Η Ιριδα Μαυράκη για το βιβλίο της “Το Χτικιό”: «Γράφοντας το διήγημα έκλαψα πολύ όταν συνειδητοποίησα τι πέρασαν οι συνάνθρωποί μας»

Κυρία Μαυράκη, στο τέλος του περα­σμέ­νου έτους κυκλο­φό­ρησε το νέο βιβλίο σας με τίτλο το «Το Χτικιό- Το Σανα­τό­ριο της Ελε­ού­σας». Πώς απο­φα­σί­σατε να ασχο­λη­θείτε συγ­γρα­φικά με το Σανα­τό­ριο;

Αγαπητή κυρία Φώτη, κατ’ αρχάς σας ευχα­ρι­στώ πολύ για το ενδια­φέ­ρον σας και την ευκαι­ρία που μου δίνετε μέσω της συνέ­ντευ­ξης καθώς και την «Δημο­κρα­τική», να ξετυ­λίξω κατά κάποιο τρόπο τις σκέψεις μου. Το βιβλίο μου εκδό­θηκε από τις Εκδό­σεις ΕΠΙΜΕΤΡΟ, την Λογο­τε­χνική σειρά των Εκδό­σεων ΠΑΠΑΖΗΣΗ τον Νοέμ­βριο του 2023. Η παν­δη­μία του κορω­νοϊού που πρό­σφατα άγγιξε την ανθρω­πό­τητα με τόσες τρα­γι­κές συνέ­πειες, μου θύμισε τις μεγάλες επι­δη­μίες και λοι­μώ­δεις ασθέ­νειες που κατά καιρούς επη­ρέ­α­σαν χιλιά­δες ανθρώ­πους. Απο­μό­νωση, στίγμα, πόνος, φόβος, περι­θώ­ριο, εγκα­τά­λειψη, ιδίως σε εποχές που δεν είχαν ακόμα ανα­κα­λυ­φθεί τα κατάλ­ληλα φάρμακα.

Βέβαια εξα­κο­λου­θεί η κοι­νω­νία να βάζει ταμπέ­λες και να στιγ­μα­τί­ζει, ακόμα και σήμερα. Η φυμα­τί­ωση, το χτικιό, ή λευκή πανώλη, είναι λοι­μώ­δης και μετα­δο­τική νόσος που υπάρχει από την αρχαιό­τητα. Συνήθως δε, επη­ρε­ά­ζει κυρίως τους πνεύ­μο­νες, το ανα­πνευ­στικό. Πράγμα πολύ­τιμο ιδίως για τους τρα­γου­δι­στές. Η αναπνοή, η ανάσα, είναι η ζωή μας. Άρα ως ερμη­νεύ­τρια με αγγίζει πολύ το θέμα. Υπήρξαν όμως κι άλλοι λόγοι. Ήταν μέρος μιας μικρής προ­σπά­θειάς μου που δεν είναι τωρινή, να ανα­δείξω ως πολίτης τα Μνημεία του τόπου μας, τις γει­το­νιές μας και τους ανθρώ­πους που έπαιξαν σημα­ντικό ρόλο στην ιστορία τους. Κατά καιρούς υπήρξαν πολλές προ­σπά­θειες για το Καμποκιάρο-Campochiaro από πολίτες, την Τοπική Δημο­τική Κοι­νό­τητα, τον Πολι­τι­στικό Σύλλογο Φου­ντου­κλί έγινε μάλιστα και διδυ­μο­ποί­ηση και με τον Ιταλικό Σύλλογο Pro Loco της Καστέλλο Μολίνα του Φιέμε, μαζί και με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους της Ρόδου. Έχουν γίνει εκδη­λώ­σεις, εκθέ­σεις. Διάβαζα άρθρα για το σύνολο των κτηρίων, δηλαδή το Campochiaro όπως το είχαν ονο­μά­σει οι Ιταλοί, κάποιες συνε­ντεύ­ξεις για το Σανα­τό­ριο κι ένα βιβλίο. Υπήρξαν και πολλά άρθρα με έμφαση και μόνο στον τρόμο, που ναι μεν ένα μέρος είναι αλήθεια, αλλά με μία υπερ­βολή αγνο­ώ­ντας το πιο σημα­ντικό κομμάτι.

