Το χρονικό της αθόρυβης διπλωματίας για το Αιγαίο

Το 2003 στην Ελλάδα το ΠΑΣΟΚ του Κώστα Σημίτη βρι­σκό­ταν ήδη σε δια­δι­κα­σία αλλαγών ενόψει των επερ­χό­με­νων εκλογών, ενώ στην Τουρκία ανέ­τειλε το άστρο του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντο­γάν. Η Ελλάδα ήταν λίγο πριν από την αλλαγή στην εξουσία έπειτα από μια δεκα­ε­τία ΠΑΣΟΚ, ενώ στην Τουρκία άρχιζε η πολι­τική παντο­κρα­το­ρία του AKP. Και στις δύο πλευρές, ήδη από το 2002 είχε εμπε­δω­θεί η βεβαιό­τητα ότι έως τον Δεκέμ­βριο του 2004 ή στις αρχές του 2005, υπήρχε η δυνα­τό­τητα να τηρηθεί η πρό­βλεψη του Ελσίνκι περί διευ­θέ­τη­σης των διμερών δια­φο­ρών της Τουρ­κίας με κράτη-μέλη της Ε.Ε., ώστε να προ­χω­ρή­σουν στο επόμενο βήμα οι συζη­τή­σεις για τις εντα­ξια­κές δια­πραγ­μα­τεύ­σεις. Την περα­σμένη Κυριακή (9 Ιουνίου 2019) σε ένα εκτενές άρθρο του στην «Κ», ο κ. Κ. Σημίτης ανα­φέρ­θηκε στους κιν­δύ­νους που εξα­κο­λου­θούν να υπάρ­χουν στο Αιγαίο, λόγω των εκκρε­μών δια­φο­ρών Ελλάδας – Τουρ­κίας που παρα­μέ­νουν ανε­πί­λυ­τες. Πρό­σθεσε, επι­πλέον, ότι σε δύο περιό­δους υπήρξαν «συστη­μα­τι­κές δια­πραγ­μα­τεύ­σεις» και ιδιαί­τερα κατά τα χρόνια 2002-2004 και 2010-2012.

Οι συνα­ντή­σεις

Κατά την πρώτη περίοδο, η οποία θα μπο­ρούσε να επε­κτα­θεί και να συμπε­ρι­λά­βει τα χρόνια από το 2000 έως και το 2004, η προ­ο­πτική που είχε δημιουρ­γή­σει το Ελσίνκι λει­τουρ­γούσε ως μαγνή­της για την Αγκυρα, το διπλω­μα­τικό κατε­στη­μένο της οποίας ενε­πλάκη σε ενεργές δια­πραγ­μα­τεύ­σεις με την Αθήνα. Αρχικά, όπως ανα­φέ­ρουν στην «Κ» πολύ καλά πλη­ρο­φο­ρη­μέ­νες πηγές, οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις αυτές ήταν άτυπες, «μυστι­κές», όπως είθι­σται να περι­γρά­φο­νται. Πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν τρεις συνα­ντή­σεις ανάμεσα σε δύο πρόσωπα, τον Τούρκο διπλω­μάτη Φαρούκ Λόογλου και τον καθη­γητή Χρήστο Ροζάκη, στενό συνερ­γάτη του κ. Σημίτη και άνθρωπο με βαθιά γνώση των ζητη­μά­των που συζη­τή­θη­καν τότε, όπως τα χωρικά ύδατα και η υφα­λο­κρη­πίδα. Οι συνα­ντή­σεις αυτές δεν πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν ούτε σε τουρ­κικό ούτε σε ελλη­νικό έδαφος, όμως, σύντομα, κάποιες διαρ­ροές που έγιναν στον Τύπο οδή­γη­σαν στην απόφαση για επι­ση­μο­ποί­ηση των επαφών.

Αρχικά, ο κ. Λόογλου δια­τή­ρησε κάποιον ρόλο, ωστόσο στη συνέ­χεια οι διε­ρευ­νη­τι­κές πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν ανάμεσα στον τότε γ.γ. του υπουρ­γείου Εξω­τε­ρι­κών Ανα­στά­σιο Σκο­πε­λίτη και σε έναν έμπειρο διπλω­μάτη, τον Ουγούρ Ζιγιάλ, ενώ μέχρις ενός σημείου, ώσπου να φύγει για την Ουά­σιγ­κτον, στις συζη­τή­σεις ενε­πλάκη και ο κ. Λόογλου. Οι κ. Σκο­πε­λί­της και Ζιγιάλ συνα­ντή­θη­καν αθροι­στικά 22 φορές στο πλαίσιο των διε­ρευ­νη­τι­κών, με εναρ­κτή­ρια ημε­ρο­μη­νία τη 12η Μαρτίου 2002. Αντι­κεί­μενο ήταν ο καθο­ρι­σμός χωρικών υδάτων στο Αιγαίο, αν και από την τουρ­κική πλευρά ετέθη και ζήτημα υφα­λο­κρη­πί­δας, το οποίο συζη­τή­θηκε εκτενώς. Και τότε, όπως και τώρα, πάγια θέση των Τούρκων είναι η από­κτηση υφα­λο­κρη­πί­δας στα δυτικά Λέσβου, Χίου και νότια Λήμνου και Αγίου Ευστρα­τίου, όπου υπάρ­χουν μεγάλες εκτά­σεις διεθνών υδάτων. Στις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις δια­φαι­νό­ταν μια συνα­ντί­ληψη ως προς την επέ­κταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια (ν.μ.) σε όλες τις ηπει­ρω­τι­κές ακτές της Ελλάδας, προ­φα­νώς στο Αιγαίο.

