Στερεά Απόβλητα: Οι θέσεις της Νησιωτικής Ανατροπής

Τα προ­βλή­μα­τα

Ο του­ρι­σμός και η αλ­λα­γή συ­νη­θειών στα νησιά μας οδή­γη­σε σε ρα­γδαία αύ­ξη­ση της πο­σό­τη­τας των σκου­πι­διών, με σο­βα­ρό­τα­τες συ­νέ­πειες για την υγεία και το πε­ρι­βάλ­λον, αλλά και σε ση­μα­ντι­κές αλ­λα­γές στη σύν­θε­ση των απο­βλή­των. Με­ρι­κές μόλις δε­κα­ε­τί­ες πριν οι νη­σιω­τι­κές κοι­νω­νί­ες ήξε­ραν να χρη­σι­μο­ποιούν σοφά και να ανα­κυ­κλώ­νουν όσα «από­βλη­τα» πα­ρά­γο­νταν. Σή­με­ρα το με­γα­λύ­τε­ρο πο­σο­στό των σκου­πι­διών είναι πλα­στι­κά, μέ­ταλ­λα και γε­νι­κά υλικά συ­σκευα­σί­ας.

Όχι μόνο μικρά αλλά και με­γά­λα νησιά έχουν ακόμα ως κύρια «λύση» την απόρ­ρι­ψη των σκου­πι­διών σε πρό­χει­ρους Χώ­ρους Ανε­ξέ­λεγ­κτης Δια­χεί­ρι­σης Απορ­ριμ­μά­των (ΧΑΔΑ ή χω­μα­τε­ρές) , με τους κιν­δύ­νους για την υγεία και το πε­ρι­βάλ­λον να εντεί­νο­νται αλλά και με επι­βο­λή υψη­λών προ­στί­μων από το Ευ­ρω­παϊ­κό Δι­κα­στή­ριο. Η ανε­ξέ­λεγ­κτη απόρ­ρι­ψη και καύση των απο­βλή­των κάθε εί­δους στα πε­ρισ­σό­τε­ρα νησιά, προ­κα­λεί ση­μα­ντι­κή ρύ­παν­ση της ατμό­σφαι­ρας και της τρο­φι­κής αλυ­σί­δας, υπο­σκά­πτει την αν­θρώ­πι­νη υγεία και απει­λεί μα­κρο­χρό­νια τους φυ­σι­κούς πό­ρους των νη­σιών (γη και νερά) αλλά και τα προ­ϊ­ό­ντα τους (ιδιαί­τε­ρα τα ζωικά).

Ακόμα όμως και στα νησιά όπου υπάρ­χει υγειο­νο­μι­κή ταφή (ΧΥΤΑ), αυτό δεν είναι λύση. Οι χώροι αυτοί γε­μί­ζουν γρή­γο­ρα αφού γί­νε­ται ταφή του συ­νό­λου των απορ­ριμ­μά­των και γρή­γο­ρα προ­κύ­πτει η ανά­γκη για εξεύ­ρε­ση νέων χώρων. Από την άλλη πο­λύ­τι­μα υλικά δεν αξιο­ποιού­νται ενώ η ταφή των ορ­γα­νι­κών απο­βλή­των επι­τεί­νει την έκλυ­ση αε­ρί­ων του θερ­μο­κη­πί­ου. Εξάλ­λου σύμ­φω­να με το νέο νο­μο­θε­τι­κό πλαί­σιο η ταφή απορ­ριμ­μά­των ση­μαί­νει πλέον πε­ραι­τέ­ρω επι­βο­λή τελών που φυ­σι­κά θα κα­τα­λή­ξει στους πο­λί­τες.

Η χώρα μας είναι στην τε­λευ­ταία θέση της αξιο­λό­γη­σης της Ευ­ρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής στην Ευ­ρώ­πη των 27 για τις επι­δό­σεις της στη δια­χεί­ρι­ση των αστι­κών απο­βλή­των (Screening of Waste Management Performance of EU Member States) με γνώ­μο­να 18 κρι­τή­ρια σε το­μείς όπως η συ­νο­λι­κή πο­σό­τη­τα των απο­βλή­των που ανα­κυ­κλώ­νο­νται, η τι­μο­λό­γη­ση της διά­θε­σης απορ­ριμ­μά­των και οι πα­ρα­βά­σεις της ευ­ρω­παϊ­κής νο­μο­θε­σί­ας. Τα πο­σο­στά ανα­κύ­κλω­σης δεν ξε­περ­νούν το 17-18%, κο­μπο­στο­ποί­η­σης ορ­γα­νι­κών απο­βλή­των το 3%, ενώ το πο­σο­στό ταφής, 82%, είναι από τα υψη­λό­τε­ρα στην Ευ­ρώ­πη των 27.

