Χριστούγεννα 2021: Τα έθιμα στα Δωδεκάνησα

Παρά το πέρασμα του χρόνου οι παρα­δό­σεις και τα έθιμα κρατούν στα περισ­σό­τερα νησιά της Δωδε­κα­νή­σου

Ο εορ­τα­σμός των Χρι­στου­γέν­νων, γίνεται παρα­δο­σιακά σε όλα τα νησιά, με κοινά αλλά και ξεχω­ρι­στά έθιμα που έχουν δια­μορ­φω­θεί μέσα στους αιώνες.

Υπάρ­χουν ακόμα και οι δοξα­σίες, όπως αυτές με τους καλι­κάν­τζα­ρους, που έχουν φθάσει μέχρι τις μέρες μας.

Χαρα­κτη­ρι­στικά είναι τα έθιμα στο νησί της Λέρου

Η προ­ε­τοι­μα­σία για τις γιορτές των Χρι­στου­γέν­νων στη Λέρο αρχίζει με το Σαρα­ντά­μερο, μέρες νηστείας και εξα­γνι­σμού των ανθρώ­πων. Κ ενώ ο άνθρω­πος προ­σπα­θεί να πει­θαρ­χή­σει τον εαυτό του, βγαί­νουν οι καλι­κά­τζα­ροι. Μικρό­σω­μοι, άσχημοι, αδύ­να­τοι, με αχτέ­νι­στα μαλλιά, κόκκινα μάτια, πόδια τράγου και ουρά ζουν όλο το χρόνο κάτω από τη γη και προ­σπα­θούν να κόψουν το δέντρο που τη κρατάει. Κι ενώ είναι σχεδόν έτοιμοι να το κόψουν έρχεται η πρώτη μέρα του Σαρα­ντά­με­ρου (15 Νοεμ­βρίου) και τρέχουν να ανέβουν στη γη, να πει­ρά­ξουν τους ανθρώ­πους. Να τους κολά­σουν. Γυρνούν μόνο τις νύχτες. Μπαί­νουν στα σπίτια από τους καπνο­δό­χους και παίρ­νουν ό,τι θέλουν. Γι’ αυτό και αν χτυ­πού­σες τη νύχτα την πόρτα κάποιου κατά τη διάρ­κεια του Σαρα­ντα­μέ­ρου δε σου άνοιγε. Λένε ακόμα πως όποιο παιδί γεν­νιό­ταν αυτές τις ημέρες θα ήταν υπνο­βά­της. Πάνε λοιπόν τη νύχτα οι καλι­κά­τζα­ροι το φωνά­ζουν και βγαίνει στο δρόμο και χορεύ­ουν μαζί. Πιστεύ­ουν επίσης πως οι καλι­κά­τζα­ροι αν μπουν στο σπίτι που έχει μωρό πάνε στην κούνια το κουνάνε με δύναμη και όταν το μωρό ματώσει του πίνουν το αίμα. Για αυτό οι γυναί­κες, τις ημέρες των Χρι­στου­γέν­νων βάζουν στο προ­σκέ­φαλο του μωρού ένα κόκκινο σταυρό. Για να απο­φύ­γουν τις ζαβο­λιές τους οι Λεριοί έβαζαν έξω από τις πόρτες των σπιτιών τους τις σήτες, τριχιές ή δίχτυα. Μέχρι να μετρή­σουν οι καλι­κά­τζα­ροι τις τρύπες της τριχιάς ή του διχτύου θα μπερ­δεύ­ο­νταν και σαν άκουγαν το πρώτο λάλημα του πετει­νού ειδο­ποιού­σαν ο ένας τον άλλο «πρώτος λάλησε» ύστερα «δεύ­τε­ρος λάλησε» με το τρίτο λάλημα όλοι μαζί «σχίσου γη και βάλε μας». Οι καλι­κά­τζα­ροι έφευγαν από τη γη όταν αγιά­ζο­νταν τα νερά. Την ημέρα των Θεο­φα­νίων. Οι περισ­σό­τε­ρες προ­ε­τοι­μα­σίες για τις γιορτές γίνο­νταν μια βδομάδα πριν. Οι νοι­κο­κυ­ρές στό­λι­ζαν το σπίτι, άναβαν το τζάκι, στό­λι­ζαν το δέντρο και ετοί­μα­ζαν μελο­μα­κά­ρονα «τα φοι­κί­κια», κου­ρα­μπιέ­δες και κου­λου­ρά­κια. Αν περ­νού­σες από τα σπίτια την παρα­μονή των Χρι­στου­γέν­νων έβλεπες τις πια­τέ­λες γεμάτες, το σπίτι μοσχο­βο­λούσε και η γαλο­πούλα έτοιμη, γεμι­σμένη περί­μενε την άλλη μέρα. Και σαν ερχόταν το βράδυ, βγαί­νανε τα παιδιά να πούνε τα κάλαντα και οι νοι­κο­κυ­ραίοι τους έδιναν χρήματα για τον κόπο τους και γλυκά

