Γιατί οι φοιτητές εγκαταλείπουν τις σπουδές τους

Από «αιώ­νιους μύθους» και «λιμνά­ζο­ντα προ­βλή­ματα» στιγ­μα­τί­ζε­ται το ζήτημα των… «αιώνιων φοι­τη­τών» στα ελλη­νικά πανε­πι­στή­μια, οι πρώτοι εκ των οποίων θα αρχί­σουν να δια­γρά­φο­νται από το 2025. Σ’ αυτό κατα­λή­γει έρευνα του Πανε­πι­στη­μίου Πατρών για το ζήτημα, που εδώ και σχεδόν μία δεκα­πε­ντα­ε­τία ταλα­νί­ζει το υπουρ­γείο Παι­δείας, τα ελλη­νικά πανε­πι­στή­μια και τους φοι­τη­τές.

Οι προ­τά­σεις της μελέτης, που ολο­κλη­ρώ­θηκε μέσα στον Δεκέμ­βριο του 2024 και παρου­σιά­ζει σήμερα η «Κ», θεω­ρεί­ται από την ηγεσία του υπουρ­γείου Παι­δείας ότι θέτουν τους βασι­κούς άξονες για την αντι­με­τώ­πιση του σύν­θε­του θέματος.

Μεταξύ των βασικών λόγων για τους οποίους ένας φοι­τη­τής παρα­τάει τις σπουδές του –εκτός από τυχόν οικο­νο­μι­κές δυσκο­λίες, που ωστόσο δεν είναι κυρί­αρ­χος λόγος– είναι οι εξής πέντε:

1. Το μέτριο επίπεδο στην υπο­χρε­ω­τική εκπαί­δευση, με απο­τέ­λε­σμα οι φοι­τη­τές να μην μπορούν να αντα­πο­κρι­θούν στο επίπεδο των προ­γραμ­μά­των σπουδών των ΑΕΙ.

2. Η απουσία επαγ­γελ­μα­τι­κού προ­σα­να­το­λι­σμού στο σχολείο.

3. Η ανε­πάρ­κεια του συστή­μα­τος εισα­γω­γής.

4. Η έλλειψη μέρι­μνας μέσα στα ΑΕΙ για την πορεία των φοι­τη­τών που δυσκο­λεύ­ο­νται στα μαθή­ματα.

5. Η υπο­στε­λέ­χωση των ΑΕΙ σε σχέση με τον μεγάλο αριθμό φοι­τη­τών.

Ετσι, η ουσια­στική αντι­με­τώ­πιση του προ­βλή­μα­τος δεν θα επι­τευ­χθεί μόνο με τη δια­γραφή των σημε­ρι­νών «αιωνίων». Απαι­τού­νται συν­δυα­στικά μέτρα. Η έρευνα προ­τεί­νει πέντε βασικά: θέσπιση κατώ­τα­του ποσο­στού επι­τυ­χίας ανά μάθημα, αύξηση διδα­κτι­κού προ­σω­πι­κού, μέριμνα για τους οικο­νο­μικά αδύ­να­μους φοι­τη­τές, υπο­στη­ρι­κτι­κές υπη­ρε­σίες για τους φοι­τη­τές και σύσταση παρα­τη­ρη­τη­ρίου φοί­τη­σης.

Ειδι­κό­τερα, με βάση τα στοι­χεία της Εθνικής Αρχής Ανώ­τα­της Εκπαί­δευ­σης (ΕΘΑΑΕ), στα ελλη­νικά πανε­πι­στή­μια υπάρ­χουν 695.678 εγγε­γραμ­μέ­νοι φοι­τη­τές, εκ των οποίων οι 361.937 είναι ενεργοί (ποσοστό 52,03%), δηλαδή βρί­σκο­νται εντός του ανώ­τα­του ορίου σπουδών που προ­βλέ­πει ο νόμος: έξι χρόνια για τις σχολές τετρα­ε­τούς φοί­τη­σης (το λεγό­μενο ν+2), ενώ για τις σχολές πεντα­ε­τούς και εξα­ε­τούς φοί­τη­σης (πολυ­τε­χνεία, ιατρι­κές κ.λπ.) το όριο φοί­τη­σης πέραν του κανο­νι­κού χρόνου σπουδών είναι τα τρία έτη, δηλαδή συνο­λικά 8 και 9 αντι­στοί­χως (ν+3). Αντι­θέ­τως, το ανώτατο όριο έχουν ξεπε­ρά­σει οι 333.741 εγγε­γραμ­μέ­νοι φοι­τη­τές (47,97%). Μάλιστα, την τελευ­ταία δεκα­ε­τία οι φοι­τη­τές πέραν των κανο­νι­κών εξα­μή­νων είναι περισ­σό­τε­ροι από όσους φοιτούν εντός του χρόνου σπουδών της σχολής τους.

