Μακεδονικό: Οι βασικοί σταθμοί μιας διπλωματικής περιπέτειας

Άλλοτε δημόσια με επί­ση­μες πρω­το­βου­λίες, άλλοτε παρα­σκη­νιακά, είτε σε διμερές επίπεδο είτε με μεσο­λα­βη­τές, οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις της Ελλάδας, με τη Severna Makedonja (Βόρεια Μακε­δο­νία), πλέον, γνώ­ρι­σαν περιό­δους έντασης και ύφεσης, νεκρά δια­στή­ματα και πυκνά γεγο­νότα, ισχυρές παρεμ­βά­σεις τρίτων χωρών και διεθνών οργα­νι­σμών, που τελικά οδή­γη­σαν στη συμ­φω­νία που ανα­μέ­νε­ται να υπο­γρα­φεί σήμερα από τους υπουρ­γούς Εξω­τε­ρι­κών Ντι­μι­τρόφ και Κοτζιά.

 

Η επίσημη δια­πραγ­μα­τευ­τική δια­δι­κα­σία άρχισε λίγο μετά τη δια­κή­ρυξη της ανε­ξαρ­τη­σίας τής μέχρι τότε Σοσια­λι­στι­κής Δημο­κρα­τίας της Μακε­δο­νίας από την Ομο­σπον­διακή Δημο­κρα­τία της Γιου­γκο­σλα­βίας στις 24 Ιανουα­ρίου 1991. Οι εξε­λί­ξεις τότε ήταν δρα­μα­τι­κές καθώς η Γιου­γκο­σλα­βία δια­λύ­ο­νταν και οι χώρες που την συγκρο­τού­σαν, η μία μετά την άλλη γίνο­νταν ανε­ξάρ­τη­τες Δημο­κρα­τίες. Πρω­τα­γω­νι­στικό ρόλο δια­δρα­μά­τισε η Γερ­μα­νία η οποία σε μια δρα­μα­τική συνε­δρί­αση των υπουρ­γών Εξω­τε­ρι­κών της ΕΕ στις 16 Δεκεμ­βρίου 1991, πίεσε και πέτυχε τη διάλυση της Γιου­γκο­σλα­βίας, ανα­γνω­ρί­ζο­ντας μονο­με­ρώς σε πρώτη φάση, την Κροατία, τη Σλο­βε­νία και τα Σκόπια προς τα οποία ωστόσο έθεσαν σειρά όρων:

 

Τα Σκόπια εκλή­θη­σαν να προ­σφέ­ρουν συνταγ­μα­τι­κές και πολι­τι­κές εγγυ­ή­σεις στους γεί­το­νές τους ότι: α) Δεν έχουν εδα­φι­κές διεκ­δι­κή­σεις, β) Δεν ασκούν εχθρική προ­πα­γάνδα, γ) Δεν χρη­σι­μο­ποιούν ονο­μα­σία που υπονοεί εδα­φι­κές διεκ­δι­κή­σεις.

 

Η Ελλάδα προ­σπά­θησε και μέσω της ΕΕ και μέσω κινή­σεων προς την μεγάλες χώρες, να απο­τρέ­ψει την αποδοχή της χώρας αυτής ως «Δημο­κρα­τίας της Μακε­δο­νίας». Δια­φαί­νο­νταν ήδη ότι η υπόθεση αυτή εξε­λίσ­σο­νταν σε δύσκολο διπλω­μα­τικό κεφά­λαιο και για τα Βαλ­κά­νια και για την Ευρώπη γενι­κό­τερα. Για τον λόγο αυτό, η ΕΕ άρχισε να παρεμ­βαί­νει.