Τον Άνθρωπο, τους ασθε­νείς, τους εργα­ζό­με­νους, τους κατοί­κους ιδίως εκείνης της περιο­χής. Αυτό που με παρα­κί­νησε ήταν οι συνέ­πειες στην κοι­νω­νία είτε αρνη­τι­κές είτε θετικές. Οι ίδιοι οι ασθε­νείς οι ιστο­ρίες τους, οι εργα­ζό­με­νοι. Το κοι­νω­νικό κομμάτι και το ανθρώ­πινο. Πρέπει να πώ ότι ήμουν επη­ρε­α­σμένη από το βιβλίο της Victoria Hislop «ΤO ΝΗΣΙ» και την τηλε­ο­πτική σειρά για την Σπι­να­λό­γκα.

Ήθελα να ανα­δείξω αυτή την απο­σιω­πη­μένη περίοδο στο νησί της Ρόδου, με παράλ­ληλο στόχο και ελπίδα να σωθούν τα κτήρια και να μην κατα­λή­ξουν σε μια επέν­δυση του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης ως ξενο­δο­χείο. Να ανα­δείξω το γεγονός ότι μπορεί να υπήρχε φόβος αλλά υπήρχε και μια αλλη­λεγ­γύη, σε έναν τόπο πολυ­πο­λι­τι­σμικό, που μόλις είχε βγεί ελεύ­θερο, από εκα­το­ντά­δες χρόνια αλλε­πάλ­λη­λων κατα­κτη­τών και προ­σπα­θούσε να βρει το βάδισμά του, με αξιο­πρέ­πεια παρ’ όλη τη φτώχεια και τη σκιά της φυμα­τί­ω­σης που απλω­νό­ταν παντού. Μέσα στο διήγημα υπάρ­χουν υπαρκτά και μη υπαρκτά πρόσωπα. Η ιστορία μου περι­πλα­νιέ­ται και στο αγα­πη­μένο μου Νιοχώρι, εκεί που μεγά­λωσα. Στις οικο­γέ­νειες που ζούσαν εκεί, την φιλό­ξενη εκείνη περιοχή της πόλης μας, την τρα­γω­δία του Β. Παγκό­σμιου Πολέμου και όχι μόνο. Υπάρ­χουν σκηνές μέσα στο Θέατρο Puccini στο Εθνικό Θέατρο Ρόδου με έναν Ιταλό μουσικό. Η ιστορία ταξι­δεύει και στις απέ­να­ντι ακτές στο Λιβίσι, την Μάκρη, τη Σμύρνη.

Την Σάλακο, την Παλιά Πόλη, απλώ­νε­ται γύρω απο το Σανα­τό­ριο στα κοντινά χωριά. Πλέκει τον έρωτα και την αγάπη μεταξύ ανθρώ­πων με δια­φο­ρε­τική κατα­γωγή και θρή­σκευμα σε εποχές πού αυτά ήταν σχεδόν απα­γο­ρευ­μένα. Δείχνει την εξάρ­τηση και την ανα­σφά­λεια των ανθρώ­πων που όμως δένο­νται με τον μικρό­κο­σμο του Σανα­το­ρίου. Την φύση στην γύρω περιοχή και την απέ­ρα­ντη ομορφιά του νησιού.

Τις δυσκο­λίες που υπήρχαν γιατί το Ίδρυμα ήταν απο­κομ­μένο σχεδόν, χωρίς ρεύμα και ηλε­κτρι­σμό τα πρώτα χρόνια. Με ένα χωμα­τό­δρομο που έκανε την ζωή όλων τρομερά δύσκολη. Τις ηρωικές προ­σπά­θειες των γιατρών, νοση­λευ­τών και εργα­ζο­μέ­νων… Την αγωνία των ασθενών να βρουν ένα κρεβάτι, αφού οι θέσεις ήταν λιγο­στές και οι ασθε­νείς πολλοί…

Το τραγικό τέλος του ήρωα Κυρ­μι­χάλη, το αίτημα μετα­φο­ράς εκεί για τον Μίκη Θεο­δω­ράκη που δεν έγινε. Την αλλη­λεγ­γύη εκείνων που με κίνδυνο μετέ­φε­ραν εκεί πράγ­ματα και συγ­γε­νείς ασθενών. Είναι στην ουσία, η ιστορία ενός μικρό­κο­σμου, μεταξύ ιστο­ρι­κών στοι­χείων και μυθο­πλα­σίας. Ενός σημα­ντι­κού κεφα­λαίου της Νεό­τε­ρης Ιστο­ρίας του τόπου μας.

