Από τη Ρώμη του ’57 στην κρίση του ’17

Ο εορ­τα­σμός της 60ής επε­τεί­ου μιας ένω­σης 28 κρα­τών είναι ένα εντυ­πω­σια­κό γε­γο­νός. Αλλά καθώς σή­με­ρα, 25 Μαρ­τί­ου, τα κράτη-μέλη της Ευ­ρω­παϊ­κής Ενω­σης τι­μούν το γε­γο­νός, μία σειρά προ­βλη­μά­των σκιά­ζει το «πάρτι γε­νε­θλί­ων»: η Ευ­ρώ­πη αντι­με­τω­πί­ζει τη χει­ρό­τε­ρη υπαρ­ξια­κή κρίση της, που συ­γκρο­τεί­ται από το Brexit, το δη­μο­σιο­νο­μι­κό τραύ­μα, τις με­τα­να­στευ­τι­κές ροές και τον ανερ­χό­με­νο λαϊ­κι­σμό.

Η πρό­σλη­ψη της ιστο­ρί­ας της ευ­ρω­παϊ­κής ενο­ποί­η­σης έχει δια­μορ­φω­θεί από μια πα­σί­γνω­στη φράση της Συν­θή­κης της Ρώμης του 1957: ότι ο στό­χος ήταν μια «διαρ­κώς στε­νό­τε­ρη ένωση» («ever closer union»). Οι πο­λι­τι­κοί επι­στή­μο­νες προ­ώ­θη­σαν το «νέο λει­τουρ­γι­κό» μο­ντέ­λο για να εξη­γή­σουν ότι η συ­νέ­νω­ση της βιο­μη­χα­νί­ας άν­θρα­κα και χά­λυ­βα στις αρχές της δε­κα­ε­τί­ας του 1950 οδή­γη­σε σε νέα επέ­κτα­ση της συ­νερ­γα­σί­ας με τη δη­μιουρ­γία της Κοι­νής Αγο­ράς και αυτή με τη σειρά της θα οδη­γού­σε «ανα­πό­φευ­κτα» σε πο­λι­τι­κή και νο­μι­σμα­τι­κή ένωση. Ενα πο­λυ­χρη­σι­μο­ποι­η­μέ­νο κλισέ των Ευ­ρω­παί­ων αξιω­μα­τού­χων στις Βρυ­ξέλ­λες, που αντι­κα­τό­πτρι­ζε αυτήν ακρι­βώς την αντί­λη­ψη, συ­νέ­κρι­νε το ευ­ρω­παϊ­κό πρό­γραμ­μα με ένα πο­δή­λα­το που πρέ­πει να κι­νεί­ται για να μην πέσει.

Οι επι­στή­μο­νες αμ­φέ­βαλ­λαν από καιρό γι’ αυτό το απλου­στευ­τι­κό αφή­γη­μα, με τον Alan Milward να απο­τε­λεί τον ση­μα­ντι­κό­τε­ρο επι­κρι­τή του. Μετά την πρό­σφα­τη οι­κο­νο­μι­κή κρίση έχει γίνει σαφές ότι η ανα­πό­φευ­κτη πο­ρεία της «διαρ­κώς στε­νό­τε­ρης ένω­σης» δεν είναι δε­δο­μέ­νη. Αλλά και ο μύθος των «πα­τέ­ρων» της ενο­ποί­η­σης επί­σης κλο­νί­ζε­ται, κατά τη διάρ­κεια αυτού που ο Timothy Garton Ash όρισε ως τη «μετα-Τεί­χος εποχή» (postwall period). Ο μύθος αυτός έδινε έμ­φα­ση στο ιδε­α­λι­στι­κό στοι­χείο, προ­βάλ­λο­ντας τη συμ­φι­λί­ω­ση, την ει­ρή­νη και την έν­νοια του «κοι­νού σπι­τιού» βα­σι­σμέ­νου στην αλ­λη­λεγ­γύη – λι­γό­τε­ρο πει­στι­κά επι­χει­ρή­μα­τα σε μια εποχή κα­τα­κερ­μα­τι­σμού όπως η ση­με­ρι­νή.