Η έρευνα έγινε από τους καθη­γη­τές του Πανε­πι­στη­μίου Πατρών Δημήτρη Βεργίδη και Θανάση Καραλή και τον διδά­κτορα του ιδρύ­μα­τος και εκπαι­δευ­τικό Δημήτρη Σακ­κούλη, με απο­στολή ερω­τή­σεων σε 11.318 ηλε­κτρο­νι­κές διευ­θύν­σεις φοι­τη­τών που εισήλ­θαν στο Πανε­πι­στή­μιο Πατρών έως το ακα­δη­μαϊκό έτος 2016-2017. Απά­ντη­σαν συνο­λικά 837 φοι­τη­τές. Το πρώτο συμπέ­ρα­σμα δείχνει ότι τα τρία πρώτα χρόνια είναι κρίσιμα. Ιδιαί­τερα το δεύτερο και το τρίτο έτος είναι κομβικά για τις επι­λο­γές των φοι­τη­τών, καθώς οι περισ­σό­τε­ροι δηλώ­νουν ότι διέ­κο­ψαν τη συστη­μα­τική παρα­κο­λού­θηση και την επαφή τους με τις σπουδές στο δεύτερο ή το τρίτο έτος. Βέβαια, τα προ­βλή­ματα των Ελλήνων φοι­τη­τών εκκο­λά­πτο­νται στο πρώτο έτος και εκδη­λώ­νο­νται στο δεύτερο έτος σπουδών.

Οι μύθοι

«Η εγκα­τά­λειψη των σπουδών και η επι­μή­κυνσή τους είναι φαι­νό­μενα δια­χρο­νικά, σύμφυτα της πανε­πι­στη­μια­κής εκπαί­δευ­σης. Το ποσοστό των φοι­τη­τών που ολο­κλη­ρώ­νουν τις σπουδές τους στις χώρες-μέλη του ΟΟΣΑ είναι περίπου 75%», παρα­τη­ρούν οι ερευ­νη­τές, κατα­γρά­φο­ντας τον πρώτο μύθο για το ζήτημα.

Ο δεύ­τε­ρος μύθος είναι πως η δια­γραφή των λιμνα­ζό­ντων φοι­τη­τών θα επι­λύ­σει το πρό­βλημα. «Η δια­γραφή δεν συνιστά λύση, αλλά παρά­καμψη του προ­βλή­μα­τος, αν θέλουμε να λύσουμε το πρό­βλημα, δηλαδή να αυξή­σουμε τα ποσοστά απο­φοί­τη­σης και επι­τυ­χούς ολο­κλή­ρω­σης των σπουδών των φοι­τη­τών. Η εφαρ­μογή των περιο­ρι­σμών του χρόνου φοί­τη­σης θα έχει επίσης σημα­ντική επί­δραση στη δια­τή­ρηση της λιμνά­ζου­σας φοί­τη­σης σε πολύ χαμηλά, σε σχέση με τα σημε­ρινά, επίπεδα αλλά μένει να κριθεί στην πράξη κατά πόσο ο φόβος της δια­γρα­φής θα οδη­γή­σει σε μεγα­λύ­τερα ποσοστά ολο­κλή­ρω­σης των σπουδών. Η εφαρ­μογή του μέτρου θα έχει ως απο­τέ­λε­σμα να μετα­τρέ­ψει το πρό­βλημα της “λιμνά­ζου­σας φοί­τη­σης”, δηλαδή της επι­μή­κυν­σης σπουδών, σε πρό­βλημα εγκα­τά­λει­ψης σπουδών (drop out)», ανα­φέ­ρει η έρευνα.

