια­κών Μέσων του Ιο­νί­ου Πα­νε­πι­στη­μί­ου, είναι Συ­νερ­γά­τις του Ερ­γα­στη­ρί­ου Ει­ρη­νευ­τι­κής Δη­μο­σιο­γρα­φί­ας (Αρι­στο­τέ­λειο Πα­νε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λο­νί­κης) ως Με­τα­δι­δα­κτο­ρι­κή Ερευ­νή­τρια και – με­τα­ξύ άλλων – ανα­πτύσ­σει ένα πρό­γραμ­μα ει­δη­σε­ο­γρα­φι­κής παι­δεί­ας για εφή­βους τόσο για σχο­λεία όσο και για ΜΚΟ.

«Δεν μας είπαν τί­πο­τε στο σχο­λείο για τα Τέμπη». «Θε­ω­ρούν ότι δεν μπο­ρού­με να κα­τα­λά­βου­με». Πρό­κει­ται για εν­δει­κτι­κά σχό­λια εφή­βων, τα οποία συ­νο­ψί­ζουν την αντι­με­τώ­πι­ση του σχο­λεί­ου τους ανα­φο­ρι­κά με όσα συ­νέ­βη­σαν στα Τέμπη. Η «σιωπή» των εκ­παι­δευ­τι­κών στην τάξη, ήταν ο κα­νό­νας ενώ δεν έλει­ψαν κι εκεί­νοι, που «άδρα­ξαν την ευ­και­ρία» για να κά­νουν «κα­τή­χη­ση» στους μα­θη­τές, εκ­πο­ρευό­με­νοι όμως από αμι­γώς κομ­μα­τι­κές προ­θέ­σεις.

«Το μόνο, που χρειά­ζο­νταν τα παι­διά, ήταν να εκ­φρά­σουν δη­μό­σια, στο πε­ρι­βάλ­λον της τάξης τους δη­λα­δή, όσα είχαν νιώ­σει όταν συ­νέ­βη το τρα­γι­κό δυ­στύ­χη­μα. Να δια­τυ­πώ­σουν τις σκέ­ψεις τους σχε­τι­κά και ο ενή­λι­κος – εκ­παι­δευ­τι­κός, να τα ακού­ει με προ­σο­χή, συ­ντο­νί­ζο­ντας τη συ­ζή­τη­ση. Ακο­λού­θως, να τους δώσει τις απα­ραί­τη­τες δια­σφα­λί­σεις και να τα κα­τευ­θύ­νει σε αξιό­πι­στες πηγές πλη­ρο­φό­ρη­σης», θα πει στο protothema.gr η Κα­θη­γή­τρια Κα­τε­ρί­να Χρυ­σαν­θο­πού­λου.

Στο πλαί­σιο με­τα­δι­δα­κτο­ρι­κής έρευ­νας για την ει­δη­σε­ο­γρα­φι­κή παι­δεία (media literacy) στην εφη­βεία και συ­γκε­κρι­μέ­να στις ηλι­κί­ες 12 με 16 ετών, την οποία εκ­πο­νεί σε συ­νερ­γα­σία με το Αρι­στο­τέ­λειο Πα­νε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λο­νί­κης, προ­έ­κυ­ψε ότι οι συ­ζη­τή­σεις για τα Τέμπη, που έλα­βαν χώρα στην τάξη ήταν ελά­χι­στες και όποτε έγι­ναν, ήταν κα­θα­ρά με πρω­το­βου­λία των κα­θη­γη­τών τους. Αλλά και στις πε­ρι­πτώ­σεις, που όντως έλα­βαν χώρα τέ­τοιες συ­ζη­τή­σεις, εστί­α­ζαν στο «ποιος φταί­ει» αντί για τις «ευ­θύ­νες ή και τις αρ­μο­διό­τη­τες» (blame/responsibility), χωρίς να γί­νε­ται προ­σπά­θεια δια­χεί­ρι­σης των συ­ναι­σθη­μά­των των παι­διών, ιδιαί­τε­ρα εκεί­να του φόβου και της ανη­συ­χί­ας.