Οι ρόλοι, τα κί­νη­τρα και τα εμπό­δια

Η πρώτη Κοι­νό­τη­τα, του Αν­θρα­κα και του Χά­λυ­βα (ΕΚΑΧ), υπήρ­ξε το απο­τέ­λε­σμα μιας γαλ­λι­κής πρω­το­βου­λί­ας (με εμπνευ­στή τον Ζαν Μονέ, τον επι­κε­φα­λής του γαλ­λι­κού οι­κο­νο­μι­κού σχε­δια­σμού), για τη συ­νέ­νω­ση των συ­να­φών βιο­μη­χα­νιών στην Ευ­ρώ­πη. Τα βα­θύ­τε­ρα κί­νη­τρα του εγ­χει­ρή­μα­τος έχουν απο­τε­λέ­σει αντι­κεί­με­νο συ­ζή­τη­σης με­τα­ξύ των ιστο­ρι­κών για δε­κα­ε­τί­ες. Οι υπο­στη­ρι­κτές του «νεο-λει­τουρ­γι­κού» μο­ντέ­λου ισχυ­ρί­στη­καν ότι ο Μονέ διεί­δε πως θα έθετε σε κί­νη­ση μια δια­δι­κα­σία επέ­κτα­σης της ενο­ποι­η­τι­κής δια­δι­κα­σί­ας με στόχο μια ευ­ρω­παϊ­κή ομο­σπον­δία. Πιο κρι­τι­κά προ­σα­να­το­λι­σμέ­νοι, άλλοι επι­στή­μο­νες εξή­γη­σαν ότι το σχέ­διο εξυ­πη­ρε­τού­σε τα γαλ­λι­κά συμ­φέ­ρο­ντα: η συ­νέ­νω­ση της βα­ριάς βιο­μη­χα­νί­ας έκανε την οι­κο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη της Δυ­τι­κής Γερ­μα­νί­ας λι­γό­τε­ρο απει­λη­τι­κή για τους άλ­λους. Η ενο­ποί­η­ση υπο­σχό­ταν ει­ρή­νη, ευ­η­με­ρία και δύ­να­μη.

Η οι­κο­νο­μι­κή ενο­ποί­η­ση και ει­δι­κά η Κοινή Αγορά, προ­βλε­πό­με­νη από τη Συν­θή­κη της Ρώμης, συ­νέ­σφι­ξαν τους δε­σμούς με­τα­ξύ των δυ­τι­κο­ευ­ρω­παϊ­κών χωρών, που είχαν πο­λε­μή­σει με­τα­ξύ τους σε δύο πα­γκό­σμιους πο­λέ­μους. Η συμ­με­το­χή στην ευ­ρω­παϊ­κή ολο­κλή­ρω­σε απο­κα­θι­στού­σε το κύρος της Δυ­τι­κής Γερ­μα­νί­ας και της Ιτα­λί­ας, πρώην μελών του Αξονα, ως πα­ρα­γό­ντων της διε­θνούς ζωής. Στη Γαλ­λία και στις χώρες της Μπε­νε­λούξ, έδινε τη δυ­να­τό­τη­τα να επω­φε­λη­θούν από –και σε ένα βαθμό να ελέγ­ξουν– τη γερ­μα­νι­κή ανά­καμ­ψη. Για πολ­λούς με­τα­πο­λε­μι­κούς ηγέ­τες, η φρίκη του Δευ­τέ­ρου Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου και η συ­νει­δη­το­ποί­η­ση των συ­νε­πειών του εθνι­κι­σμού ήταν ση­μα­ντι­κά κί­νη­τρα. Η ενο­ποί­η­ση αφαί­ρε­σε τα εμπό­δια για το εμπό­ριο και ενί­σχυ­σε την οι­κο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη οδη­γώ­ντας σε επί­πε­δα ευ­η­με­ρί­ας πρω­τό­γνω­ρα. Στο επί­πε­δο της ισχύ­ος, όμως, τα απο­τε­λέ­σμα­τα δεν ήταν ανά­λο­γα. Το Πα­ρί­σι πί­στευε ότι η ισχύς των άλλων μελών θα προ­σε­τί­θε­το στη γαλ­λι­κή, αλλά οι συ­χνές εσω­τε­ρι­κές δια­φω­νί­ες δεν επέ­τρε­ψαν κάτι τέ­τοιο. Οι προ­σπά­θειες για τη συ­γκρό­τη­ση κοι­νής ευ­ρω­παϊ­κής εξω­τε­ρι­κής πο­λι­τι­κής απέ­φε­ραν απο­τε­λέ­σμα­τα, στην κα­λύ­τε­ρη πε­ρί­πτω­ση, απο­γοη­τευ­τι­κά.