 

Το πακέτο Πινέιρο

 

Στις 15 Ιανουα­ρίου 1992 και σύμφωνα με τη θέση της επι­τρο­πής Μπα­ντε­ντέρ η «Δημο­κρα­τία της Μακε­δο­νίας» ικα­νο­ποιεί τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις για την ανα­γνώ­ρισή της από την ΕΟΚ, αλλά στις 17 Φεβρουα­ρίου του ιδίου έτους το Συμ­βού­λιο Υπουρ­γών Εξω­τε­ρι­κών της ΕΕ ανα­θέ­τει στον προ­ε­δρεύ­ο­ντα Πορ­το­γάλο υπουργό Εξω­τε­ρι­κών Ζοάο Πινέιρο την «επι­κίν­δυνη απο­στολή» να βρει λύση στο θέμα της ονο­μα­σίας της ΠΓΔΜ. Ταυ­τό­χρονα οξύ­νε­ται η αντι­πα­ρά­θεση μεταξύ Αθήνας και Σκοπίων. Στα μεν Σκόπια ετοι­μά­ζουν κείμενο και ζητούν από τις Βρυ­ξέλ­λες να ανα­γνω­ρί­σουν τη «Δημο­κρα­τία της Μακε­δο­νίας». Την επομένη 18 Φεβρουα­ρίου, οι πολι­τι­κοί αρχηγοί απο­φα­σί­ζουν στην Αθήνα ότι δεν γίνεται απο­δε­κτή η λέξη «Μακε­δο­νία» ή παρά­γωγά της.

 

1 Απρι­λίου 1992. Μέσα σε αυτό το κλίμα ο υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών της Πορ­το­γα­λίας, που είχε την προ­ε­δρία της ΕΕ, προ­τεί­νει συμ­βι­βα­σμό Αθήνας -Σκοπίων κατα­θέ­το­ντας ένα πακέτο που περιε­λάμ­βανε το όνομα «Νοβο­μα­τσε­ντό­νια» («Νέα Μακε­δο­νία») και προ­έ­βλεπε επίσης:

α) Συμ­φω­νία για την επι­βε­βαί­ωση των υφι­στά­με­νων συνόρων των δύο χωρών,

β) ρήτρα ότι τα Σκόπια θα απο­κη­ρύ­ξουν επε­κτα­τι­κές βλέψεις ενα­ντίον της Ελλάδας και θα απο­θαρ­ρύ­νουν κάθε εχθρική δρα­στη­ριό­τητα ή προ­πα­γάνδα, και

γ) το όνομα «Νέα Μακε­δο­νία» ως συμ­βι­βα­στική λύση.

 

Η απόρ­ριψη της πρό­τα­σης προ­κά­λεσε ένταση εντός της ελλη­νι­κής κυβέρ­νη­σης και τελικά οδήγησε αργό­τερα στην παραί­τηση του Αντώνη Σαμαρά από τη θέση του υπουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών.

Δηλώ­σεις Πινέιρο

 

Έχει ιδιαί­τερο πολι­τικό και ιστο­ρικό ενδια­φέ­ρον πώς απο­τί­μησε την απο­στολή του και την απο­τυ­χία εξεύ­ρε­σης λύσης, ο ίδιος ο Πινέιρο χρόνια αργό­τερα, καθώς η πρότασή του απα­σχο­λεί ακόμη και σήμερα διπλω­μά­τες, πολι­τι­κούς και ιστο­ρι­κούς.

 

Σε δήλωσή του, στις 16 Νοεμ­βρίου 2004 στον ραδιο­φω­νικό σταθμό της Θεσ­σα­λο­νί­κης Alpha 96.5, ο Πορ­το­γά­λος πολι­τι­κός σημεί­ωσε: «Εκείνη την εποχή προ­σπα­θού­σαμε να έχουμε ένα πακέτο, στο οποίο το όνομα (Νέα Μακε­δο­νία) θα πήγαινε μαζί με μία δέσμη συγκε­κρι­μέ­νων μέτρων. […] Ήταν πολύ δύσκο­λες οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις γιατί εκείνη την περίοδο, ειδικά στην Ελλάδα, γινόταν μεγάλη κου­βέ­ντα για τη χρήση της λέξης Μακε­δο­νία. Εκείνη την εποχή λοιπόν προ­τεί­ναμε ότι ο όρος θα μπο­ρούσε τελικά να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί, μαζί όμως με ένα πακέτο, στο οποίο η σύνδεση της χρήσης του ονό­μα­τος και των σχέσεων της ΕΕ θα περ­νούσε μέσα από την Ελλάδα».