Η μέρα των Χρι­στου­γέν­νων έφευγε με γλέντι και δια­σκέ­δαση ο κόσμος ξανα­γύ­ριζε στη δουλειά του μέχρι που να ‘ρθει η παρα­μονή της πρω­το­χρο­νιάς.

Το φαγητό

Κύριο φαγητό στα περισ­σό­τερα νησιά της Δωδε­κα­νή­σου ήταν και σε γενικές γραμμές παρα­μέ­νει, παράλ­ληλα με τη γαλο­πούλα τα τελευ­ταία χρόνια, το χοιρινό κρέας. Σε αρκετά χωριά της Ρόδου, το σφάξιμο του χοίρου που μεγά­λω­ναν οι οικο­γέ­νειες γινόταν σε παρέες . Από τα χρι­στου­γεν­νιά­τικα φαγητά ήταν επίσης τα παρα­δο­σιακά «για­πρά­κια» (ντολ­μα­δά­κια) τα οποία δεν έλειπαν από το τραπέζι. Σε ό,τι αφορά τα γλυκά τόσο στη Ρόδο όσο και στα υπό­λοιπα νησιά το χαρα­κτη­ρι­στικό είναι οι δίπλες, οι οποίες εξα­κο­λου­θούν να παρα­σκευά­ζο­νται και σήμερα.

Από τα αξιο­ση­μεί­ωτα των ημερών είναι ότι την ημέρα των Χρι­στου­γέν­νων οι κάτοι­κοι της Ρόδου συνη­θί­ζουν να πηγαί­νουν οικο­γε­νειακά στην εκκλη­σία και αμέσως μετά να επι­σκέ­πτο­νται τους ηλι­κιω­μέ­νους γονείς και παπ­πού­δες για τις σχε­τι­κές ευχές. Σε ορι­σμένα χωριά της Ρόδου ήταν έθιμο να επι­σκέ­πτο­νται ομαδικά, σαν μεγάλη παρέα, το βράδυ των Χρι­στου­γέν­νων τα σπίτια όσων γιορ­τά­ζουν με τους οικο­δε­σπό­τες να είναι «υπο­χρε­ω­μέ­νοι» να τους κερά­σουν όλους. Η περιο­δεία της παρέας συνε­χί­ζε­ται μέχρι πρωίας ενώ αν αντέ­χουν, ξεκι­νούν και νέο κύκλο επι­σκέ­ψεων σε αυτούς που γιορ­τά­ζουν την επόμενη μέρα (της Πανα­γιάς).

Αστυ­πά­λαια

Στην Αστυ­πά­λαια, τα Χρι­στού­γεννα, υπήρχε το έθιμο να κρεμούν το κατω­σά­γωνο ενός χοίρου στη καπνο­δόχο του τζακιού για να γλι­τώ­σουν από τους καλι­κάν­τζα­ρους.