Το σημείο το οποίο παρέ­μενε ασαφές, ήταν ο τρόπος με τον οποίο θα πραγ­μα­το­ποιού­νταν η μερική επέ­κταση των χωρικών υδάτων στα νησιά του Αιγαίου. Η Ελλάδα τασ­σό­ταν υπέρ μιας κλι­μα­κω­τής επέ­κτα­σης (6, 8, 9 και 12), ώστε να μην εμπο­δί­ζε­ται η διεθνής ναυ­σι­πλοΐα, ενώ η τουρ­κική πλευρά είχε μια δια­φο­ρε­τική ερμη­νεία, καθώς εξέ­φραζε ενστά­σεις για την κλι­μα­κωτή επέ­κταση, τασ­σό­μενη αλλού υπέρ των 6 και αλλού υπέρ των 12 ν.μ. Σε περί­πτωση συμ­φω­νίας, ανα­λό­γως θα προ­σαρ­μο­ζό­ταν και ο ενα­έ­ριος χώρος (ως γνωστόν η Ελλάδα έχει παντού εναέριο χώρο 10 ν.μ.). Παρά τις δια­φο­ρές που υπήρχαν, το 2003 είχε δια­μορ­φω­θεί μια εικόνα πιθανής συμ­φω­νίας, ώστε να κλείσει για τα χωρικά ύδατα, αλλά και να γίνει από κοινού προ­σφυγή στο Διεθνές Δικα­στή­ριο της Χάγης. Οπως υπο­λο­γί­ζουν πηγές με γνώση των συζη­τή­σεων, η Ελλάδα από περίπου 40% του Αιγαίου το οποίο υπά­γε­ται στην εθνική επι­κρά­τεια (χωρικά ύδατα), θα πήγαινε περίπου στο 60%, με την Τουρκία να κινεί­ται, αντι­στοί­χως, από το περίπου 6% στο 8%-9%. Προ­φα­νώς, η υπό­λοιπη έκταση θα απο­τε­λούσε τα διεθνή ύδατα. Υπεν­θυ­μί­ζε­ται ότι η ελεύ­θερη ναυ­σι­πλοΐα είναι υπερ­κεί­μενη των εθνικών χωρικών υδάτων.

Στη συνέ­χεια ξεκί­νησε μια πρώτη συζή­τηση για την έκδοση ενός κοινού ανα­κοι­νω­θέ­ντος. Σε αυτό, υπήρχαν λεπτο­μέ­ρειες για το τεχνικό σκέλος, ωστόσο υπήρχαν δια­φω­νίες για το πολι­τικό. Οι Τούρκοι επι­θυ­μού­σαν την έκδοση νόμου, ενώ στην Αθήνα επι­κρα­τούσε η εκδοχή κοινού ανα­κοι­νω­θέ­ντος. Τελικά δεν ελήφθη καμία απόφαση, λόγω των πολι­τι­κών εξε­λί­ξεων στην Ελλάδα. Στα τέλη του 2003, σε μια σύσκεψη που ήταν παρό­ντες, εκτός από τον κ. Σημίτη και τον Γιώργο Παπαν­δρέου ως υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών, ο Χάρης Παμπού­κης, ο Νίκος Θέμελης, ο πρέσβης Θεό­δω­ρος Σωτη­ρό­που­λος, ο κ. Ροζάκης, αλλά και ο πρέσβης Ανα­στά­σιος Σκο­πε­λί­της, απο­φα­σί­στηκε να μην ανα­λη­φθεί καμία πρω­το­βου­λία. Λίγες εβδο­μά­δες αργό­τερα, στις 6 Ιανουα­ρίου 2004, ο κ. Σημίτης έδινε το «δαχτυ­λίδι» της δια­δο­χής του ΠΑΣΟΚ στον Γιώργο Παπαν­δρέου. Δεν ήταν καιρός για τολ­μη­ρές απο­φά­σεις στα εθνικά.