Οι δυσκο­λίες εκκο­λά­πτο­νται στο πρώτο έτος φοί­τη­σης και εκδη­λώ­νο­νται στο δεύτερο, ενώ η δια­γραφή δεν συνιστά λύση αλλά παρά­καμψη του προ­βλή­μα­τος, επι­ση­μαί­νε­ται στην έρευνα.

Ενας τρίτος μύθος είναι ότι η αυστη­ρο­ποί­ηση του θεσμι­κού πλαι­σίου για θέματα φοί­τη­σης θα οδη­γή­σει σε λύση του προ­βλή­μα­τος. Είναι γεγονός ότι το ελλη­νικό πανε­πι­στη­μιακό σύστημα χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από χαλαρές συν­θή­κες φοί­τη­σης, ως προς τα προ­α­παι­τού­μενα και τις προϋποθέ­σεις προ­α­γω­γής, όταν μάλιστα εισέρ­χε­ται σε αυτό ένα πολύ σημα­ντικό ποσοστό των απο­φοί­των της δευ­τε­ρο­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης.

Έκθεση – καμπα­νάκι για τα ΑΕΙ

Ενας άλλος μύθος είναι πως η οικο­νο­μική ανέχεια –και στις περισ­σό­τε­ρες των περι­πτώ­σεων η επιλογή της εργα­σίας παράλ­ληλα με τη φοίτηση– είναι ο πρώτος και ίσως ο βασι­κό­τε­ρος λόγος για την εγκα­τά­λειψη ή την επι­μή­κυνση των σπουδών. Οπως προ­κύ­πτει από τους λόγους που προσ­διό­ρι­σαν οι φοι­τη­τές του δείγ­μα­τος, ένα πλέγμα παρα­γό­ντων που σχε­τί­ζο­νται με την οικο­νο­μική κατά­σταση των φοι­τη­τών και των οικο­γε­νειών τους απο­τε­λούν τον βασικό παρά­γο­ντα για περίπου μία στις τρεις περι­πτώ­σεις. Η εργασία αφορά μία στις πέντε περι­πτώ­σεις εγκα­τά­λει­ψης ή επι­μή­κυν­σης των σπουδών και η οικο­νο­μική κατά­σταση περίπου μία στις δέκα περι­πτώ­σεις. Αρα, τι βαθύ­τερα φταίει;

Το εκπαι­δευ­τικό σύστημα

Οι «λιμνά­ζο­ντες φοι­τη­τές» προ­κα­λού­νται από «λιμνά­ζο­ντα προ­βλή­ματα», παρα­τη­ρούν οι ερευ­νη­τές. Ενδει­κτικά, σε ένα εκπαι­δευ­τικό σύστημα όπως το ελλη­νικό, που βασί­ζε­ται κατά ένα μεγάλο μέρος στην ακώλυτη προ­α­γωγή από τάξη σε τάξη και από βαθμίδα σε βαθμίδα, οι Πανελ­λα­δι­κές Εξε­τά­σεις είναι στην πραγ­μα­τι­κό­τητα το μόνο σημείο «στέ­νω­σης», υπό την έννοια ότι απαι­τεί­ται μια εξε­τα­στική δια­δι­κα­σία. Με δεδο­μένο ότι ένα πολύ σημα­ντικό ποσοστό μαθητών εισά­γε­ται πλέον στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση, στην πραγ­μα­τι­κό­τητα οι (όποιες) ανε­πάρ­κειες και δυσλει­τουρ­γίες των προη­γου­μέ­νων βαθ­μί­δων εμφα­νί­ζο­νται σωρευ­τικά στο πανε­πι­στή­μιο.

