Ρόδος: Η καμένη γη, οι απώλειες του φυσικού πλούτου και το παράδοξο της φωτιάς

Στάχτη έχουν γίνει 175.000 στρέμ­ματα στη Ρόδο μέχρι τη στιγμή που γρά­φο­νται αυτές οι γραμμές. Η LiFO παρου­σιά­ζει καρέ-καρέ την εξέλιξη της φωτιάς των τελευ­ταίων ημερών μέσα από τους χάρτες του Εργα­στη­ρίου Τηλε­πι­σκό­πη­σης (RSLAB) του Ιδρύ­μα­τος Τεχνο­λο­γίας και Έρευνας, που δημιουρ­γή­θη­καν με τη χρήση δεδο­μέ­νων από τον δορυ­φόρο Sentinel-3. Παράλ­ληλα, ειδικοί χαρ­το­γρα­φούν τα είδη του φυσικού κεφα­λαίου που χάθηκαν στις φλόγες, εξηγούν πώς θα ελα­χι­στο­ποι­η­θεί το φαι­νό­μενο των mega fires, αλλά και τι πρέπει να γίνει στη συνέ­χεια για την απο­κα­τά­σταση και τη δια­χεί­ριση του φυσικού τοπίου.

Ντίνα Καρά­τζιου

«Για 9η ημέρα η μάχη με τις φλόγες στο νησί της Ρόδου δεν έχει τέλος, καθώς υπάρ­χουν συνε­χείς ανα­ζω­πυ­ρώ­σεις στην περιοχή», έλεγε χθες το από­γευμα στη LiFO o Γιάννης Λαν­τζα­νά­κης, research associate στο εργα­στή­ριο RSLAB του Ιδρύ­μα­τος Τεχνο­λο­γίας και Ερευνας (ΙΤΕ) στην Κρήτη. «Όλη η εξέλιξη του πύρινου μετώπου», όπως εξηγεί, «απο­τυ­πώ­νε­ται στους χάρτες του Εργα­στη­ρίου Τηλε­πι­σκό­πη­σης του ΙΤΕ με τη χρήση δορυ­φο­ρι­κών δεδο­μέ­νων από τον Sentinel-3», οι οποίοι δόθηκαν στη LiFO.

«Μέχρι το μεση­μέρι της 26ης Ιουλίου η έκταση της κατα­στρο­φής υπο­λο­γί­ζε­ται στα 175.000 στρέμ­ματα, έκταση που αντι­στοι­χεί στο 12,5% του νησιού. Στη συγκε­κρι­μένη δορυ­φο­ρική λήψη απο­τυ­πώ­νο­νται έντονοι καπνοί και μια μεγάλη ενεργή εστία φωτιάς σε ορεινή περιοχή, βόρεια του χωριού Βάτι, το οποίο έχει εκκε­νω­θεί», ανα­φέ­ρει ο Γιάννης Λαν­τζα­νά­κης.

Ραγδαία αύξηση των καμένων στρεμ­μά­των ανά 24ωρο

Στις δορυ­φο­ρι­κές εικόνες στις οποίες το επι­στη­μο­νικό προ­σω­πικό του Εργα­στη­ρίου Τηλε­πι­σκό­πη­σης του ΙΤΕ οριο­θέ­τησε τις καμένες εκτά­σεις απει­κο­νί­ζε­ται με εύγλωττο τρόπο το γεγονός πως η φωτιά στη Ρόδο μέρα με τη μέρα δυνά­μωνε, προ­σθέ­το­ντας με απί­στευ­τους ρυθμούς και νέες καμένες εκτά­σεις χιλιά­δων στρεμ­μά­των κάθε 24ωρο.

Είναι χαρα­κτη­ρι­στικό: τα καμένα στρέμ­ματα ανέρ­χο­νταν το πρώτο 24ωρο στα 5.200. Την επόμενη μέρα, στις 20 Ιουλίου, υπερ­δι­πλα­σιά­στη­καν και έφτασαν τα 16.100. Την 3η ημέρα οι φωτιές κατέ­κα­ψαν 30.000 στρέμ­ματα και από εκεί και πέρα ο αριθμός των καμένων εκτά­σεων εκτι­νά­χθηκε, φτά­νο­ντας τα 131.000 στρέμ­ματα στις 23 Ιουλίου. Στην τελευ­ταία κατα­γραφή ο αριθμός των εκτά­σεων που κάηκαν ανήλθε στις 175 χιλιά­δες.