«Όπως δια­πι­στώ­θη­κε στην έρευ­να, γε­νι­κά δεν γί­νο­νται συ­ζη­τή­σεις στην τάξη. Κι όταν γί­νουν, πα­ρό­τι πολ­λοί εκ­παι­δευ­τι­κοί ισχυ­ρί­ζο­νται το αντί­θε­το, σύμ­φω­να με τις ανα­φο­ρές των παι­διών, γί­νε­ται ‘κα­τή­χη­ση’ στα σχο­λεία με τους κα­θη­γη­τές να προ­τάσ­σουν μία κα­θα­ρά κομ­μα­τι­κο­ποι­η­μέ­νη άποψη και όχι πο­λι­τι­κο­ποι­η­μέ­νη – που θα ήταν το εν­δε­δειγ­μέ­νο. Απο­τέ­λε­σμα; Οι πε­ρισ­σό­τε­ροι εκ­παι­δευ­τι­κοί είτε να απο­φεύ­γουν εντε­λώς να ξε­κι­νή­σουν μία κου­βέ­ντα, είτε αν το κά­νουν, να εμπλέ­κουν τις κομ­μα­τι­κές τους από­ψεις. Ωστό­σο, θα πρέ­πει να γί­νε­ται σαφές στους μα­θη­τές ότι η πο­λι­τι­κή έχει να κάνει με τη συμ­με­το­χή στα κοινά, το νοιά­ξι­μο, την ενη­μέ­ρω­ση για το τι συμ­βαί­νει γύρω μας, τους θε­σμούς και τη λει­τουρ­γία τους. Μόνο έτσι θα μά­θουν τα παι­διά να το­πο­θε­τού­νται μέσα σ’αυτό ως ενερ­γοί και υπεύ­θυ­νοι πο­λί­τες», υπο­γραμ­μί­ζει η ίδια για να προ­σθέ­σει: «Οι εκ­παι­δευ­τι­κοί θα ήθε­λαν να έχουν μία βο­ή­θεια από τους διευ­θυ­ντές ή το υπουρ­γείο Παι­δεί­ας. Μία επι­μόρ­φω­ση. Επει­δή, δεν είναι μόνο τα Τέμπη – γί­νο­νται βομ­βι­στι­κές επι­θέ­σεις, πυρ­κα­γιές, πλημ­μύ­ρες και κάθε εί­δους φυ­σι­κές κα­τα­στρο­φές, βιαιο­πρα­γί­ες απέ­να­ντι σε παι­διά – τα θέ­μα­τα είναι πολλά, οπότε είναι απα­ραί­τη­το να υπάρ­χει μία κε­ντρι­κή κα­τεύ­θυν­ση, ένα πλαί­σιο οδη­γιών, ώστε να γνω­ρί­ζουν οι εκ­παι­δευ­τι­κοί πώς να πα­ρου­σιά­ζουν στην τάξη τέ­τοια σο­βα­ρά ζη­τή­μα­τα, πως να συ­ντο­νί­ζουν μία συ­ζή­τη­ση αλλά και πως να αντι­με­τω­πί­σουν τα συ­ναι­σθή­μα­τα των παι­διών, η πλειο­ψη­φία των οποί­ων, θε­ω­ρούν ότι και τα ίδια δεν είναι ασφα­λή».