Εξαι­ρε­τικά απο­κα­λυ­πτικό για όσα έγιναν εκείνη την εποχή είναι το βιβλίο που έγραψε ο διπλω­μά­της Ντενίζ Μπιο­λιούκ­μπασι χρόνια αργό­τερα, το 2011 («Η απο­βά­θρα του υπουρ­γείου Εξω­τε­ρι­κών – 34 χρόνια στο υπουρ­γείο». Εκδό­θηκε στην Κων­στα­ντι­νού­πολη από τον οίκο Doğan Kitap, ωστόσο δεν έχει μετα­φρα­στεί στα ελλη­νικά). O Μπιο­λιούκ­μπασι (παραι­τή­θηκε το 2007 από το ΥΠΕΞ για να πολι­τευ­θεί με το υπε­ρε­θνι­κι­στικό ΜΗΡ, το 2018 πέθανε), που ήταν το 2002-2003 μέλος των τουρ­κι­κών αντι­προ­σω­πειών, αφιέ­ρωσε ένα κεφά­λαιο στο βιβλίο των 600 σελίδων με τίτλο: «Η δια­δι­κα­σία μυστι­κών δια­πραγ­μα­τεύ­σεων περί θεμάτων Αιγαίου». Παρου­σί­ασε σε σημα­ντικό βαθμό την τουρ­κική εκδοχή, υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι οι Ελληνες πολι­τι­κοί δια­στρέ­βλω­ναν τη δια­δι­κα­σία «προ­κει­μέ­νου να χει­ρα­γω­γή­σουν την κοινή τους γνώμη και να απο­κτή­σουν πολι­τικό όφελος στην εσω­τε­ρική πολι­τική σκηνή».

Ο Μπιο­λιούκ­μπασι περιέ­γραψε τις δια­φο­ρές που συζη­τούσε η Ελλάδα με την Τουρκία στις διε­ρευ­νη­τι­κές. Οπως έγραφε «υπό τον όρο “συνο­ρια­κές δια­φο­ρές” του Διε­θνούς Δικαίου εντάσ­σο­νται, πέραν της οριο­θέ­τη­σης της υφα­λο­κρη­πί­δας του Αιγαίου, επίσης θέματα ενα­έ­ριου χώρου στο Αιγαίο, η απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­ηση των νησιών του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου και το καθε­στώς των νησιών, βρα­χο­νη­σί­δων και βράχων, όπως τα Ιμια [στο πρω­τό­τυπο Κάρντακ], η κυριαρ­χία των οποίων αμφι­σβη­τεί­ται». Τάδε έφη το 2011 ο Μπιο­λιούκ­μπασι, ο οποίος περιέ­γραφε αυτό που συνέβη το 2004 ως πολι­τική δια­χεί­ριση από το απερ­χό­μενο ΠΑΣΟΚ, ενόψει της ανερ­χό­με­νης Ν.Δ.

Πράγ­ματι, η αλλαγή της κυβέρ­νη­σης το 2004 έφερε ορι­σμέ­νες αλλαγές στην αντι­με­τώ­πιση της συγκε­κρι­μέ­νης συζή­τη­σης. Στους Τούρ­κους προ­τά­θηκε τότε μια τρο­πο­ποι­η­μένη εκδοχή όλων όσα είχαν συζη­τη­θεί την περίοδο 2002-2003. Ωστόσο, η συζή­τηση για το σχέδιο Ανάν στην Κύπρο και, μετέ­πειτα, οι συμ­φω­νίες για οριο­θέ­τηση ΑΟΖ ανάμεσα στην Κυπριακή Δημο­κρα­τία και όμορες χώρες, αρχί­ζουν να τραβούν το βλέμμα των Τούρκων από το Αιγαίο προς την Ανα­το­λική Μεσό­γειο. Η Ελλάδα προ­χώ­ρησε σε ορι­σμέ­νες αντι­προ­τά­σεις το 2006, οι οποίες συν­δέ­ο­νταν, όμως, κυρίως με το καθε­στώς των πτήσεων πάνω από το Αιγαίο.

