Μια αβέβαιη αναμέτρηση

Το ασαφές δια­κύ­βευμα, οι αλλαγές του εκλο­γι­κού νόμου, ο αντι­κομ­μα­τι­σμός και η αποχή θα καθο­ρί­σουν το εκλο­γικό απο­τέ­λε­σμα στις διπλές κάλπες του Μαΐου

Η αποχή στις Ευρω­ε­κλο­γές αυτή τη φορά απο­τε­λεί και πολι­τική επιλογή αφού μεθο­δεύ­τικε σιωπηρά απ’ την κυβέρ­νηση με μια σειρά αλλαγών του εκλο­γι­κού θεσμι­κού πλαι­σίου

Οι εκλογές του προ­σε­χούς Μαΐου θα διε­ξα­χθούν: α) σε συν­θή­κες απο­στα­θε­ρο­ποί­η­σης του (δι)κομ­μα­τι­κού συστή­μα­τος και συνε­χι­ζό­με­νης βαθύ­τα­της κρίσης εκπρο­σώ­πη­σης, η οποία δεν επι­λύ­θηκε με τις εκλογές του 2012. Η μεγάλη δυστο­κία που παρα­τη­ρεί­ται στην ανεύ­ρεση και την επιλογή των υπο­ψη­φίων απο­τε­λεί απλό σύμ­πτωμα αυτής της κρίσης και της δομικής απο­δυ­νά­μω­σης των κομ­μά­των. β) Επίσης, σε συν­θή­κες σημα­ντι­κής θεσμι­κής υπο­βάθ­μι­σης (για δια­φο­ρε­τι­κούς λόγους), τόσο του ρόλου των τοπικών εκλογών όσο και κυρίως των ευρω­ε­κλο­γών.

Αύξηση της αποχής

Οι δύο παράλ­λη­λες δια­δι­κα­σίες θα οδη­γή­σουν, χωρίς καμία αμφι­βο­λία, σε σημα­ντική αύξηση της εκού­σιας και ακού­σιας αποχής. Η αύξηση της αποχής έχει μακρο­χρό­νιες αιτίες, που οφεί­λο­νται στην αλλαγή της εκλο­γι­κής συμπε­ρι­φο­ράς των πολιτών. Δυστυ­χώς, όμως, η αύξηση της αποχής στις φετινές ευρω­ε­κλο­γές, ιδίως των ετε­ρο­δη­μο­τών και των νέων ψηφο­φό­ρων, φαί­νε­ται ότι απο­τε­λεί και πολι­τική επιλογή, στο πλαίσιο του κομ­μα­τι­κού αντα­γω­νι­σμού· μεθο­δεύ­τηκε σιωπηλά από την κυβερ­νη­τική πλειο­ψη­φία, με μια σειρά αλλαγών του εκλο­γι­κού θεσμι­κού πλαι­σίου, οι οποίες ψηφί­στη­καν ως συνήθως με εμβό­λι­μες τρο­πο­λο­γίες σε άσχετα νομο­σχέ­δια.

Τέτοια αλλαγή είναι, για παρά­δειγμα, η -για πρώτη φορά από το 1981- ταυ­τό­χρονη διε­ξα­γωγή των ευρω­ε­κλο­γών με τον β’ γύρο των δημο­τι­κών και η σύντμηση, κατά 2 εβδο­μά­δες (από τις 31/3, που ίσχυε παγίως, στις 14/3 – ήδη έληξε) της χρο­νι­κής προ­θε­σμίας για τις μετα­δη­μο­τεύ­σεις και την εγγραφή στους ειδι­κούς κατα­λό­γους των ετε­ρο­δη­μο­τών, που συνιστά σαφέ­στατη συρ­ρί­κνωση του εκλο­γι­κού δικαιώ­μα­τος.