Την παρα­μονή επίσης των Χρι­στου­γέν­νων, οι νοι­κο­κυ­ρές της Αστυ­πά­λαιας, ζυμώ­νουν το «χρι­στό­ψωμο» με ένα καρύδι στη μέση για καλή τύχη.

Κάλυ­μνος

Στο νησί της Καλύ­μνου τα παλαιό­τερα χρόνια ήταν απόλυτα απα­ραί­τητο όλοι οι κάτοι­κοι του νησιού να παρευ­ρί­σκο­νται στη λει­τουρ­γία των Χρι­στου­γέν­νων. Υπάλ­λη­λος της Δημαρ­χίας που άναβε τα φανα­ρά­κια στους δρόμους, έπρεπε να κτυ­πή­σει όλες τις πόρτες των σπιτιών και να ξυπνή­σει όλους τους νησιώ­τες για να πάνε στην εκκλη­σία.

Το παρα­δο­σιακό χρι­στου­γεν­νιά­τικο τραπέζι στην Κάλυμνο περιέ­χει κόκορα ή χοιρινό με πράσο ή την καθιε­ρω­μένη πλέον σ’ όλη την Ελλάδα γεμιστή γαλο­πούλα. Το πρωί των Χρι­στου­γέν­νων όταν επι­στρέ­φουν από την εκκλη­σία, πίνουν το ζωμό από τον πετεινό ή τρώνε σούπα που γίνεται με το ζωμό αυτό.

Κως

Οι γιορτές απ’ τα Χρι­στού­γεννα ίσαμε των Φώτων ονο­μά­ζο­νται «δωδε­κά­μερα». Την παρα­μονή των Χρι­στου­γέν­νων στα χωριά της Κω ζύμωναν σιτα­ρέ­νιο αλεύρι κι έπλαθαν τα «κου­λού­ρια», τις «κου­λού­ρες» (γιορ­τινά ψωμιά), τα «ξύσματα» (ψωμιά σιτα­ρέ­νια, ζυμω­μένα με ξυσμένη μυζήθρα και μυρω­δικά) καθώς και τα «αφρένα» ή «εφτά­ζυμα» (αρω­μα­τι­σμένα ψωμιά, που το προζύμι τους γίνεται με τον αφρό βρα­σμέ­νων ρεβι­θιών και φύλλων δάφνης). Όλα αυτά τα «Χρι­στό­ψωμα», όπως ανα­φέ­ρει ο συγ­γρα­φέας Βασίλης Χατζη­βα­σι­λείου, τα άλειφαν με κρόκο αυγού και τα πλού­μι­ζαν με το χτένι. Ανήμερα τα Χρι­στού­γεννα στα χωριά της Κω, νέοι και γέροι, γυρί­ζουν παρέες κι επι­σκέ­πτο­νται όλα τα σπίτια του χωριού, για να πουν τα κάλαντα και να ευχη­θούν «τ’ απο­χρό­νου». Το κέρασμα στις επι­σκέ­ψεις αυτές, εκτός απ’ τα γλυ­κί­σματα (κου­ρα­μπιέ­δες και μελο­μα­κά­ρονα) είναι το μαύρο κώτικο κρασί και μεζέδες. Τη γαλο­πούλα ή το «πασκά­τικο», δηλ. το γου­ρου­νό­πουλο, συνή­θι­ζαν να τα σφάζουν, σύμφωνα με το έθιμο, την παρα­μονή της μεγάλης γιορτής. Λεγόταν πασκά­τικο, γιατί τα Χρι­στού­γεννα οι αγρότες της Κω ήθελαν να τα ονο­μά­ζουν Πάσχα (επειδή έτρωγαν το κρέας μετά από σαράντα μέρες νηστείας) ξεχω­ρί­ζο­ντάς τα απ’ τη Λαμπρή, την ημέρα εορ­τα­σμού της Ανά­στα­σης του Χριστού.