Πόσο δύσκολο ήταν να συγκε­ντρω­θούν πλη­ρο­φο­ρίες;

Αρκετά δύσκολο, γιατί ακόμα είναι ένα θέμα που δεν συζη­τιέ­ται πολύ. Δύσκολο γιατί βρί­σκο­μαι πάρα πολύ μακριά και δεν μπορώ να ψάξω επί τόπου. Έμαθα ότι έχουν κατα­στρα­φεί στη Ρόδο τα Κρατικά Αρχεία του Σανα­το­ρίου. Παρ’ όλα αυτά υπήρξαν φίλοι – ες γνωστοί και άγνω­στοι που μου έστει­λαν με προ­θυ­μία υλικό. Μέσα από τα ψηφιο­ποι­η­μένα αρχεία της Δημό­σιας Βιβλιο­θή­κης της Ρόδου βρήκα λίγες πλη­ρο­φο­ρίες στον τοπικό Τύπο, αν και είναι σχετικά λίγα.

Προ­σπά­θησα να έρθω σε επαφή με τον Απόδημο Ελλη­νι­σμό στην Αυστρα­λία και Αμερική όπου σίγουρα θα υπάρ­χουν ιστο­ρίες και φωτο­γρα­φίες ή έγγραφα από όσους μετα­νά­στευ­σαν, χωρίς απο­τέ­λε­σμα. Συνε­χίζω πάντως και ψάχνω οτι­δή­ποτε. Στόχος μου ήταν και είναι μέσα από το υλικό να γίνει ένα μικρό Μουσείο Μνήμης όπως στο «Σωτηρία». Πηγές για το βιβλίο μου ήταν «Η Ιστορία της Υγείας στα Δωδε­κά­νησα στο Α. μισό του 20ού αιώνα» του Κώστα Κογιό­που­λου, συνε­ντεύ­ξεις στον τοπικό τύπο, άρθρα στην Μηχανή του Χρόνου, The Churches that once were in the Italian Aegean Islands, Dodecanese, της Lucila Conte Jiannikis, Ν. Σάββας-Γ. Κυρ­μι­χά­λης η επει­χεί­ρηση ANGLO του Γεωρ­γίου Βρούχου, Φυμα­τί­ωση και Ρεμπέ­τικο τρα­γούδι, Τ’αγριολούλουδα του Μόντε Σμίθ του Γιώτη Παπα­θα­νάση, πολλές πλη­ρο­φο­ρίες απο τον τυπο­γράφο και συλ­λέ­κτη Μανόλη Βρα­τσάλη, φωτο­γρα­φίες από τον Νίκο Μαστρο­χρή­στο και Susan Dennis Aggelis. Από τους φίλους-ες και γνω­στούς μου ιατρό Νίκο Φρόνα, τον πρώην κοι­νο­τάρχη Διμυ­λιάς Ελε­ού­σας Αγαπητό Πάλλα, την προϊ­στα­μένη των Γενικών Αρχείων του Κράτους ΓΑΚ Ρόδου Ειρήνη Τόλιου, τον πρώην διευ­θυ­ντή της Δημό­σιας Βιβλιο­θή­κης Ρόδου Αντώνη Αγγελή, την Ζωή Αλαφάκη, την δημο­σιο­γράφο Ροδούλα Λου­λου­δάκη, τον πρώην επίτιμο πρόξενο της Ιταλίας στη Ρόδο Νίκο Φαρ­μα­κίδη, τον συγ­γρα­φέα Κώστα Σκαν­δα­λίδη, Λουκά Νεο­φύ­του, τον ανεψιό του ήρωα Γιώργο Κυρ­μι­χάλη, την πρόεδρο του Μικρα­σια­τι­κού Συλ­λό­γου Μακρη­νών – Λιβι­σια­νών Νέας Μάκρης Δέσποινα Δαμια­νού, την πρόεδρο Γιώτα Σκούρα, και Άννα Κώστα του Πολι­τι­στι­κού Συλ­λό­γου το ΦΟΥΝΤΟΥΚΛΙ, τον συγ­γρα­φέα, Sadi Nasuhoglu.