Η αύξηση της αποχής ευνο­εί­ται και από άλλους αντι­κει­με­νι­κούς κοι­νω­νι­κούς και οικο­νο­μι­κούς παρά­γο­ντες, συγκυ­ρια­κούς ή μη, όπως είναι η κατα­κό­ρυφη αύξηση του κόστους μετα­κί­νη­σης (των ετε­ρο­δη­μο­τών) από την αρχή του έτους λόγω διοδίων, ο εορ­τα­σμός του Πάσχα ένα μήνα πριν (20/4), που σημαί­νει ότι κάποιος ετε­ρο­δη­μό­της εκλο­γέας για να ψηφίσει θα χρεια­στεί 3 μετα­κι­νή­σεις εντός 35 ημερών, αλλά και η διε­ξα­γωγή των πανελ­λα­δι­κών εξε­τά­σεων την επαύριο των ευρω­ε­κλο­γών, που αφορά ένα σημα­ντικό τμήμα του εκλο­γι­κού σώματος (παλιοί και νέοι υπο­ψή­φιοι, γονείς, εκπαι­δευ­τι­κοί, φρο­ντι­στές, σχο­λι­κοί υπάλ­λη­λοι κ.λπ.).

Το άγνωστο πλαίσιο της ανα­μέ­τρη­σης

Ετσι, το γενικό πλαίσιο της ανα­μέ­τρη­σης καθί­στα­ται εντελώς απρό­βλε­πτο και δια­φο­ρο­ποιεί­ται ριζικά, τόσο από εκείνο που υπήρχε στις προη­γού­με­νες ευρω­ε­κλο­γές του Ιουνίου 2009, δηλαδή πριν από την εκδή­λωση της ελλη­νι­κής κρίσης και την υπαγωγή της Ελλάδας στο Μνη­μό­νιο, όσο και από το πλαίσιο των προη­γού­με­νων δημο­τι­κών/περι­φε­ρεια­κών του Νοεμ­βρίου 2010, όταν η κρίση των κομ­μά­των δια­κυ­βέρ­νη­σης, ιδίως του ΠΑΣΟΚ, δεν είχε λάβει ακόμη κατα­στρο­φι­κές μορφές.

Στις ευρω­ε­κλο­γές του 2009, τα δύο κόμματα της δια­κυ­βέρ­νη­σης (Ν.Δ.-ΠΑΣΟΚ) έλαβαν αθροι­στικά 68,9%, ενώ στις βου­λευ­τι­κές που ακο­λού­θη­σαν (Οκτώ­βριος 2009) συγκέ­ντρω­σαν 77,4% (και το ΠΑΣΟΚ 43,9%). Ακόμη και η περι­φε­ρειακή επιρροή τους (που δια­φέ­ρει βέβαια από τις βου­λευ­τι­κές), στο τέλος του 2010 (7/11/2010), εκτι­μή­θηκε από την Public Issue σε 67,2% (του ΠΑΣΟΚ σε 34,6%).

Η εικόνα αυτή δεν έχει προ­φα­νώς καμία σχέση με τη σημε­ρινή. Στη μέτρηση Μαρτίου της Public Issue, η εκλο­γική επιρροή της Ν.Δ. και του ΠΑΣΟΚ, σε περί­πτωση βου­λευ­τι­κών εκλογών, εκτι­μά­ται αθροι­στικά σε 33,5% (του ΠΑΣΟΚ σε 5,5%), ενώ η «πρόθεση ψήφου» για αυτά τα δύο κόμματα στις επι­κεί­με­νες ευρω­ε­κλο­γές δεν φαί­νε­ται να υπερ­βαί­νει, σήμερα, ούτε καν αυτό το ποσοστό. (Μεθο­δο­λο­γικά δεν είναι εύκολο να δοθεί εκτί­μηση για τις ευρω­ε­κλο­γές, όπως δίδεται για τις βου­λευ­τι­κές). Η διαφορά στην πολι­τική συγκυ­ρία είναι επο­μέ­νως οφθαλ­μο­φα­νής.