Οι πρυ­τά­νεις ζητούν παρά­ταση για ενερ­γούς «αιώ­νιους» φοι­τη­τές

Ενα άλλο «λιμνά­ζον πρό­βλημα» είναι το εξε­τα­στικό σύστημα για την εισα­γωγή στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση, δηλαδή η «ιερή αγελάδα» των Πανελ­λα­δι­κών Εξε­τά­σεων. Ο θεσμός έχει εδώ και δεκα­ε­τίες περι­βλη­θεί με το κύρος του αδιά­βλη­του, όχι άδικα. Ωστόσο, οποια­δή­ποτε γενί­κευση άλλου τύπου (για παρά­δειγμα «εισά­γο­νται οι άξιοι – έξυπνοι – δια­βα­σμέ­νοι») συνιστά παρερ­μη­νεία, που δια­ψεύ­δε­ται από όλα τα δια­θέ­σιμα ερευ­νη­τικά δεδο­μένα σε πολύ μεγάλο βάθος χρόνου, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς.

Συμφυής προς αυτό το πρό­βλημα είναι ο ελλιπής επαγ­γελ­μα­τι­κός προ­σα­να­το­λι­σμός των μαθητών, που συχνά τους οδηγεί σε λαν­θα­σμέ­νες επι­λο­γές.

Το τελευ­ταίο «λιμνά­ζον πρό­βλημα» είναι η ανα­λο­γία φοι­τη­τών/διδα­κτικό προ­σω­πικό, που ανα­δει­κνύ­ε­ται σε αχίλ­λειο πτέρνα του ελλη­νι­κού συστή­μα­τος τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης. Ουσια­στικά, η ελλιπής στε­λέ­χωση των ΑΕΙ συν­δέ­ε­ται με πολλές από τις δια­πι­στω­θεί­σες αιτίες εγκα­τά­λει­ψης ή επι­μή­κυν­σης των σπουδών, ενώ προ­φα­νώς συν­δέ­ε­ται και με πολλές άλλες δυσλει­τουρ­γίες του ελλη­νι­κού πανε­πι­στη­μίου.

Στο­χευ­μέ­νες παρεμ­βά­σεις σε εθνικό και ιδρυ­μα­τικό επίπεδο

Είναι δεδο­μένο ότι τα όποια μέτρα πολι­τι­κής, σε εθνικό ή ιδρυ­μα­τικό επίπεδο, είναι ανα­γκαίο να συνα­ντούν όχι απλώς τη συναί­νεση, αλλά την ενεργό εμπλοκή των ακα­δη­μαϊκών μονάδων, αλλά και των φοι­τη­τών για λόγους απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τας. Τα μέτρα περιο­ρι­σμού του φαι­νο­μέ­νου είναι ανα­γκαίο να απο­φα­σί­ζο­νται σε ιδρυ­μα­τικό επίπεδο, είναι όμως απα­ραί­τητο να συνυ­πο­λο­γί­ζουν τα ιδιαί­τερα χαρα­κτη­ρι­στικά των ακα­δη­μαϊκών μονάδων και η εξει­δί­κευση και εφαρ­μογή τους να συνιστά απο­κλει­στική αρμο­διό­τητα των τμη­μά­των. Οι προ­τά­σεις της μελέτης:

• Βελ­τί­ωση της εξαι­ρε­τικά προ­βλη­μα­τι­κής ανα­λο­γίας φοι­τη­τών/διδα­κτι­κού προ­σω­πι­κού. Το ζήτημα αυτό είναι αμιγώς πολι­τικό, καθώς οι όποιες λύσεις μπορούν να προ­έλ­θουν μόνον από την πολι­τεία. Η ανα­λο­γία μπορεί να δια­φο­ρο­ποι­η­θεί με δύο τρόπους. Ο πρώτος είναι μείωση του αριθμού των φοι­τη­τών και ο δεύ­τε­ρος η αύξηση του αριθμού του διδα­κτι­κού προ­σω­πι­κού (και προ­φα­νώς, οποια­δή­ποτε ενδιά­μεση συν­δυα­στική λύση). Βεβαίως, όπως σημειώ­νουν οι μελε­τη­τές, η μείωση του αριθμού των φοι­τη­τών δεν είναι συμβατή προς τις τάσεις που επι­κρα­τούν διεθνώς (π.χ. σχε­τι­κές πολι­τι­κές UNESCO, ΟΟΣΑ, Ε.Ε.).