Φαντά­ζο­μαι ότι κατά τη διάρ­κεια της συγκέ­ντρω­σης των πλη­ρο­φο­ριών αλλά και της συγ­γρα­φής του βιβλίου τα συναι­σθή­ματα θα ήταν ανά­μει­κτα.

Ναι πράγ­ματι, αρχικά όταν το πρω­το­έ­γραψα και συνει­δη­το­ποί­ησα τι πέρασαν οι συνάν­θρω­ποί μας έκλαψα πολύ και καθώς έγραφα το διήγημα το ζούσα εντελώς. Κάθε μικρή ανα­κά­λυψη και πλη­ρο­φο­ρία ήταν μια ενδια­φέ­ρουσα απο­κά­λυψη που όμως μου δημιουρ­γούσε κι άλλα ερω­τή­ματα εικόνες και σκέψεις. Κάποια στιγμή έμαθα ότι υπήρχε πλα­νό­διος κινη­μα­το­γρά­φος που έκανε εκεί προ­βο­λές έργων με θεατές τους εργα­ζό­με­νους και τους ασθε­νείς. Σκε­φθείτε τη σκηνή κάθε φορά και την χαρά όλων, ένα μικρό διά­λειμμα στον καθη­με­ρινό τους Γολγοθά και αγωνία. Έμαθα ότι υπήρχαν παιδιά από την Παι­δό­πολη, χωρίς να μπορέσω να βρω στοι­χεία. Ότι υπήρξαν έρωτες και γάμοι μεταξύ ασθενών και προ­σω­πι­κού… Νοση­λεύ­θη­καν κι από άλλα νησιά και πόλεις κι ερχό­ντου­σαν πολλές φορές και οι συγ­γε­νείς τους μαζί. Ενώ άλλους τους ξέγρα­φαν οι δικοί τους. Έπρεπε να το ζήσω έντονα για να μπορέσω να μετα­φέρω τα συναι­σθή­ματά μου σ’ένα μικρό ιστο­ρικό διήγημα.

Τι ήταν εκείνο που σας φόρτισε περισ­σό­τερο συναι­σθη­μα­τικά σε αυτή τη δια­δι­κα­σία;

Η αγωνία μου να ακου­στεί αυτό το κομμάτι της ιστο­ρίας και των ανθρώ­πων, να σωθούν τα κτήρια. Πως ένοιω­θαν οι κάτοι­κοι της περιο­χής αλλά και η εγκα­τά­λειψη, η απέ­ρα­ντη μοναξιά εκείνων που έφευγαν. Η τελευ­ταία πράξη της εγκα­τά­λει­ψης για πολλούς, στο δάσος, στο χτι­κια­σμένο κοι­μη­τή­ριο…

Θέλω να μας πείτε και για τον αντί­κτυπο αυτού του πολύ ενδια­φέ­ρο­ντος βιβλίου και τα σχόλια που λάβατε από τη Ρόδο και όχι μόνο.

Τα περισ­σό­τερα σχόλια ήταν φορ­τι­σμένα με συγκί­νηση. Ξύπνησε μνήμες και ανα­ζη­τή­σεις συγ­γε­νών. Υπήρξε και ενδια­φέ­ρον να γίνει ταινία ή τηλε­ο­πτική σειρά.

Πρό­σφατα ξεκι­νή­σατε να συγκε­ντρώ­νετε πλη­ρο­φο­ρίες για το κοι­μη­τή­ριο των φυμα­τι­κών. Μιλήστε μας γι΄αυτό.