Αυτός ο ουσιώ­δης λόγος, ωστόσο, δεν είναι ο μόνος για τον οποίο το πλαίσιο της επι­κεί­με­νης τριπλής εκλο­γι­κής ανα­μέ­τρη­σης του Μαΐου παρα­μέ­νει άγνωστο και εν πολλοίς πρω­τό­γνωρο για τα ελλη­νικά δεδο­μένα. Για πρώτη φορά, οι πολίτες καλού­νται να ψηφί­σουν, ταυ­το­χρό­νως, για τρεις εντελώς δια­φο­ρε­τι­κές βαθ­μί­δες εκπρο­σώ­πη­σης (δήμαρχο, περι­φε­ρειάρχη και πλέον και ευρω­βου­λευτή), κάθε μία σε δια­φο­ρε­τική από­σταση από τον πολίτη και με εντελώς δια­φο­ρε­τικό αντι­κεί­μενο αρμο­διο­τή­των (για την πόλη τους, την περι­φέ­ρεια και την Ευρώπη). Καμία σοβαρή συζή­τηση δεν είναι δυνατόν να διε­ξα­χθεί για όλα αυτά τα ζητή­ματα μαζί και ταυ­το­χρό­νως. Η σύγχυση των εκλο­γι­κών μορφών που προ­κα­λεί­ται στους εκλο­γείς είναι προ­φα­νής.

Οι επερ­χό­με­νες δημο­τι­κές εκλογές είναι οι δεύ­τε­ρες που διε­ξά­γο­νται μετά την εφαρ­μογή του σχεδίου «Καλ­λι­κρά­της», ενώ οι (νέου τύπου) περι­φε­ρεια­κές εκλογές, που καθιε­ρώ­θη­καν το 2010, δια­δέ­χθη­καν τις βρα­χύ­βιες νομαρ­χια­κές (1994-2006).

Η θεσμική υπο­βάθ­μιση των εκλογών

Οι τοπικές εκλογές διε­ξά­γο­νται σε συν­θή­κες σημα­ντι­κής υπο­βάθ­μι­σης του θεσμι­κού ρόλου της Τοπικής Αυτο­διοί­κη­σης. Η κρίση των οικο­νο­μι­κών της Τ.Α. είναι βέβαια ο βασικός παρά­γο­ντας που έχει οδη­γή­σει στην ουσια­στική απο­δυ­νά­μωσή της. Υπάρχει όμως και ένας δεύ­τε­ρος σημα­ντι­κός παράγων, ο οποίος οδηγεί επίσης σε θεσμική απο­δυ­νά­μωση, πολι­τι­κού και κοι­νω­νι­κού χαρα­κτήρα. Οι νέοι θεσμοί της Τοπικής Αυτο­διοί­κη­σης (Καλ­λι­κρα­τι­κοί δήμοι και περι­φέ­ρειες), στην ουσία, αντί να προ­σελ­κύ­ουν, απο­μα­κρύ­νουν τον πολίτη από την πολι­τική δια­δι­κα­σία. Η μεταρ­ρύθ­μιση του «Καλ­λι­κράτη», με τη συνέ­νωση ιστο­ρικά και κοι­νω­νικά ανο­μοιο­γε­νών περιο­χών, απο­ξε­νώ­νει και απο­μα­κρύ­νει σημα­ντικά τους πολίτες από την τοπική πολι­τική, ενώ ταυ­τό­χρονα μειώνει δρα­στικά και το κοι­νω­νικό ενδια­φέ­ρον για αυτές. Ως αξίωμα, ο νέος «καλ­λι­κρα­τι­κός» δήμαρ­χος τοπο­θε­τεί­ται πιο κοντά στον «έπαρχο», παρά στον παρα­δο­σιακό δήμαρχο/κοι­νο­τάρχη.

Οι αντι­θέ­σεις που πυρο­δό­τησε η εφαρ­μογή του σχεδίου και η κοι­νω­νική δυσα­ρέ­σκεια που παρή­γαγε μάλλον συγκα­λύ­πτο­νται και υπο­βαθ­μί­ζο­νται. Ωστόσο, στην πραγ­μα­τι­κό­τητα, το 64% των πολιτών θεωρεί το «καλ­λι­κρα­τικό» σχέδιο απο­τυ­χη­μένο και -σημαντικότερο- το 60% (δηλαδή 6 στους 10) πιστεύει ότι ο παλιός δήμος ή η κοι­νό­τητα όπου κατοι­κού­σαν δεν ωφε­λή­θηκε από τις συνε­νώ­σεις (Public Issue, Ερευνα Πολι­τι­κής Συγκυ­ρίας, Μάρτιος 2014).