Η πρόοδος

Το 2009 αμέσως μετά την εκλογή του Γιώργου Παπαν­δρέου στην πρω­θυ­πουρ­γία οι συζη­τή­σεις ανα­ζω­πυ­ρώ­θη­καν. Ο κ. Παπαν­δρέου έκανε τον Οκτώ­βριο το πρώτο ταξίδι του στην Κων­στα­ντι­νού­πολη, ενώ εντός του ίδιου μήνα ο κ. Ερντο­γάν του έγραψε επι­στολή, όπου, μάλιστα, ζητούσε τον προσ­διο­ρι­σμό κατα­λη­κτι­κής ημε­ρο­μη­νίας για τη δια­πραγ­μά­τευση. Ο κ. Παπαν­δρέου απά­ντησε στα τέλη Ιανουα­ρίου, με καθυ­στέ­ρηση σχεδόν τριών μηνών, στον κ. Ερντο­γάν, ενώ ενδιά­μεσα την ευθύνη για τις διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές ανέ­λα­βαν δύο εμπει­ρό­τα­τοι διπλω­μά­τες, ο Παύλος Απο­στο­λί­δης και ο Φερι­ντούν Σινιρ­λί­ο­γλου. Η επί­σκεψη του κ. Ερντο­γάν στην Αθήνα τον Μάιο του 2010 καλ­λιέρ­γησε τις προσ­δο­κίες ότι οι διε­ρευ­νη­τι­κές που ξεκι­νού­σαν πάλι, θα μπο­ρού­σαν να οδη­γή­σουν σε ένα πλαίσιο συμ­φω­νίας Ελλάδας και Τουρ­κίας για το Αιγαίο.

Πηγές με γνώση όσων διη­μεί­φθη­σαν τότε, ανα­φέ­ρουν ότι από την άνοιξη του 2010 έως το τέλος του χρόνου είχε γίνει τόσο σημα­ντική πρόοδος, που δημιούρ­γησε την αίσθηση ότι θα μπο­ρούσε να υπάρξει ακόμη και συμ­φω­νία. Του λόγου το αληθές υπο­δη­λώ­νουν και οι απο­κα­λύ­ψεις που έγιναν από τα Wikileaks πριν από λίγα χρόνια.

Σύμφωνα με τηλε­γρα­φή­ματα της αμε­ρι­κα­νι­κής πρε­σβείας στην Αγκυρα, τον Σεπτέμ­βριο του 2009, η Τουρκία εμφα­νι­ζό­ταν πρόθυμη να μελε­τή­σει την επι­λε­κτική επέ­κταση της ελλη­νι­κής αιγια­λί­τι­δας ζώνης.

Ο τότε υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών Δημή­τρης Δρού­τσας έδειξε να ανη­συ­χεί με τη δια­χεί­ριση των δια­πραγ­μα­τεύ­σεων, ενώ στενοί συνερ­γά­τες του κ. Παπαν­δρέου, όπως ο Χάρης Παμπού­κης, προ­βλη­μα­τί­ζο­νταν ιδιαι­τέ­ρως για το ζήτημα των «γκρίζων ζωνών». Θεω­ρη­τικά το καλο­καίρι του 2011, όταν ο κ. Παπαν­δρέου σκόπευε να αντα­πο­δώ­σει την επί­σκεψη του κ. Ερντο­γάν στην Αθήνα, μετα­βαί­νο­ντας στην Αγκυρα, θα μπο­ρού­σαν να λυθούν και οι τελευ­ταίες λεπτο­μέ­ρειες. Ωστόσο, το καλο­καίρι του 2011 ήταν πολύ δια­φο­ρε­τικό για τον κ. Παπαν­δρέου αλλά και την Ελλάδα του πρώτου μνη­μο­νίου, καθώς οδήγησε στα­διακά στην πτώση της κυβέρ­νη­σης.

Ο επί­λο­γος

Επί συγκυ­βέρ­νη­σης Ν.Δ. – ΠΑΣΟΚ και επί των ημερών πιο συγκε­κρι­μένα του Ευάγ­γε­λου Βενι­ζέ­λου στο υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών, έγινε μια από­πειρα να διευ­κο­λυν­θεί η συζή­τηση για την υφα­λο­κρη­πίδα, ακόμα και αν οι διε­ρευ­νη­τι­κές για τα χωρικά ύδατα δεν προ­χω­ρού­σαν. Λίγο νωρί­τερα, επί των ημερών του Δημήτρη Αβρα­μό­που­λου στο υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών, κατα­γρά­φηκε μια μάλλον έντονη ενδο­κυ­βερ­νη­τική σύγκρουση, λόγω του σχε­δια­σμού που υπήρχε για κατά­θεση των εξω­τε­ρι­κών ορίων της υφα­λο­κρη­πί­δας και ανα­κή­ρυξη ΑΟΖ. Τελικά, ο σχε­δια­σμός αυτός δεν υλο­ποι­ή­θηκε. Στα τέλη του 2015, οι διε­ρευ­νη­τι­κές «ζεστά­θη­καν» ξανά, ωστόσο η από­πειρα πρα­ξι­κο­πή­μα­τος τον Ιούλιο του 2016 στην Τουρκία ουσια­στικά οδήγησε κάθε πιθανή εξέλιξη σε αυτόν τον τομέα στις ελλη­νι­κές καλέν­δες.