Οι αδυ­να­μί­ες μας πε­ρι­λαμ­βά­νουν ανε­παρ­κείς ή ανύ­παρ­κτες πο­λι­τι­κές πρό­λη­ψης της δη­μιουρ­γί­ας απο­βλή­των, έλ­λει­ψη ορ­θο­λο­γι­κής δια­χεί­ρι­σης –εκ­παί­δευ­σης –ευαι­σθη­το­ποί­η­σης και πα­ρο­χής κι­νή­τρων για να μην οδη­γού­νται τα από­βλη­τα στους ΧΥΤΑ (υγειο­νο­μι­κή ταφή) ή ακόμα και σε ΧΑΔΑ (ανε­ξέ­λεγ­κτη διά­θε­ση) και ανε­παρ­κείς υπο­δο­μές επε­ξερ­γα­σί­ας απο­βλή­των. Η ισχυ­ρή εξάρ­τη­ση από την υγειο­νο­μι­κή ταφή ση­μαί­νει ότι ση­μειώ­νε­ται συ­στη­μα­τι­κά υστέ­ρη­ση αξιο­ποί­η­σης κα­λύ­τε­ρων επι­λο­γών δια­χεί­ρι­σης απο­βλή­των, όπως η επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­ση και η ανα­κύ­κλω­ση.

Σύμ­φω­να με πρό­σφα­τη με­λέ­τη που εκ­πο­νή­θη­κε για λο­γα­ρια­σμό της Επι­τρο­πής εκτι­μά­ται ότι η πλή­ρης εφαρ­μο­γή της Νο­μο­θε­σί­ας της Ε.Ε. για τα από­βλη­τα θα εξοι­κο­νο­μού­σε ποσό €72 δι­ςκατ’ έτος, θα αύ­ξα­νε τον ετή­σιο κύκλο ερ­γα­σιών του τομέα δια­χεί­ρι­σης απο­βλή­των και ανα­κύ­κλω­σης κατά € 42 δις και θα δη­μιουρ­γού­σε πε­ρισ­σό­τε­ρες από 400.000 θέ­σεις ερ­γα­σί­ας το 2020.

Ενώ λοι­πόν η δια­χεί­ρι­ση των απορ­ριμ­μά­των μαζί με την επε­ξερ­γα­σία των λυ­μά­των θα έπρε­πε να απο­τε­λεί προ­τε­ραιό­τη­τα για μια βιώ­σι­μη ανά­πτυ­ξη των νη­σιών μας, με ευ­θύ­νη της κε­ντρι­κής διοί­κη­σης και της πε­ρι­φε­ρεια­κής και το­πι­κής αυ­το­διοί­κη­σης δεν προ­ω­θή­θη­κε, στο βαθμό που είναι ανα­γκαίο και πα­ντού, η ολο­κλη­ρω­μέ­νη δια­χεί­ρι­ση των απορ­ριμ­μά­των (πρό­λη­ψη, μεί­ω­ση, επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­ση, ανα­κύ­κλω­ση, κο­μπο­στο­ποί­η­ση).

Οι λύ­σεις

Η «Νη­σιώ­τι­κη Ανα­τρο­πή» στο­χεύ­ει στο να προ­ω­θή­σει, μέσα από ου­σια­στι­κό διά­λο­γο ΚΑΙ σε συ­νερ­γα­σία με τους Δή­μους, ένα Ολο­κλη­ρω­μέ­νο Σχέ­διο Εναλ­λα­κτι­κής Δια­χεί­ρι­σης των Απορ­ριμ­μά­των, ένα οδικό χάρτη δη­λα­δή με στόχο ‘μη­δε­νι­κά από­βλη­τα’ μέχρι το 2020 και με βάση τους πα­ρα­κά­τω άξο­νες:

• Εφαρ­μο­γή στην πράξη της ιε­ραρ­χί­ας στις με­θό­δους δια­χεί­ρι­σης των απορ­ριμ­μά­των: μεί­ω­ση πα­ρα­γω­γής απορ­ριμ­μά­των και επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­ση (μέσα από προ­γράμ­μα­τα που θα θέ­τουν με συ­γκε­κρι­μέ­νους ποιο­τι­κούς και πο­σο­τι­κούς στό­χους), ανα­κύ­κλω­ση – κο­μπο­στο­ποί­η­ση. Ιδιαί­τε­ρα θα πρέ­πει να προ­ω­θη­θεί η δια­λο­γή στη πηγή με ξε­χω­ρι­στά ρεύ­μα­τα (χαρτί, πλα­στι­κά, γυαλί, συ­σκευα­σί­ες, ορ­γα­νι­κά απορ­ρίμ­μα­τα και υπο­λείμ­μα­τα) σύμ­φω­να και με την οδη­γία 98/2008 και το Ν. 4042/2012.

• Εκ­παί­δευ­ση των πο­λι­τών για μεί­ω­ση των πα­ρα­γό­με­νων απορ­ριμ­μά­των και επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­ση των υλι­κών με συ­γκε­κρι­μέ­νους ποιο­τι­κούς και πο­σο­τι­κούς στό­χους, αλλά και για μεί­ω­ση της χρή­σης επι­κίν­δυ­νων υλι­κών και συ­σκευα­σιών, όπως οι πλα­στι­κές σα­κού­λες

• Εν­θάρ­ρυν­ση ίδρυ­σης Κοι­νω­νι­κών Επι­χει­ρή­σε­ων σε κάθε νησί για τη δη­μιουρ­γία κέ­ντρων εκ­παί­δευ­σης, συ­γκέ­ντρω­σης και προ­σω­ρι­νής απο­θή­κευ­σης ανα­κυ­κλώ­σι­μων υλι­κών, τα οποία οι ίδιοι οι πο­λί­τες και επι­χει­ρη­μα­τί­ες θα προ­σκο­μί­ζουν. Με τον τρόπο αυτό θα μέ­νουν τα οφέλη της ανα­κύ­κλω­σης στα νησιά και θα προ­ω­θη­θεί η ενερ­γο­ποί­η­ση των κα­τοί­κων

• Δια­δη­μο­τι­κή συ­νερ­γα­σία και εμπλο­κή των κα­τοί­κων των νη­σιών: δη­μιουρ­γία δια­δη­μο­τι­κών επι­χει­ρή­σε­ων κο­μπο­στο­ποί­η­σης, επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­σης και ανα­κύ­κλω­σης με­τα­ξύ γει­το­νι­κών νη­σιών, με την υπο­στή­ρι­ξη της Πε­ρι­φέ­ρειας ώστε να υπάρ­χει από κοι­νού δια­χεί­ρι­ση των ανα­κυ­κλώ­σι­μων, ανταλ­λα­γή εμπει­ριών και αξιο­ποί­η­ση καλών πρα­κτι­κών..

• Εμπλο­κή των επι­χει­ρη­μα­τιών που δρα­στη­ριο­ποιού­νται στον του­ρι­σμό, όπως ξε­νο­δο­χεί­ων και εστια­το­ρί­ων στις δρά­σεις μεί­ω­σης αλλά και εναλ­λα­κτι­κής δια­χεί­ρι­σης απορ­ριμ­μά­των, μέσα π.χ. από τη δη­μιουρ­γία κι­νή­τρων / αντι­κι­νή­τρων (δια­τά­ξεις στον εσω­τε­ρι­κό κα­νο­νι­σμό κα­θα­ριό­τη­τας με υπο­χρέ­ω­ση δια­λο­γής στην πηγή, κ.λ.π.) για τους επι­χει­ρη­μα­τί­ες. Ει­δι­κή μέ­ρι­μνα θα πρέ­πει να λη­φθεί για στις πε­ριο­χές με ισχυ­ρό του­ρι­στι­κό ρεύμα και με­γά­λο πλη­θυ­σμό. Για πα­ρά­δειγ­μα, η Ρόδος και η Κως πα­ρά­γουν το 54% των συ­νο­λι­κών Αστι­κών Απο­βλή­των σε όλο το Νότιο Αι­γαίο.