 

Στην ερώτηση για το εάν ο Αντώνης Σαμαράς και ο Κων­στα­ντί­νος Μητσο­τά­κης είχαν δια­φο­ρε­τική αντί­ληψη για το χει­ρι­σμό του ζητή­μα­τος σημεί­ωσε ότι αρχικά δια­τύ­πω­ναν δια­φο­ρε­τι­κές θέσεις, ωστόσο, στο τέλος είχαν και οι δύο την ίδια θέση.

 

Σε άλλες δηλώ­σεις του, στην εφη­με­ρίδα Καθη­με­ρινή στις 23 Δεκεμ­βρίου 2007, ο Πινέιρο, απα­ντώ­ντας σε ερώτηση αν κάτι ανάλογο με το “πακέτο Πινέιρο” θα ήταν δυνατόν τώρα, με αρκετή διο­ρα­τι­κό­τητα απά­ντησε:

 

«Πιστεύω ότι πρέπει βέβαια να υπάρ­ξουν προ­σαρ­μο­γές, όμως αν η ΠΓΔΜ θέλει να “ενσω­μα­τω­θεί”, εντός εισα­γω­γι­κών, στην Ευρώπη τότε θα πρέπει να κάνουν παρα­χω­ρή­σεις. Αν η Ελλάδα θέλει να δια­δρα­μα­τί­σει ρόλο, στα­θε­ρο­ποι­η­τικό ρόλο στην περιοχή τότε θα πρέπει και αυτή να κάνει παρα­χω­ρή­σεις. Έτσι ίσως το “πακέτο” μπορεί να επα­νέλ­θει, με τρο­πο­ποι­ή­σεις».

 

Η επόμενη φάση

 

Οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις και οι προ­σπά­θειες για την εξεύ­ρεση λύσης συνε­χί­ζο­νται. Τον Ιανουά­ριο του 1993, τρεις ευρω­παϊ­κές χώρες, το Ηνωμένο Βασί­λειο, η Γαλλία και η Ισπανία, προ­τεί­νουν συμ­βι­βα­στική επίλυση του θέματος για την ονο­μα­σία της ΠΓΔΜ, με μέτρα «οικο­δό­μη­σης εμπι­στο­σύ­νης πλην ονό­μα­τος». Την πρω­το­βου­λία αυτή απορ­ρί­πτει η ΠΓΔΜ, ενώ ο τότε Πρό­ε­δρός της, Κίρο Γκλι­γκό­ροφ, θεωρεί αστεία την πρόταση των τριών ευρω­παϊ­κών χωρών, για ένταξη της Δημο­κρα­τίας του στον ΟΗΕ με το όνομα FYROM (Πρώην Γιου­γκο­σλα­βική Δημο­κρα­τία της Μακε­δο­νίας).

 

Πάντως στις 25 Μαρτίου 1993 η Αθήνα δηλώνει ότι η ΠΓΔΜ απο­δέ­χθηκε σχέδιο από­φα­σης του ΟΗΕ, που προ­βλέ­πει δια­δι­κα­σία επί­λυ­σης του ζητή­μα­τος της ονο­μα­σίας του γει­το­νι­κού κράτους, υπό τους Όουεν και Βανς (πρώην υπουρ­γοί Εξω­τε­ρι­κών Μεγάλης Βρε­τα­νίας και ΗΠΑ, αντί­στοιχα). Η πρόταση αυτή προ­έ­βλεπε την υιο­θέ­τηση Μέτρων Οικο­δό­μη­σης Εμπι­στο­σύ­νης (ΜΟΕ), τη διαι­τη­σία για το ορι­στικό όνομα και την ένταξη της δημο­κρα­τίας αυτής στον ΟΗΕ υπό το προ­σω­ρινό όνομα ΠΓΔΜ.