Μιλώ­ντας από την άλλη όχθη των ΑΕΙ

• Σύσταση Παρα­τη­ρη­τη­ρίου Φοί­τη­σης, το οποίο θα λει­τουρ­γεί ως σημείο συγκέ­ντρω­σης και ανα­δια­νο­μής όλων των σχε­τι­κών δεδο­μέ­νων σε ιδρυ­μα­τικό επίπεδο. Το παρα­τη­ρη­τή­ριο θα διε­ξά­γει κάθε δύο χρόνια έρευνα για να επι­και­ρο­ποιού­νται τα δεδο­μένα και να επι­λέ­γο­νται στο­χευ­μέ­νες παρεμ­βά­σεις.

• Δημιουρ­γία υπο­στη­ρι­κτι­κών στους φοι­τη­τές υπη­ρε­σιών. Είναι σημα­ντικό, ο φοι­τη­τι­κός πλη­θυ­σμός του ιδρύ­μα­τος να γνω­ρί­ζει πού θα απευ­θυν­θεί όταν εμφα­νί­ζε­ται κάποιο πρό­βλημα που δυσχε­ραί­νει τις σπουδές. Το Πανε­πι­στή­μιο Πατρών είναι το πρώτο ίδρυμα στην Ελλάδα που ήδη από το 2016 έχει δημιουρ­γή­σει Κέντρο Υπο­στή­ρι­ξης Διδα­σκα­λίας και Μάθησης (ΚΕΔΙΜΑ). Εως σήμερα περίπου 150 μέλη διδα­κτι­κού προ­σω­πι­κού έχουν παρα­κο­λου­θή­σει προ­γράμ­ματα για την πανε­πι­στη­μιακή διδα­σκα­λία, ενώ περισ­σό­τε­ροι από 500 φοι­τη­τές έχουν παρα­κο­λου­θή­σει πιλο­τικό πρό­γραμμα τύπου MOOC (Massive Open Online Course) για τις πανε­πι­στη­μια­κές σπουδές, το οποίο σύντομα θα προ­σφέ­ρε­ται σε όλους τους νεοει­σερ­χό­με­νους φοι­τη­τές. Είναι επίσης απα­ραί­τητο το ΚΕΔΙΜΑ να διε­ξά­γει σε μόνιμη βάση έρευνα για τα χαρα­κτη­ρι­στικά των φοι­τη­τών και τη μετά­βασή τους από την εφηβεία στην ενη­λι­κιό­τητα, καθώς αυτά τα χαρα­κτη­ρι­στικά διαρκώς μετα­βάλ­λο­νται.

• Διε­νέρ­γεια δια­γνω­στι­κών τεστ. Η αδυ­να­μία πολλών φοι­τη­τών να παρα­κο­λου­θή­σουν ένα πρό­γραμμα σπουδών οφεί­λε­ται σε ελλείμ­ματα από τις προη­γού­με­νες βαθ­μί­δες εκπαί­δευ­σης. Προ­τεί­νε­ται η διε­νέρ­γεια ανά τακτά δια­στή­ματα (π.χ. κάθε τρία χρόνια) ειδικών δια­γνω­στι­κών τεστ από τα τμήματα προ­κει­μέ­νου να διε­ρευ­νώ­νται αυτά τα ελλείμ­ματα και να προ­σαρ­μό­ζε­ται ανάλογα το πρό­γραμμα των μαθη­μά­των του πρώτου έτους.