Τι χάθηκε

Την πρώτη απο­τί­μηση για το φυσικό κεφά­λαιο που χάθηκε στη Ρόδο κάνει για τη LiFO ο o δρ. Ελευ­θέ­ριος Στα­μα­τό­που­λος, δασολόγος-περιβαλλοντολόγος. Η χαρ­το­γρά­φηση του φυσικού κεφα­λαίου από τον Ε. Στα­μα­τό­πουλο πραγ­μα­το­ποιεί­ται στη βάση των μετρή­σεων του συστή­μα­τος EFFiS Copernicus με τελευ­ταία ενη­μέ­ρωση της 25ης Ιουλίου.

Σύμφωνα με τα στοι­χεία που μας δίνει ο Ε. Στα­μα­τό­που­λος, στο σύνολο των καμένων εκτά­σεων  συγκα­τα­λέ­γο­νται 80.423 στρέμ­ματα προ­στα­τευό­με­νων περιο­χών με κατα­φύ­για άγριας ζωής, 1.672 στρέμ­ματα που ανήκουν στο δίκτυο Natura, αλλά και 344,4 στρέμ­ματα τα οποία ήταν δασικές εκτά­σεις σε ανα­γέν­νηση, εντός των οποίων συμπε­ρι­λαμ­βά­νο­νται και οι βιό­το­ποι των περί­φη­μων μικρό­σω­μων ελαφιών της Ρόδου.

Στην κατη­γο­ρία των χορ­το­λι­βα­δι­κών εκτά­σεων, στις οποίες συγκα­τα­λέ­γο­νται επίσης προ­στα­τευό­με­νες ζώνες, το σύνολο των καμένων εκτά­σεων ανέρ­χε­ται στα 26.584 χιλιά­δες στρέμ­ματα. Στα καμένα κατα­γρά­φο­νται ακόμη 14.546 στρέμ­ματα δασικών εκτά­σεων και 35.780 αγρο­τι­κών.

Οι μεγάλες απώ­λειες γενε­τι­κού κώδικα

Στις μεγάλες απώ­λειες που θα αφήσουν οι πυρ­κα­γιές της Ρόδου, οι οποίες δυστυ­χώς ακόμη δεν απο­τε­λούν παρελ­θόν, ο Ε. Στα­μα­τό­που­λος ξεχω­ρί­ζει στις βλάβες οι οποίες δημιουρ­γού­νται στα δάση που έχουν ξανα­καεί και στις απώ­λειες γενε­τι­κού κώδικα χλω­ρί­δας και πανίδας στις προ­στα­τευό­με­νες περιο­χές: «Τα πεύκα είναι προ­σαρ­μο­σμένα στη φωτιά και μπορούν να ανα­γεν­νώ­νται μετά από τη φωτιά. Ωστόσο με μία δεύτερη πυρ­κα­γιά στο ίδιο δάσος μετά από οκτώ χρόνια, πριν προ­λά­βουν να ωρι­μά­σουν οι σπόροι, το πευ­κο­δά­σος δεν μπορεί να ανα­γεν­νη­θεί. Στην καλύ­τερη περί­πτωση ανα­γεν­νά­ται με πολύ αργούς ρυθμούς από τα διπλανά πεύκα, με ό,τι έχει απο­μεί­νει μέσω πλα­γιο­σπο­ράς. Αλλά, αν στην πρώτη περί­πτωση θέλουμε 13 χρόνια για να εμφα­νι­στεί η ανα­γέν­νηση, αν διπλο­καεί θέλουμε 30 χρόνια», υπο­στη­ρί­ζει.