 

Έτσι, λίγες ημέρες αργό­τερα στις 7 Απρι­λίου με την απόφαση 817 του Συμ­βου­λίου Ασφα­λείας, η ΠΓΔΜ γίνεται δεκτή στον ΟΗΕ χωρίς σημαία και με το όνομα Πρώην Γιου­γκο­σλα­βική Δημο­κρα­τία της Μακε­δο­νίας (ΠΓΔΜ , FYROM στα αγγλικά).

 

Λίγο αργό­τερα, στις 14 Μαΐου του ιδίου έτους, οι δια­με­σο­λα­βη­τές Βανς και Όουεν προ­τεί­νουν την ονο­μα­σία «Νέα Μακε­δο­νία».

 

Και η πρω­το­βου­λία αυτή απέτυχε καθώς στις 28 Μαΐου η ελλη­νική κυβέρ­νηση, δια του πρέσβη Γιώργου Παπού­λια, δημο­σιο­ποιεί την άρνησή της στην πρόταση Βανς- Όουεν για το ζήτημα της ΠΓΔΜ, επειδή δεν επι­τεύ­χθηκε συμ­φω­νία στο θέμα της ονο­μα­σίας. Δύο ημέρες αργό­τερα απορ­ρί­πτε­ται και από τα Σκόπια.

 

Πολλές φορές δια­κι­νού­νταν πλη­ρο­φο­ρίες για παρα­σκη­νια­κές πρω­το­βου­λίες της Σερβίας, που επίσημα του­λά­χι­στον δεν επι­βε­βαιώ­θη­καν αλλά και δεν δια­ψεύ­στη­καν. Στις 4 Ιουνίου 1993 γίνεται γνωστό ότι ο τότε πρό­ε­δρος της ΠΓΔΜ, Κίρο Γκλι­γκό­ροφ, απορ­ρί­πτει παρέμ­βαση ή πρω­το­βου­λία του τότε Σέρβου ηγέτη Σλό­μπο­νταν Μιλό­σε­βιτς να ονο­μα­στεί η ΠΓΔΜ «Σλα­βο­μα­κε­δο­νία».

 

Επα­νέρ­χε­ται ο Βανς

 

Στις 10 Μαρτίου 1994 ο Σάιρους Βανς ανα­πτύσ­σει έντονη κινη­τι­κό­τητα στη Γενεύη με τους υπουρ­γούς Εξω­τε­ρι­κών Ελλάδας και ΠΓΔΜ. Εκεί, ο Βανς εμφα­νί­ζε­ται με ένα νέο κείμενο συμ­φω­νίας, που όμως περι­λαμ­βά­νει πολλά στοι­χεία από το σχέδιο του 1993 που είχε απορ­ρι­φθεί.

 

Οι διερ­γα­σίες συνε­χί­ζο­νται, με τον Βανς να μετα­φέ­ρει την έδρα των συνο­μι­λιών στη Νέα Υόρκη όπου πραγ­μα­το­ποιού­νται συνε­χείς επαφές από 11-13 Ιουλίου 1994 με τους υπουρ­γούς Εξω­τε­ρι­κών Κάρολο Παπού­λια και Στέβο Τσερ­βεν­κόφ­σκι, παρου­σία και του απε­σταλ­μέ­νου του Λευκού Οίκου Μάθιου Νίμιτς.

 

Ταυ­τό­χρονα όμως στην Ευρώπη συνε­χί­ζο­νται οι επαφές με την εμπλοκή τρίτων χωρών.