Σχε­τι­κά με την ανε­πάρ­κεια δια­χεί­ρι­σης του δυ­στυ­χή­μα­τος των Τε­μπών στα σχο­λεία, όπως ανα­δει­κνύ­ε­ται από τα ευ­ρή­μα­τα της έρευ­νας της κ.Χρυ­σαν­θο­πού­λου, ακόμη και τις σχο­λι­κές τσά­ντες με το «Έφτα­σες;» που έγρα­ψαν τα παι­διά, σε αρ­κε­τά σχο­λεία ήταν εντε­λώς εκτός πλαι­σί­ου, καθώς κα­νείς δεν τους εξή­γη­σε «γιατί» το έκα­ναν. Επι­πλέ­ον, δεν έγινε ποτέ ανα­φο­ρά σε κοι­νω­νι­κές αξίες, σε θε­σμούς, ούτε εξη­γή­θη­καν οι δια­δι­κα­σί­ες και λει­τουρ­γί­ες ενός κρά­τους. Επί­σης πολύ ση­μα­ντι­κό, είναι το γε­γο­νός ότι οι εκ­παι­δευ­τι­κοί δεν πα­ρέ­πεμ­ψαν τα παι­διά σε έγκυ­ρο υλικό, που θα μπο­ρού­σαν να δια­βά­σουν ώστε να ενη­με­ρω­θούν, δεν τους εξή­γη­σαν το πώς ανα­γνω­ρί­ζου­με και αντι­με­τω­πί­ζου­με την πα­ρα­πλη­ρο­φό­ρη­ση.

Ούτε τους μί­λη­σαν για το πώς δια­χει­ρι­ζό­μα­στε το γνω­στι­κό φόρτο από την υπερ­πλη­θώ­ρα δε­δο­μέ­νων ενώ δεν έγινε ανα­φο­ρά στην δια­φο­ρά με­τα­ξύ τεκ­μη­ριω­μέ­νης δη­μο­σιο­γρα­φί­ας, ισχυ­ρι­σμών, από­ψε­ων, πε­ριε­χο­μέ­νων που αναρ­τούν χρή­στες, πα­ρα­ποι­η­μέ­νου υλι­κού (memes) ή αναρ­τή­σε­ων που λει­τουρ­γούν ως αγκί­στρι με επί­κλη­ση στο συ­ναί­σθη­μα – φο­βί­ζουν, γοη­τεύ­ουν, τρα­βούν την προ­σο­χή με διά­φο­ρες τε­χνι­κές, είτε οπτι­κές είτε λε­κτι­κές δια­τυ­πώ­σεις. «Κι όλα αυτά, είναι λο­γι­κό να συμ­βούν, αφού οι κα­θη­γη­τές δεν είναι εκ­παι­δευ­μέ­νοι να το κά­νουν ενώ συχνά, επι­κρα­τεί και μέσα τους σύγ­χυ­ση ανά­με­σα στο τι είναι πο­λι­τι­κο­ποί­η­ση και τι κομ­μα­τι­κο­ποί­η­ση», ση­μειώ­νει.

Πώς ενη­με­ρώ­νο­νται τα παι­διά

Μετά τα Τέμπη, οι έφη­βοι βρέ­θη­καν μέσα σε ένα κυ­κε­ώ­να ατέρ­μο­νων και πο­λω­μέ­νων συ­ζη­τή­σε­ων στα μέσα μα­ζι­κής ενη­μέ­ρω­σης και στα μέσα κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης, όπου είναι πραγ­μα­τι­κά δύ­σκο­λο να δια­κρί­νει κα­νείς ποιος έχει δίκιο. Πα­ράλ­λη­λα, αι­σθά­νο­νταν την ανά­γκη να μι­λή­σουν για το τι συ­νέ­βη – ας μην ξε­χνά­με ότι ορι­σμέ­να είχαν συγ­γε­νείς ή φί­λους στο τραί­νο ή ήξε­ραν κά­ποιους, που είχαν.