Μετά τον «Καλ­λι­κράτη», οι δημο­τι­κές εκλογές έχουν χάσει το ειδικό ενδια­φέ­ρον που δια­τη­ρού­σαν παρα­δο­σιακά. Οι ιστο­ρι­κοί δήμοι και κοι­νό­τη­τες της χώρας από 6.000 περιο­ρί­στη­καν με το σχέδιο «Καπο­δί­στριας» σε περίπου 1.000 και τώρα με τον «Καλ­λι­κράτη» σε 325. Ανα­λο­γικά, μειώ­θη­καν δρα­στικά οι υπο­ψή­φιοι δήμαρ­χοι και οι συν­δυα­σμοί, άρα και οι άμεσα συμ­με­τέ­χο­ντες και ενδια­φε­ρό­με­νοι -για το τοπικό εκλο­γικό διακύβευμα- πολίτες. Ανα­με­νό­μενα, το ενδια­φέ­ρον των πολιτών θα είναι εφεξής περιο­ρι­σμένο και η συμ­με­τοχή τους ακόμη και στις δημο­τι­κές αβέβαιη. Από την άλλη πλευρά, ούτε η «περι­φέ­ρεια», η νέα αιρετή διοι­κη­τική βαθμίδα που δια­δέ­χθηκε τη «νομαρ­χία», δια­θέ­τει την ιστο­ρι­κό­τητα του «νομού», ούτε η περι­φε­ρειακή ταυ­τό­τητα στην Ελλάδα, παρότι υπαρκτή ώς ένα βαθμό, είναι σε θέση να κινη­το­ποι­ή­σει σημα­ντικά το εκλο­γικό σώμα.

Η ψήφος των ευρω­ε­κλο­γών

Για πρώτη φορά, από το 1981, οι ευρω­ε­κλο­γές διε­ξά­γο­νται ταυ­τό­χρονα με τις δημο­τι­κές (και τις περι­φε­ρεια­κές) εκλογές. Στην ιστορία της συγκε­κρι­μέ­νης μορφής εκλο­γι­κής ανα­μέ­τρη­σης, μεταξύ των επτά που έχουν πραγ­μα­το­ποι­η­θεί στην Ελλάδα από το 1981, μόνον δύο (1981, 1989) πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν ταυ­το­χρό­νως με βου­λευ­τική ανα­μέ­τρηση. Από τις υπό­λοι­πες, οι ευρω­ε­κλο­γές του 2004 ακο­λού­θη­σαν την εθνική ανα­μέ­τρηση του ίδιου έτους (Μάρτιος 2004) και τέσ­σε­ρις πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν κατά τη διάρ­κεια του εκλο­γι­κού κύκλου (1984, 1994, 1999, 2009), το αμέσως προη­γού­μενο -των αντί­στοι­χων εθνικών αναμετρήσεων- έτος.

Η πρω­το­φα­νής χει­ρα­γω­γική ρύθμιση για τον χρόνο των ευρω­ε­κλο­γών που προ­ω­θή­θηκε, αλλά­ζο­ντας το μονα­δικό εκλο­γικό σύστημα που παρέ­μενε σταθερό στην Ελλάδα από το 1981, δεν πρό­κει­ται βεβαίως να αντι­σταθ­μι­στεί με την καθιέ­ρωση του σταυρού προ­τί­μη­σης στις ευρω­ε­κλο­γές, άλλη μία «σημα­ντική μεταρ­ρύθ­μιση», που προ­ω­θεί­ται την τελευ­ταία στιγμή, χωρίς «δια­βού­λευση».

Ούτως ή άλλως, οι ευρω­παϊ­κές εκλογές συνι­στούν μια ιδιό­μορφη εκλο­γική δια­δι­κα­σία, αρκετά δια­φο­ρε­τική από τις αντί­στοι­χες εκλογές για την ανά­δειξη του Εθνικού Κοι­νο­βου­λίου και θεω­ρού­νται, όπως και οι τοπικές, εκλογές «δεύ­τε­ρης τάξης» (second order elections). Ο θεσμι­κός ρόλος τους υπήρξε δια­χρο­νικά περι­θω­ρια­κός, ήδη πολύ πριν από την κρίση. Η κρίση και οι πολι­τι­κοί μετα­σχη­μα­τι­σμοί της Ε.Ε. ολο­κλή­ρω­σαν απλώς την προ­ϋ­πάρ­χουσα ιστο­ρική τάση.