Όταν ξεκί­νησα την έρευνα, διάβασα για την ιστορία του Σανα­το­ρίου «Σωτηρία» και τους νεκρούς που έθαβαν στην αυλή του Νοσο­κο­μείου, για το Λαϊκό Σανα­τό­ριο Ασβε­στο­χω­ρίου αλλά και την ανα­κά­λυψη των μνη­μά­των στο ξεχα­σμένο κοι­μη­τή­ριο του Σανα­το­ρίου της Κυπε­ρού­ντας στην Κύπρο. Δια­πί­στωσα ότι δεν υπάρχει καμμία αναφορά πουθενά για τους νεκρούς στην Ελεούσα. Κι άρχισα να ρωτάω. Στην αρχή πράγ­ματι δεν γνώριζε κανείς και οι απα­ντή­σεις ήταν αόρι­στες. Κάποια στιγμή οι παλιό­τε­ροι άρχισαν να θυμού­νται και να έρχο­νται μαρ­τυ­ρίες για το πού βρί­σκε­ται αλλά η περι­γραφή ήταν απο­καρ­διω­τική. Μέσα σε δάσος και θάμνους με χόρτα κλπ, εντελώς εγκα­τα­λε­λειμ­μένο και μάλλον απο­σιω­πη­μένο. Ζήτησα απο φίλους να πάνε να φωτο­γρα­φί­σουν ό,τι υπάρχει και έφτασαν στα χέρια μου φωτο­γρα­φίες που μαρ­τυ­ρού­σαν ότι πράγ­ματι υπήρχαν μνήματα.

Ο Λουκάς Νεο­φύ­του, ο Μανώλης Βαφειά­δης, ο Παντε­λής Μόσχου, η Jen Barclay μου έστει­λαν φωτο­γρα­φικό υλικό. Επι­κοι­νώ­νησα με τον Πολι­τι­στικό Σύλλογο Διμυ­λιάς και Ελε­ού­σας και με τον νέο πρόεδρο της Τοπικής Κοι­νό­τη­τας τον κ. Αλέξη Γιορ­δα­μνή και η αντα­πό­κριση ήταν για μένα πρω­τό­γνωρη και άμμεση. Δεν το περί­μενα για να είμαι ειλι­κρι­νής. Επέ­δει­ξαν μια ευαι­σθη­σία και κινη­το­ποί­ηση που δεν έχω συνα­ντή­σει σε άλλα θέματα μέχρι τώρα. Σκε­φθείτε πόσοι συνάν­θρω­ποί μας που είτε ήταν άποροι, από άλλες πόλες η νησιά, δεν είχαν κανέναν, τους εγκα­τέ­λει­ψαν από φόβο, βρί­σκο­νται εκεί μέσα. Από την Αρχαιό­τητα σε όλο τον κόσμο σε όλους τους πολι­τι­σμούς και θρη­σκείες αλλά και μη θρη­σκευό­με­νους η συνο­δεία στην τελευ­ταία κατοι­κία είναι ένας φόρος τιμής στον κάθε άνθρωπο και έμβιο όν, είναι δείγμα πολι­τι­σμού και σεβα­σμού. Πιστεύω ότι στο ξεχα­σμένο κοι­μη­τή­ριο υπάρ­χουν κι άλλα μνήματα που θα έρθουν στο φως όταν καθα­ρι­στεί εντελώς. Την Κυριακή 18 Φεβρουα­ρίου ξεκί­νη­σαν η Τοπική Δημο­τική Κοι­νό­τητα, ο Πολι­τι­στι­κός Σύλ­λο­γος μαζί και με την Εθε­λο­ντική Ομάδα Διμυ­λιάς – Ελε­ού­σας ΕΔΟΕ και τον Αθλη­τικό Σύλλογο Ατρό­μητο Διμυ­λιάς και πολλούς εθε­λο­ντές, τον πρώτο καθα­ρι­σμό του χώρου. Πρέπει εδώ να αναφέρω ότι ανα­κά­λυψα πως και οι Ιταλοί του Καμπο­κιάρο είχαν κάπου ένα κομη­τή­ριο και δεν ανα­φέ­ρε­ται στα μέχρι τώρα αρχεία και ιστο­ρικά έγγραφα, μένει να δούμε λοιπόν πού ήταν και αυτό. Και το λέω γιατί υπήρξαν Ιταλοί το 1944 που δεν δέχτη­καν να προ­σχω­ρή­σουν στους Ναζί. Αλλά αυτό είναι ένα άλλο κομμάτι της ιστο­ρίας του τόπου εκεί. Που όμως πιθανόν να σχε­τί­ζε­ται και με το κοι­μη­τή­ριο.