Αξί­ζει να ση­μειω­θεί, ότι οι βα­σι­κές πηγές ενη­μέ­ρω­σης των εφή­βων είναι οι πλατ­φόρ­μες, από τις οποί­ες αντλούν στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα τυ­χαί­ες, κα­τα­κερ­μα­τι­σμέ­νες, ανε­ξέ­λεγ­κτες και φιλ­τρα­ρι­σμέ­νες «ει­δή­σεις». Ας έχου­με κατά νου, ότι οι έφη­βοι – και γε­νι­κά τα παι­διά – υπο­εκ­προ­σω­πού­νται στις ει­δή­σεις, με εξαί­ρε­ση τις κα­τα­στά­σεις, που αφο­ρούν την υγεία ή την ασφά­λεια, όταν είναι απο­δέ­κτες δια­δι­κτυα­κών συμ­βου­λών γο­νέ­ων. Ει­δι­κό­τε­ρα, οι ανή­λι­κοι, αν και είναι το ένα τρίτο των χρη­στών του δια­δι­κτύ­ου, δεν εκ­προ­σω­πού­νται επαρ­κώς ως κοι­νω­νι­κή ομάδα σε αυτό, ιδίως όσον αφορά θέ­μα­τα εξου­σί­ας: τα δι­καιώ­μα­τα και τις υπο­χρε­ώ­σεις τους, τις ανά­γκες και τις ικα­νό­τη­τές τους ή τις ευ­και­ρί­ες για δη­μό­σιο διά­λο­γο. Έτσι, δρουν ως πε­ρι­θω­ριο­ποι­η­μέ­νη ομάδα, στρε­φό­με­νοι για ενη­μέ­ρω­ση σε εναλ­λα­κτι­κά μέσα ενη­μέ­ρω­σης μη αξιό­πι­στα.

«Για πα­ρά­δειγ­μα, οι έφη­βοι δεν μα­θαί­νουν για την ορ­γά­νω­ση της κοι­νω­νί­ας ή τους τρό­πους συμ­με­το­χής τους, αλλά μπο­ρούν να περ­νούν ώρες μπρο­στά σε άχρη­στο πε­ριε­χό­με­νο, ακόμα και «σκου­πί­δια», ρί­χνο­ντας αδιά­φο­ρα μα­τιές σε στιγ­μιό­τυ­πα του κό­σμου μέσω των κι­νη­τών τους τη­λε­φώ­νων, που εμ­φα­νί­ζε­ται ανά­με­σα σε δια­φη­μί­σεις, challenges, αναρ­τή­σεις οποιου­δή­πο­τε τυ­χαί­ου ατό­μου για οποιο­δή­πο­τε τε­τριμ­μέ­νο θέμα. Επι­πλέ­ον, καθώς τα μέσα κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης προ­σφέ­ρουν το ίδιο μορ­φο­λο­γι­κό και αι­σθη­τι­κό κέ­λυ­φος σε κάθε πε­ριε­χό­με­νο, δεν είναι εύ­κο­λο για αυ­τούς να αντι­λη­φθούν τις δια­φο­ρε­τι­κές κα­τη­γο­ρί­ες πλη­ρο­φο­ριών και συχνά χά­νουν κά­ποιες ση­μα­ντι­κές ει­δή­σεις και ξο­δεύ­ουν το χρόνο τους σε ασή­μα­ντα πράγ­μα­τα. Ή, αντλώ­ντας συ­στη­μα­τι­κά από φί­λους και πα­ρά­γο­ντες επιρ­ρο­ής ή ψη­φια­κές κοι­νό­τη­τες, δη­μιουρ­γούν echo chambers, όπου εκτί­θε­νται μόνο σε πλη­ρο­φο­ρί­ες ή από­ψεις και ιδέες που ται­ριά­ζουν με τις δικές τους», το­νί­ζει η Κα­θη­γή­τρια.

Με βάση τα προ­α­να­φερ­θέ­ντα, οι συ­γκε­κρι­μέ­νες πηγές ενη­μέ­ρω­σης υπε­ρι­σχύ­ουν ως επι­λο­γές εξαι­τί­ας και της αι­σθη­τι­κής, που τις δια­τρέ­χει αλλά και της δια­δρα­στι­κό­τη­τας.