Εξηγεί ότι κατα­στροφή ενός δάσους «σημαί­νει και κατα­στροφή μέρους της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας που δια­θέ­τουμε, με άλλα λόγια, του δια­θέ­σι­μου γενε­τι­κού κώδικα. Ο άρκευ­θος, για παρά­δειγμα, που υπάρχει στις περιο­χές Νatura της Ρόδου, είναι ένα προ­στα­τευό­μενο είδος παγκό­σμιου ενδια­φέ­ρο­ντος. Η δια­σπορά του γενε­τι­κού κώδικα είναι πολύ σημα­ντική. Όσο περισ­σό­τερο γενε­τικό κώδικα έχουμε, τόσο μεγα­λύ­τερη εξέλιξη συντε­λεί­ται στους πλη­θυ­σμούς φυτών και ζώων».

Οι κατα­στρο­φές σε σπίτια και ξενο­δο­χεια­κές μονάδες

Στον κατά­λογο με τις καμένες εκτά­σεις συγκα­τα­λέ­γο­νται 501 στρέμ­ματα τα οποία κατα­τάσ­σο­νται στις κατοι­κη­μέ­νες περιο­χές. Αν και τα τεχνικά κλι­μά­κια των μηχα­νι­κών έχουν ξεκι­νή­σει, σύμφωνα με πλη­ρο­φο­ρίες της LiFO, την κατα­γραφή των ζημιών σε σπίτια, δημόσια κτίρια, επαγ­γελ­μα­τι­κούς χώρους και απο­θή­κες, ακόμη δεν έχουν δοθεί ακρι­βείς αριθμοί για τις κατα­στρο­φές των περιου­σιών στο νησί.

Σύμφωνα με πλη­ρο­φο­ρίες που έδωσαν στη LiFO δημο­σιο­γρά­φοι από την εφη­με­ρίδα «Ροδιακή», οι μεγα­λύ­τε­ρες υλικές ζημιές στις περιου­σίες των κατοί­κων της Ρόδου κατα­γρά­φο­νται στα χωριά Λαέρμα, Ασκλη­πείο, Γεννάδι και Μαλώνας. Όπως ισχυ­ρί­ζο­νται όμως, «η πλειο­ψη­φία των καμένων κτι­σμά­των είναι απο­θή­κες και τα σπίτια είναι λιγό­τερα, γιατί η φωτιά παρέ­μεινε στις παρυφές των χωριών».

Από την Περι­φέ­ρεια Ν. Αιγαίου μάς είπαν ότι καμία από τις τρεις ξενο­δο­χεια­κές μονάδες στις οποίες έφτασε η φωτιά δεν υπέστη ολο­σχερή κατα­στροφή. Ακόμη και για το ένα από τα τρία ξενο­δο­χεία που ειπώ­θηκε ότι κάηκε ολο­σχε­ρώς ανα­φέ­ρουν ότι «κάηκαν βοη­θη­τι­κοί χώροι και δωμάτια στα οποία έμενε το προ­σω­πικό». Υπο­στη­ρί­ζουν, μάλιστα, ότι «οι ιδιο­κτή­τες των του­ρι­στι­κών μονάδων έχουν ήδη εγκα­τα­στή­σει ιδιω­τικά συνερ­γεία για τις επι­σκευα­στι­κές εργα­σίες».

Τις τελευ­ταίες ώρες στη Ρόδο δίνεται βαρύ­τητα σε τρία μέτωπα. Το πρώτο μέτωπο της φωτιάς είναι κοντά στο χωριό Βάτι με κατεύ­θυνση ανα­το­λικά προς Ασκλη­πειό, ένα δεύτερο μέτωπο βρί­σκε­ται στο βουνό απέ­να­ντι από το χωριό Βάτι με κατεύ­θυνση προς τον Μεσα­να­γρό, και υπάρχει και ένα τρίτο μέτωπο που κατευ­θύ­νε­ται προς το χωριό  Λαχανιά. Σύμφωνα με το υπουρ­γείο Κλι­μα­τι­κής Κρίσης και Πολι­τι­κής Προ­στα­σίας, οι επι­χει­ρή­σεις εκκέ­νω­σης στη Ρόδο αφο­ρού­σαν τη μετα­φορά 20.000 ανθρώ­πων. Στην πλειο­ψη­φία τους ήταν του­ρί­στες αλλά και ηλι­κιω­μέ­νοι που εγκα­τέ­λει­ψαν τα σπίτια τους τα οποία ήταν σε χωριά που απει­λή­θη­καν από τις φλόγες.