 

Στις 12 Ιουλίου οι υπουρ­γοί Εξω­τε­ρι­κών Γερ­μα­νίας και Γαλλίας, Κλάους Κίνκελ και Αλέν Ζιπέ, προ­τεί­νουν με επι­στολή τους προς τον Κάρολο Παπού­λια την έναρξη δια­πραγ­μα­τεύ­σεων για την ονο­μα­σία. Η ελλη­νική κυβέρ­νηση δια­τυ­πώ­νει επι­φυ­λά­ξεις, αλλά τελικά απο­δέ­χε­ται την πρόταση και σημειώ­νει ότι ταυ­τό­χρονα βρί­σκε­ται σε εξέλιξη η πρω­το­βου­λία του μεσο­λα­βητή του ΟΗΕ Σάιρους Βανς.

 

Έρχεται το φθι­νό­πωρο του 1994 και οι διερ­γα­σίες εντεί­νο­νται σε όλα τα επίπεδα. Πρω­το­βου­λία έχει ανα­λά­βει και το Βερο­λίνο μέσω του ΥΠΕΞ Κλάους Κίνκελ που προ­τεί­νει, στις 3 Οκτω­βρίου, γεω­γρα­φικό προσ­διο­ρι­σμό στην ονο­μα­σία (Άνω ή Νέα Μακε­δο­νία), κάτι που ο Γκλι­γκό­ροφ απορ­ρί­πτει, αλλά όλα δεί­χνουν ότι επί­κει­νται εξε­λί­ξεις. Την επομένη ο Γκλι­γκό­ροφ απο­δέ­χε­ται αλλαγές στο Σύνταγμα και τη σημαία με αντάλ­λαγμα την άρση του ελλη­νι­κού εμπάρ­γκο.

Ωστόσο ένα μήνα αργό­τερα οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις ναυα­γούν με τα Σκόπια να υπα­να­χω­ρούν στα θέματα των συμ­βό­λων και της αλλαγής συντάγ­μα­τος

 

Η Ενδιά­μεση Συμ­φω­νία

 

Από τα μέσα του 1995 άρχισε να δια­φαί­νε­ται η προ­ο­πτική επί­τευ­ξης μιας συμ­φω­νίας μεταξύ Ελλάδας και ΠΓΔΜ που τελικά, μετά από έντονες διερ­γα­σίες και την έντονη εμπλοκή των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών επι­τεύ­χθηκε.

 

Λόγω της αδυ­να­μίας να υπάρξει μια ορι­στική και άμεσα εφαρ­μό­σιμη συμ­φω­νία, επι­τεύ­χθηκε η Ενδιά­μεση Συμ­φω­νία (Interim Accord) που υπο­γρά­φηκε στη Νέα Υόρκη στις 13 Σεπτεμ­βρίου 1995 από τους υπουρ­γούς Εξω­τε­ρι­κών Παπού­λια και Τσερ­βεν­κόφ­σκι.

 

Η συμ­φω­νία που υπο­γρά­φε­ται σήμερα, είναι η ορι­στική.

 

Σύμφωνα με τις προ­βλέ­ψεις της Ενδιά­με­σης Συμ­φω­νίας, η Ελλάδα και η ΠΓΔΜ δια­τυ­πώ­νουν την προ­σή­λωσή τους στον Κατα­στα­τικό Χάρτη του ΟΗΕ σχετικά με τη δια­τή­ρηση της περι­φε­ρεια­κής ειρήνης, του σεβα­σμού της ισχύ­ου­σας μεθο­ρια­κής γραμμής, και την αποχή από πράξεις βίας και αμοι­βαίων παρεμ­βά­σεων στις εσω­τε­ρι­κές τους υπο­θέ­σεις.

 

Συμ­φώ­νη­σαν επίσης, να προ­ω­θή­σουν μια σειρά ζητη­μά­των, προ­κει­μέ­νου να βελ­τιώ­σουν το κλίμα μεταξύ των δύο χωρών και να βελ­τι­στο­ποι­ή­σουν τη διμερή συνερ­γα­σία.