• Συ­νερ­γα­σία με τις πλοιο­κτή­τριες εται­ρεί­ες και εται­ρί­ες με­τα­φο­ρών για μειω­μέ­νο κό­στος με­τα­φο­ράς των ανα­κυ­κλώ­σι­μων υλι­κών με αξιο­ποί­η­ση των πε­ριό­δων και ημε­ρών χα­μη­λής πλη­ρό­τη­τας

• Συ­νερ­γα­σία και υπο­στή­ρι­ξη όλων των Συλ­λο­γι­κών Συ­στη­μά­των Εναλ­λα­κτι­κής Δια­χεί­ρι­σης (ΣΣΕΔ) αλλά και εν­θάρ­ρυν­ση ίδρυ­σης νέων συλ­λο­γι­κών συ­στη­μά­των με τη μορφή Κοι­νω­νι­κών Συ­νε­ται­ρι­στι­κών Επι­χει­ρή­σε­ων για την εναλ­λα­κτι­κή δια­χεί­ρι­ση για όλες τις κα­τη­γο­ρί­ες ει­δι­κών απο­βλή­των: α) ελα­στι­κά, β) ορυ­κτέ­λαια και συ­σκευα­σί­ες τους, γ) μα­γει­ρι­κά λάδια από του­ρι­στι­κές και ξε­νο­δο­χεια­κές επι­χει­ρή­σεις, δ) οχή­μα­τα, ε) μπάζα, στ) μπα­τα­ρί­ες, ζ) συσ­σω­ρευ­τές και ηλε­κτρι­κά – ηλε­κτρο­νι­κά είδη. Εν­θάρ­ρυν­ση ίδρυ­σης μο­νά­δων επε­ξερ­γα­σί­ας και ανα­κύ­κλω­σης ΑΕΚΚ (Από­βλη­τα Εκ­σκα­φών, Κα­τα­σκευών και Κα­τε­δα­φί­σε­ων)

Το απο­τέ­λε­σμα

Η εφαρ­μο­γή τέ­τοιων πο­λι­τι­κών στα νησιά του Νο­τί­ου Αι­γαί­ου θα ελα­χι­στο­ποι­ή­σει τα απορ­ρίμ­μα­τα που οδη­γού­νται ανε­πε­ξέρ­γα­στα σε ταφή, που είναι η χει­ρό­τε­ρη επι­λο­γή δια­χεί­ρι­σης απο­βλή­των, απαι­τεί με­γά­λο κό­στος κα­τα­σκευ­ής και λει­τουρ­γί­ας και συ­να­ντά με­γά­λες δυ­σκο­λί­ες χω­ρο­θέ­τη­σης στο ευαί­σθη­το νη­σιω­τι­κό πε­ρι­βάλ­λον. Θα συμ­βάλ­λει έτσι και στην απο­φυ­γή προ­στί­μων και τελών από τη χώρα μας από τη μη τή­ρη­ση των Ευ­ρω­παϊ­κών Οδη­γιών, πρό­στι­μα που τε­λι­κά κα­λού­νται να πλη­ρώ­σουν οι ίδιοι οι πο­λί­τες. Επί­σης, θα οδη­γή­σει σε νέες, πρά­σι­νες θέ­σεις ερ­γα­σί­ας στα νησιά και θα συ­νει­σφέ­ρει στη βελ­τί­ω­ση της ει­κό­νας των νη­σιών μας και κατ’ επέ­κτα­ση στον του­ρι­σμό που προ­έρ­χε­ται από χώρες όπου οι πα­ρα­πά­νω πρα­κτι­κές είναι κα­θη­με­ρι­νή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. Τέλος, θα κα­τα­στή­σει οι­κο­νο­μι­κά ασύμ­φο­ρη την πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κά επι­κίν­δυ­νη και πα­νά­κρι­βη (για τους δή­μους και επο­μέ­νως για τους δη­μό­τες) τη «λύση» της καύ­σης απορ­ριμ­μά­των.

Η εφαρ­μο­γή της αρχής της αει­φο­ρί­ας στο σχε­δια­σμό κάθε νη­σιω­τι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας δεν είναι πο­λυ­τέ­λεια αλλά απα­ραί­τη­τη προ­ϋ­πό­θε­ση για την πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κή αλλά και την οι­κο­νο­μι­κή βιω­σι­μό­τη­τα των νη­σιών μας.