Ανα­δά­σωση ή φυσική ανα­γέν­νηση

Αν τα πύρινα μέτωπα στη Ρόδο τελικά τεθούν υπό έλεγχο και οι φωτιές σβήσουν, το επόμενο βήμα θα είναι η απο­κα­τά­σταση. Τι είδους όμως απο­κα­τά­σταση πρέπει να γίνει σε ένα καμένο δάσος; Τις απα­ντή­σεις δίνει στη LiFO  ο Γαβριήλ Ξαν­θό­που­λος, διευ­θυ­ντής Ερευνών στον Ελλη­νικό Γεωρ­γικό Οργα­νι­σμό «Δήμητρα» και στο Ινστι­τούτο Μεσο­γεια­κών Δασικών Οικο­συ­στη­μά­των.

Εξηγεί ότι για να βγάλει ένα πευ­κο­δά­σος αρκετό σπόρο ώστε να εξα­σφα­λί­σει την ανα­γέν­νησή του πρέπει να παρέλ­θουν από την προη­γού­μενη φωτιά γύρω στα 13 με 14 χρόνια: «Είμαστε, ως δασική υπη­ρε­σία, υπέρ της φυσικής ανα­γέν­νη­σης. Δεν έχει νόημα να φυτεύ­ουμε. Εκτός αν θέλω μία περιοχή να την πρα­σι­νίσω πάρα πολύ γρήγορα». Τότε όμως, όπως λέει, «ουσια­στικά έχω κάνει πιο αδύναμα φυτά και πρέπει να τα ποτίζω γιατί αλλιώς θα μου πεθά­νουν. Ενώ όταν η φύση τα βγάλει με την ησυχία της, θα βγάλει πολλά. Κάποια θα πεθά­νουν στην ξηρασία από μόνα τους, κάποια θα επι­βιώ­σουν γιατί θα είναι στη σκιά των θάμνων, όπως είναι οι λαδα­νιές και τα φρύγανα τα οποία φυτρώ­νουν πριν από αυτά. Η φύση έχει προ­νο­ή­σει», εξηγεί.

Ο Γ. Ξαν­θό­που­λος λέει ότι τα πεύκα της ανα­δά­σω­σης είναι ευαί­σθητα και εκτε­θει­μένα: «Όταν πάμε και κάνουμε έναν λάκκο για να φυτέ­ψουμε, το πεύκο αυτό είναι εκτε­θει­μένο. Πολύ περισ­σό­τερο αν δεν είναι πεύκο. Και αν δεν το ποτί­ζεις συνέ­χεια, η διαπνοή που έχει είναι τόσο μεγάλη που είναι πολύ πιθανό να σου πεθάνει, για παρά­δειγμα, σε έναν καύσωνα».

Οι φυτεύ­σεις είναι περισ­σό­τερο προ­τι­μη­τέες σε κάποιες περι­πτώ­σεις περια­στι­κών δασών: «Εμπλου­τί­ζουμε τη βλά­στηση και με άλλα είδη, τα οποία είναι και όμορφα και λιγό­τερο εύφλε­κτα, όπως η κου­τσου­πιά, η κου­μα­ριά και η χαρου­πιά», προ­σθέ­τει.

Η φυσική ανα­γέν­νηση χρειά­ζε­ται δια­χεί­ριση δασών

Ακόμη όμως και η φυσική ανα­γέν­νηση χρειά­ζε­ται δια­χεί­ριση για να απο­φευ­χθούν οι μεγάλες και εκτε­τα­μέ­νες πυρ­κα­γιές που ζούμε, εξηγεί ο Γ. Ξαν­θό­που­λος.