• Θέσπιση ελά­χι­στου ποσο­στού επι­τυ­χίας ανά μάθημα. Φταίνε μόνο οι φοι­τη­τές ή μερίδιο ευθύνης έχει και το πρό­γραμμα σπουδών για τα μαθή­ματα, όπου παρα­τη­ρού­νται υψηλά ποσοστά απο­τυ­χίας; Οι μελε­τη­τές παρου­σιά­ζουν με προσοχή (με ακα­δη­μαϊκή αβρό­τητα προς τους πανε­πι­στη­μια­κούς) το θέμα της πολύ δύσκο­λης ύλης ή και των θεμάτων στις εξε­τά­σεις, που οδηγούν σε υψηλά ποσοστά απο­τυ­χίας. «Πρό­κει­ται για ζήτημα που κατά μια στρεβλή αντί­ληψη θεω­ρεί­ται ότι ανήκει στο πεδίο της ακα­δη­μαϊκής ελευ­θε­ρίας, ενώ αντί­θετα συνιστά παρέκ­κλιση από τις ακα­δη­μαϊκές παρα­δό­σεις. Αυτός είναι άλλωστε και ο λόγος που στα περισ­σό­τερα πανε­πι­στη­μιακά συστή­ματα διεθνώς, πρό­σφατα και στο ελλη­νικό, έχουν προ­βλε­φθεί θεσμικά αντί­βαρα (όπως οι θεσμοί συνη­γο­ρίας των φοι­τη­τών). Το ζήτημα αυτό, τόσο για το ελλη­νικό πανε­πι­στή­μιο όσο και για τις ακα­δη­μαϊκές μονάδες του Πανε­πι­στη­μίου Πατρών, επι­ση­μαί­νε­ται σε αρκετές εκθέ­σεις εξω­τε­ρι­κής αξιο­λό­γη­σης και πιστο­ποί­η­σης. Μάλιστα σε αρκετές εκθέ­σεις αξιο­λό­γη­σης έχουν προ­τα­θεί και λύσεις (λ.χ. αν ένα μάθημα θεω­ρεί­ται «δύσκολο» ως περιε­χό­μενο, θα μπο­ρούσε να δοθεί σε δύο ή τρία μαθή­ματα, καθιέ­ρωση εναλ­λα­γής διδα­σκό­ντων, κ.ά.). Είναι συνεπώς ανα­γκαίο να απο­φα­σι­στεί ένα ορι­ζό­ντιο κατώφλι επι­τυ­χίας για τις διά­φο­ρες κατη­γο­ρίες μαθη­μά­των, η μη επί­τευξη του οποίου να ενερ­γο­ποιεί τις ανα­γκαίες δια­δι­κα­σίες παρέμ­βα­σης στο πρό­γραμμα σπουδών, αλλά και εξο­μά­λυν­σης των ποσο­στών απο­τυ­χίας», τονί­ζε­ται στην έρευνα.

• Μέριμνα για τους οικο­νο­μικά αδύ­να­μους φοι­τη­τές. Με δεδο­μένο ότι τα οικο­νο­μικά προ­βλή­ματα απο­τε­λούν από τους λόγους εγκα­τά­λει­ψης και επι­μή­κυν­σης σπουδών, είναι ανα­γκαίο να υπάρχει μέριμνα για την όσο το δυνατόν ευρύ­τερη κάλυψη των αναγκών των φοι­τη­τών που τα αντι­με­τω­πί­ζουν. Ειδικά ως προς την ανάγκη ενός ποσο­στού φοι­τη­τών να εργα­στεί, επι­ση­μαί­νουμε ότι δεν υπάρχει κανένα σύστημα διε­ξό­δου, τόσο από την Πολι­τεία όσο και από τα ιδρύ­ματα, για εργασία σε «ήπιες», ή σε κάθε περί­πτωση συμ­βα­τές προς τη φοίτηση δρα­στη­ριό­τη­τες ούτε μέσα στο πανε­πι­στή­μιο αλλά ούτε και στην αγορά εργα­σίας (ειδικά για εργα­σίες μερικής απα­σχό­λη­σης). Το πρό­βλημα θα μπο­ρούσε να επι­λυ­θεί με τη συνερ­γα­σία των αρμό­διων φορέων (λ.χ. των μονάδων υπο­στή­ρι­ξης φοι­τη­τών με τη ΔΥΠΑ ή άλλες υπη­ρε­σίες).

Πηγή: kathimerini.gr