Η γενική (ορθή) πεποί­θηση του εκλο­γι­κού σώματος, πως στις ευρω­ε­κλο­γές «δια­κυ­βεύ­ο­νται πολύ λιγό­τερα» απ’ ό,τι στις εθνικές εκλογές, εξηγεί το μηδα­μινό ενδια­φέ­ρον και τη χαμηλή συμ­με­τοχή. Στις χώρες της Ε.Ε., στην πλειο­νό­τητα μάλιστα των οποίων η ψήφος είναι προ­αι­ρε­τική, η σημασία τους για το εκλο­γικό σώμα εκτός από περιο­ρι­σμένη είναι και φθί­νουσα. Στις ευρω­ε­κλο­γές του 2004 η πανευ­ρω­παϊκή συμ­με­τοχή περιο­ρί­στηκε στο 45,5% και στις τελευ­ταίες του 2009 μόλις στο 43%, ενώ φέτος ανα­μέ­νε­ται και περαι­τέρω υπο­χώ­ρηση.

Θα πρέπει να σημειω­θεί, επίσης, ότι στην Ελλάδα οι προη­γού­με­νες ευρω­ε­κλο­γές του 2009 -και μάλιστα προ κρίσης-, σημα­το­δό­τη­σαν τη μεγα­λύ­τερη κατάρ­ρευση της συμ­με­το­χής μετα­πο­λι­τευ­τικά, με το εκλο­γικό σώμα να περιο­ρί­ζε­ται σε μόλις 5.261.000 ψηφί­σα­ντες.

Λόγω του ιδιό­τυ­που χαρα­κτήρα των ευρω­ε­κλο­γών, οι προ­ε­κλο­γι­κές δημο­σκο­πή­σεις για τις ευρω­ε­κλο­γές είναι λιγό­τερο ακρι­βείς και θεω­ρού­νται λιγό­τερο αξιό­πι­στες από τις αντί­στοι­χες έρευνες για τις εθνικές εκλογές. Αυτό συμ­βαί­νει διότι οι ψηφο­φό­ροι, όταν απα­ντούν σε δημο­σκο­πή­σεις ευρω­ε­κλο­γών, συνήθως έχουν στο μυαλό τους τις εθνικές εκλογές.

Ακόμη, σημα­ντι­κός αριθμός εκλο­γέων, αν και δηλώνει πρόθεση ψήφου, τελικά δεν προ­σέρ­χε­ται στην κάλπη. Ειδικά αυτή τη φορά, οι πρό­σθε­τοι λόγοι της αποχής, που ανα­φέρ­θη­καν παρα­πάνω συνο­πτικά, θα ανα­γκά­σουν στο τέλος ένα σημα­ντικό τμήμα του εκλο­γι­κού σώματος να απέχει ακούσια, γεγονός που δεν το έχει συνει­δη­το­ποι­ή­σει ή δεν είναι «πολι­τι­κώς ορθό» να το δηλώσει σε μια δημο­σκό­πηση.

Επο­μέ­νως, αυτή τη στιγμή δεν είναι δυνατόν να υπάρξει ασφαλής πρό­βλεψη του εκλο­γι­κού απο­τε­λέ­σμα­τος των ευρω­ε­κλο­γών, ούτε και ακριβής εκτί­μηση του τελικού μεγέ­θους της αποχής, που θα το καθο­ρί­σει. Ωστόσο, όπως δια­κρί­νε­ται εύκολα στο διά­γραμμα 1, μπορεί κανείς να υπο­θέ­σει βάσιμα σε ποια κατεύ­θυνση θα μπο­ρούσε να λει­τουρ­γή­σει η πιθανή αύξηση της αποχής.

Του Γιάννη Μαυρή Πολι­τι­κός επι­στή­μο­νας Ph.D, πρό­ε­δρος & διευ­θύ­νων σύμ­βου­λος της Public Issue

Πηγή: Εφη­με­ρίδα των Συντα­κτών