«Η ανα­γέν­νηση του πεύκου δημιουρ­γεί συστά­δες πάρα πολύ πυκνές, με αρκετό νεκρό υλικό. Επειδή ακριβώς είναι μεγάλος ο κίν­δυ­νος της πυρ­κα­γιάς εξαι­τίας αυτού του νεκρού υλικού, θα πρέπει να γίνο­νται συχνές αραιώ­σεις. Το πιο σημα­ντικό λοιπόν ως επέμ­βαση είναι ότι μετά την ανα­γέν­νηση θα πρέπει να αραιώ­σεις εκεί που χρειά­ζε­ται, όσο χρειά­ζε­ται, με επα­να­λαμ­βα­νό­με­νες εισό­δους στα δάση. Αυτό συνε­πά­γε­ται Δασική Υπη­ρε­σία και δια­χεί­ριση δάσους. Αυτό που μας λείπει στη χώρα μας. Να έχουμε δασαρ­χεία με δασο­λό­γους που να έχουν χρήματα να κάνουν αυτές τις δου­λειές, να μπορούν να πάρουν εποχικό προ­σω­πικό, να έχουν οχήματα να κινη­θούν».

Ο διευ­θυ­ντής του Ινστι­τού­του Μεσο­γεια­κών Δασικών Οικο­συ­στη­μά­των επι­μέ­νει ότι αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που χρειά­ζε­ται η Δασική Υπη­ρε­σία. Για να δια­χει­ρι­στεί τα δάση. «Δια­χεί­ριση σημαί­νει μεγα­λώνω το δάσος με σωστό τρόπο, για να μπορεί να προ­σφέ­ρει τις αξίες που έχει. Είτε είναι το ξύλο του, η προ­στα­σία, η αναψυχή, η αισθη­τική, όλες οι αξίες που μπορεί να δώσει ένα υγιές δάσος».

Το παρά­δοξο της φωτιάς

Η έλλειψη δια­χεί­ρι­σης στα δάση δίνει χώρο στο «παρά­δοξο της φωτιάς» (fire paradox), υπο­στη­ρί­ζει ο Γ. Ξαν­θό­που­λος. Ο διεθνής αυτός όρος παίρνει υπό­σταση και δημιουρ­γεί κατα­στρο­φι­κές πυρ­κα­γιές όταν «η προ­σω­ρινή επι­τυ­χία της κατα­στο­λής δεν συνο­δευ­τεί από κατάλ­ληλη δια­χεί­ριση της καύ­σι­μης ύλης που οδηγεί σε συσ­σώ­ρευση βιο­μά­ζας και κατα­στρο­φι­κό­τε­ρες πυρ­κα­γιές». Αργά ή γρήγορα κάποια φωτιά θα ξεκι­νή­σει, εξηγεί. «Εάν κανείς δεν έχει δια­χει­ρι­στεί μια δασική περιοχή, η φωτιά θα φου­ντώ­σει αμέσως και κανείς επίσης δεν θα την προ­λά­βει με τίποτα».

«Χωρίς δια­χεί­ριση του δάσους του αγρο­δα­σι­κού χώρου, “χτίζω” περισ­σό­τερη καύσιμη ύλη και ποσό­τητα βιο­μά­ζας, και θα έχω πολύ μεγα­λύ­τερη φωτιά στην επόμενη φάση που θα υπάρξει ξανά ξεκί­νημα. Και επειδή είναι δεδο­μένο ότι θα υπάρξει κάποια στιγμή, θα έχω megafire», τονίζει ο Γ. Ξαν­θό­που­λος.

Αυτήν τη στιγμή πύρινα μέτωπα βρί­σκο­νται σε εξέλιξη όχι μόνο στη Ρόδο αλλά και αλλού. Προς το παρόν το «παρά­δοξο της φωτιάς» φαί­νε­ται να έχει κερ­δί­σει όλες τις μοι­ραίες πιθα­νό­τη­τες, με απώ­λειες ζωών και φυσικού πλούτου. Ο μαύρος απο­λο­γι­σμός των πύρινων μετώπων ακόμη είναι ανοι­χτός.

Πηγή www.lifo.gr