Οι σαρ­μου­σά­δες είναι ένα παρα­δο­σιακό γλυκό της Κεφάλου της Κω, παρό­μοιο με τον μπα­κλαβά. Γίνεται με χει­ρο­ποί­ητο φύλλο, και σουσάμι, από όπου και πήρε το όνομά του (μπορούν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν επίσης αμύ­γδαλα και καρύδια), καρυ­κεύ­ματα (κανέλα, γαρύ­φαλλα) και το τυλί­γουν σε ρολό και αφού το τηγα­νί­σουν το περι­χύ­νουν με σιρόπι από μέλι.

Νίσυρος

Στη Νίσυρο, το βράδυ των Χρι­στου­γέν­νων ο ιερέας τελεί τρι­σά­γιο και κατόπιν προ­σφέ­ρει στους πιστούς «ευλο­γη­μένα» τα οποία μόλις έφταναν στο σπίτι, τα τοπο­θε­τού­σαν στο γιορ­τινό τραπέζι και τα έτρωγαν πρώτα. Στον Αρχάγ­γελο, στη Σάλακο και σε πολλά άλλα από τα χωριά της Ρόδου, το «Χρι­στό­ψωμο» είναι το πρό­σφορο που πάνε στον παπά τα Χρι­στού­γεννα. Το γιορ­τινό τραπέζι των Χρι­στου­γέν­νων στρώ­νε­ται από το βράδυ της παρα­μο­νής. Στο κέντρο τοπο­θε­τεί­ται το χρι­στό­ψωμο και δίπλα το μέλι με πολλούς ξηρούς καρπούς.

Σύμη

Από τις 15 Νοεμ­βρίου που ξεκινά το σαρα­ντα­ή­μερο της νηστείας για τα Χρι­στού­γεννα οι Συμια­κές άρχιζαν να ετοι­μά­ζουν τα σπίτια τους για τις γιορτές. Καθά­ρι­ζαν το εσω­τε­ρικό των σπιτιών τους, τους φούρ­νους που είχαν στην αυλή και τη γει­το­νιά για να είναι καθαρά ώστε να ψήσουν τα κου­λού­ρια και τα γλυκά και για να είναι κάτα­σπρα και πεντα­κά­θαρα τα σοκάκια και τα σκα­λο­πά­τια.

Την ημέρα που εορ­τά­ζει ο Άγιος Σπυ­ρί­δω­νας (12 Δεκεμ­βρίου) έφτια­χναν τους κου­ρα­μπιέ­δες με αλισίβα(στάχτη) και αμύ­γδαλα, πουγκιά γεμιστά με σουσάμι, «πανιε­ρά­κια» (με γέμιση από καρύδια, τα οποία μοιά­ζουν με μικρές ατο­μι­κές τάρτες), μπα­κλαβά, «κοπεγ­χάγη», «σβίγ­γους» και πάστες. Όλα αυτά τα γλυ­κί­σματα προ­ο­ρί­ζο­νταν για το καλάθι που ετοί­μα­ζαν για την πεθερά, για το καθιε­ρω­μένο «πεσκέσι» (δώρο στην πεθερά ως ένδειξη τιμής και εκτί­μη­σης προς το πρόσωπό της), όπως ανα­φέ­ρει η λαο­γρά­φος Ειρήνη Σεμερ­τζάκη. Το καλάθι αυτό κάθε αρρα­βω­νια­σμένη και παντρε­μένη γυναίκα, το ετοί­μαζε με φρο­ντίδα και το συνό­δευε στο σπίτι της πεθεράς της. Εκτός από τα γλυκά, που ήταν όμορφα τακτο­ποι­η­μένα και δια­κο­σμη­μένα με ένα κεντητό μαντήλι, σε ένα μεγα­λύ­τερο καλάθι τοπο­θε­τού­σαν κρέας και άλλα φαγώ­σιμα.