Όπως δε υπο­γραμ­μί­ζει η κ.Χρυ­σαν­θο­πού­λου, «ελ­λεί­ψει ει­δη­σε­ο­γρα­φι­κής παι­δεί­ας, της ικα­νό­τη­τας δη­λα­δή να αξιο­λο­γεί­ται η εγκυ­ρό­τη­τα, η ακρί­βεια και το τεκ­μή­ριο μίας εί­δη­σης, τα παι­διά εκτί­θε­νται σε δια­δι­κτυα­κό ως επί το πλεί­στον, υλικό, το οποίο δεν είναι σε θέση να με­τα­βο­λί­σουν. Δεν δια­θέ­τουν, δη­λα­δή, τα κα­τάλ­λη­λα ‘ερ­γα­λεία’ για να αξιο­λο­γή­σουν τί δια­βά­ζουν».

Αν μά­λι­στα προ­στε­θεί σε αυτό το γε­γο­νός ότι οι ει­δή­σεις συ­νο­δεύ­ο­νται από σο­κα­ρι­στι­κές ει­κό­νες, οι οποί­ες ‘εγ­γρά­φο­νται’ μέσα τους, κα­τα­λα­βαί­νει κα­νείς πόσο τραυ­μα­τί­ζο­νται συ­ναι­σθη­μα­τι­κά. «Πά­ντως, προη­γού­με­νες με­λέ­τες μου δεί­χνουν ότι, αντί­θε­τα με όσα έλεγε η διε­θνής βι­βλιο­γρα­φία μέχρι το 2020, οι νέοι δεν είναι απο­στα­σιο­ποι­η­μέ­νοι αλλά εν­δια­φέ­ρο­νται για την επι­και­ρό­τη­τα και τις ει­δή­σεις», το­νί­ζει.

Οι προ­τά­σεις μετά την έρευ­να

Επει­δή οι εκ­παι­δευ­τι­κοί προ­τι­μούν να μην μι­λούν στην τάξη είτε «για να μην μπλέ­ξουν», είτε για να μην εμπλα­κούν σε πο­λι­τι­κές συ­ζη­τή­σεις, οι οποί­ες μπο­ρεί πα­ρερ­μη­νευ­θούν ως κομ­μα­τι­κές ή ιδε­ο­λο­γι­κές, το υπουρ­γείο Παι­δεί­ας θα ήταν καλό να εκ­δώ­σει σχε­τι­κή εγκύ­κλιο ή οδη­γί­ες, για τη σωστή δια­χεί­ρι­ση κρί­σι­μων κα­τα­στά­σε­ων στο σχο­λείο. Επι­πλέ­ον, σύμ­φω­να με την κ.Χρυ­σαν­θο­πού­λου, «ο ει­δη­σε­ο­γρα­φι­κός γραμ­μα­τι­σμός δεν είναι ένα σύ­νο­λο ανα­δυό­με­νων δε­ξιο­τή­των αλλά πρέ­πει να δι­δά­σκε­ται».

Στην Ελ­λά­δα δεν υπάρ­χει ορι­ζό­ντιο πρό­γραμ­μα παι­δεί­ας στα μέσα (media literacy) στα σχο­λεία, ούτε υπάρ­χει σχε­τι­κή εκ­παί­δευ­ση των παι­δα­γω­γών στις σχο­λές τους, ενώ υπάρ­χουν ποι­κί­λοι ορι­σμοί για το τι ση­μαί­νει «ψη­φια­κοί γραμ­μα­τι­σμοί» και δεν είναι καλά αντι­λη­πτό ότι απο­τε­λούν λει­τουρ­γι­κές δε­ξιό­τη­τες – πράγ­μα, που ση­μαί­νει ότι εάν δεν τις δια­θέ­τεις, δεν μπο­ρείς να λει­τουρ­γή­σεις στη δου­λειά σου, στην κοι­νω­νία ή στις προ­σω­πι­κές σου ενα­σχο­λή­σεις.