 

Στα άρθρα 1-8 γίνο­νταν μνεία σε σειρά Μέτρων Οικο­δό­μη­σης Εμπι­στο­σύ­νης (ΜΟΕ) μεταξύ των δύο χωρών. Επίσης, σύμφωνα με το άρθρο 5, οι δύο χώρες ανα­λάμ­βα­ναν την υπο­χρέ­ωση να συνε­χί­σουν τις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις με στόχο την εξεύ­ρεση βιώ­σι­μης λύσης στο επίμαχο ζήτημα του ονό­μα­τος.

 

Μετά από μια περίοδο ύφεσης στις διμε­ρείς σχέσεις, προ­τά­σεις και ιδέες για την επίλυση της εκκρε­μό­τη­τας της ονο­μα­σίας επα­νέρ­χο­νταν.

Ενόψει της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ το 2008 στο Βου­κου­ρέ­στι, ανα­πτύ­χθηκε έντονη κινη­τι­κό­τητα

Η τελευ­ταία πράξη

 

Στις 19 Φεβρουα­ρίου 2008 ο ειδικός μεσο­λα­βη­τής του ΟΗΕ, Μάθιου Νίμιτς, κατα­θέ­τει συμ­βι­βα­στική πρόταση με σύνθετη ονο­μα­σία, κατά τις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις στο ελλη­νικό υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών. Την επόμενη ημέρα η Ντόρα Μπα­κο­γιάννη ενη­με­ρώ­νει τους πολι­τι­κούς αρχη­γούς. Η πρόταση αυτή δεν έχει δοθεί επίσημα στη δημο­σιό­τητα αλλά στοι­χεία της διέρ­ρευ­σαν στον Τύπο.

 

Οι πλη­ρο­φο­ρίες γύρω από την πρω­το­βου­λία αυτή και την πολι­τική τής τότε κυβέρ­νη­σης εξα­κο­λου­θούν να απο­τε­λούν αντι­κεί­μενο αντι­πα­ρά­θε­σης μεταξύ της σημε­ρι­νής κυβέρ­νη­σης και της ΝΔ. Σε κάθε περί­πτωση, η ελλη­νική θέση τρο­πο­ποι­ή­θηκε σε σχέση με την απόφαση των πολι­τι­κών αρχηγών του 1992, με τη σύμφωνη γνώμη των περισ­σό­τε­ρων κομ­μά­των και συμπυ­κνώ­νε­ται στην ακό­λουθη: σύνθετη ονο­μα­σία της ΠΓΔΜ με γεω­γρα­φικό προσ­διο­ρι­σμό που θα ισχύει έναντι όλων και με παράλ­ληλη τρο­πο­ποί­ηση του συντάγ­μα­τος για την αντι­με­τώ­πιση του αλυ­τρω­τι­σμού.

 

Τελικά δεν υπήρξε συμ­φω­νία. Τα επόμενα χρόνια δεν υπήρξαν ουσια­στι­κές δια­πραγ­μα­τεύ­σεις εξαι­τίας της άκαμ­πτης στάσης του πρώην πρω­θυ­πουρ­γού Γκρού­εφ­σκι.

 

Η εκλογή του Ζόραν Ζάεφ στην πρω­θυ­πουρ­γία το 2017 απο­τέ­λεσε την αρχή για αλλαγή της στάσης της ΠΓΔΜ που έθεσε ως στρα­τη­γικό στόχο την ένταξη της χώρας του στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ. Από τις αρχές του 2018 άρχισε να ανα­πτύσ­σε­ται έντονη κινη­τι­κό­τητα με την άμεση εμπλοκή του Μάθιου Νίμιτς, την παρα­σκη­νιακή αλλά και δημόσια στήριξη των προ­σπα­θειών από όλες σχεδόν τις κυβερ­νή­σεις της Ευρώπης και τις ΗΠΑ που οδή­γη­σαν στη σημε­ρινή υπο­γραφή της ορι­στι­κής συμ­φω­νίας Ελλάδας -Βόρειας Μακε­δο­νίας.

Πηγή tanea.gr