Πάντως κυρία Μαυράκη, παρότι γεω­γρα­φικά μακριά από τη Ρόδο, βρί­σκετε πάντα τρόπο να είστε κοντά στο νησί. Ακόμα και με τη συγ­γραφή.

Είμαι νοερά συνέ­χεια εκεί, παρ’ όλο που είναι δύσκολο. Πολλές φορές μου δίνει μικρές χαρές, άλλες φορές θυμό και θλίψη, αλλά πάντα νοσταλ­γία και αγάπη για τον τόπο που μεγά­λωσα, έζησα, δημιούρ­γησα, αγω­νί­στηκα, αγάπησα, έκλαψα, τρα­γού­δισα.

Εχετε ίσως και κάποια άλλα ιστο­ρικά θέματα που θα θέλατε να ανα­δεί­ξετε;

Το θέμα του Σανα­το­ρίου δεν έχει τελειώ­σει, ακόμα, ψάχνω για πλη­ρο­φο­ρίες και υλικό. Έχει ανοίξει ένα μεγάλο κεφά­λαιο. Όπως και για το Εθνικό Θέατρο, την Ροδιακή Έπαυλη με τα μεγάλης αξίας Κερα­μεικά ICΑRO RODI, τα βιβλία της Δημο­τι­κής Βιβλιο­θή­κης και την επα­να­λει­τουρ­γία της. Τα εγκα­τα­λε­λειμ­μένα κτήρια παντού που θα μπο­ρού­σαν να απο­κα­τα­στα­θούν και να γίνουν Βιο­μη­χα­νικά Μουσεία, Μουσεία Νεό­τε­ρης Ιστο­ρίας, χώροι Εκθέ­σεων, χώροι Πολι­τι­σμού. Η Ρόδος έχει σπου­δαία πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά από την αρχαιό­τητα μέχρι σήμερα. Κιν­δυ­νεύει όμως να χαθεί και στο τέλος δεν θα δια­φέ­ρουμε από άλλες του­ρι­στι­κές πόλεις ή τοπο­θε­σίες. Νομίζω ότι είμαστε στην πιο κρίσιμη καμπή. Πρέπει να σκύψεις πάνω από το χθες και να το ενώσεις με το παρόν για να έχεις μια σημα­ντική παρα­κα­τα­θήκη για το μέλλον.

Εδώ θα βρείτε το βίντεο που έχω κάνει για το Σανα­τό­ριο της Ρόδου στα Αγγλικά και Ελλη­νικά. Την κινη­μα­το­γρά­φιση στους χώρους του Σανα­το­ρίου έκανε ο Ηλίας Πεζου­βά­νης, κάποια πλάνα στο Μάν­τσε­στερ ο Will Dean  με την Roberta  Cilenti  να υπδύ­ε­ται μία ασθενή στο Σανα­τό­ριο, την μουσική  έχω γράψει εγώ καθώς και τα φωνη­τικά είναι δικά μου, την ενορ­χή­στρωση, μίξη μοντάζ και μουσική παρα­γωγή ο Burak Kahraman,  πρώην μέλος της μπάντας μας Neverland στο Λονδίνο.  Tα κείμενα δικά μου και του Will Dean και το μοντάζ και παρα­γωγή του βίντεο ο Will Dean, στο Μάν­τσε­στερ, ελπί­ζο­ντας ότι η Τοπική Κοι­νό­τητα Διμυλι’aς-Ελεούσας και ο Πολι­τι­στι­κός Σύλ­λο­γος “Tο Φου­ντου­κλί” θα μπο­ρέ­σουν να διεκ­δι­κή­σουν όλους τους χώρους  του πρώην Campochiaro  και του Σανα­το­ρίου να απο­κα­τα­στα­θούν και να αξιο­ποι­η­θούν. Ελπίζω να μπορέσω να κάνω την βιβλιο­πα­ρου­σί­αση το καλο­καίρι στον χώρο του Σανα­το­ρίου.