«Η ανά­πτυ­ξη της ικα­νό­τη­τας διά­κρι­σης των σω­στών πλη­ρο­φο­ριών από τις πα­ρα­πλα­νη­τι­κές και η έντα­ξή τους σε ένα συ­γκε­κρι­μέ­νο πλαί­σιο, είναι επεί­γου­σα σε αυτή την ηλι­κία. Υπάρ­χει κίν­δυ­νος επη­ρε­α­σμού από ακραί­ες ή και κομ­μα­τι­κές θέ­σεις χωρίς να έχουν ανα­πτυ­χθεί τα απα­ραί­τη­τα κρι­τή­ρια MIL», κα­τα­λή­γει η Κα­θη­γή­τρια και επι­ση­μαί­νει: «Ακόμη πιο σο­βα­ρό, ίσως και ανη­συ­χη­τι­κό, είναι το γε­γο­νός ότι οι έφη­βοι αντι­λαμ­βά­νο­νται το πε­ρι­βάλ­λον των πλατ­φορ­μών ως το ‘φυ­σι­κό’ τους πε­ρι­βάλ­λον, το οποίο δια­μορ­φώ­νει τις συ­νή­θειες συλ­λο­γι­σμού τους: κα­τα­κερ­μα­τι­σμέ­νη προ­σο­χή, πε­ρι­σπα­σμοί, τυ­χαία έκ­θε­ση σε πε­ριε­χό­με­νο, «ρηχή» ανά­γνω­ση, γρή­γο­ρα συ­μπε­ρά­σμα­τα, υιο­θέ­τη­ση από­ψε­ων με κοι­νω­νι­κά και συ­ναι­σθη­μα­τι­κά κί­νη­τρα, αξιο­λό­γη­ση πηγών χωρίς λο­γι­κά κρι­τή­ρια.

Διό­λου τυ­χαίο, ότι η «δια­δι­κτυα­κή συ­νη­γο­ρία», δη­λα­δή το να υπε­ρα­σπι­ζό­μα­στε μια θέση στην οποία πι­στεύ­ου­με, κερ­δί­ζει έδα­φος με­τα­ξύ των εφή­βων, και ενώ φαί­νε­ται να ξέ­ρουν τι γί­νε­ται διε­θνώς, όπως το £BLM, δεν γνω­ρί­ζουν τα το­πι­κά κι­νή­μα­τα στα μέσα κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης, όπως το ελ­λη­νι­κό #MeToo στις αρχές του 2021, καθώς λόγω του το­πι­κού χα­ρα­κτή­ρα τους δεν γί­νο­νται viral στις πλατ­φόρ­μες, κυ­ρί­ως στο TikTok».

Η Κα­τε­ρί­να Χρυ­σαν­θο­πού­λου είναι δι­δά­σκου­σα στο Ιόνιο Πα­νε­πι­στή­μιο, Τμήμα Ψη­φια­κών Μέσων, Συ­νερ­γά­τις του Ερ­γα­στη­ρί­ου Ει­ρη­νευ­τι­κής Δη­μο­σιο­γρα­φί­ας (ΑΠΘ) ως Με­τα­δι­δα­κτο­ρι­κή Ερευ­νή­τρια, όπου ανα­πτύσ­σει, με­τα­ξύ άλλων, ένα πρό­γραμ­μα ει­δη­σε­ο­γρα­φι­κής παι­δεί­ας για εφή­βους. Συγ­γρα­φέ­ας στις εκ­δό­σεις Κέ­δρος και Τόπος – την άνοι­ξη 2025 κυ­κλο­φο­ρεί το νέο βι­βλίο «Εγ­γράμ­μα­τοι στα Ψη­φια­κά Μέσα»

 

Πηγή: protothema.gr