Η ανά­πτυ­ξη της ΕΟΚ/Ε.Ε. έλαβε χώρα σε ένα συ­γκε­κρι­μέ­νο γε­ω­πο­λι­τι­κό πλαί­σιο, το ψυ­χρο­πο­λε­μι­κό. Οι ΗΠΑ εν­θάρ­ρυ­ναν ενερ­γά την ενο­ποί­η­ση. Ολοι οι Αμε­ρι­κα­νοί πρό­ε­δροι, από τον Τρού­μαν έως τον Ομπά­μα, συμ­βού­λευ­σαν τη Βρε­τα­νία να παί­ξει κε­ντρι­κό ρόλο στην ευ­ρω­παϊ­κή ενο­ποί­η­ση και να την ενι­σχύ­σει. Με την αμε­ρι­κα­νι­κή στρα­τιω­τι­κή προ­στα­σία και την οι­κο­νο­μι­κή ενί­σχυ­ση μέσω του Σχε­δί­ου Μάρ­σαλ, η Ευ­ρώ­πη είχε το πλε­ο­νέ­κτη­μα ενός μο­να­δι­κά θε­τι­κού διε­θνούς πλαι­σί­ου. Η άλλη υπερ­δύ­να­μη του Ψυ­χρού Πο­λέ­μου, η Σο­βιε­τι­κή Ενωση, προ­ώ­θη­σε εμ­μέ­σως την ενο­ποί­η­ση μέσω του φόβου που προ­κα­λού­σε. Η πα­ρου­σία μιας δύ­να­μης που προ­σλαμ­βα­νό­ταν ως εχθρι­κή προ­σέ­φε­ρε πρό­σθε­τα κί­νη­τρα για την ενό­τη­τα των δυ­τι­κο­ευ­ρω­παϊ­κών χωρών.

Ενας στό­χος που δεν ανα­φε­ρό­ταν στη Συν­θή­κη της Ρώμης ήταν η δη­μο­κρα­τία. Ο Ζαν Μονέ δεν προ­έ­βλε­ψε κά­ποια κοι­νο­βου­λευ­τι­κή συ­νέ­λευ­ση για την ΕΚΑΧ – αυτή δη­μιουρ­γή­θη­κε αρ­γό­τε­ρα, και το διά­δο­χο σχήμα, το Ευ­ρω­παϊ­κό Κοι­νο­βού­λιο, συ­γκρο­τή­θη­κε ύστε­ρα από εκλο­γές μόνον το 1979. Η λαϊκή υπο­στή­ρι­ξη για τους ευ­ρω­παϊ­κούς θε­σμούς εκ­δη­λω­νό­ταν όχι μέσω της άμε­σης εκλο­γής ανί­σχυ­ρων βου­λευ­τών, αλλά χάρη στην επι­τυ­χία της ΕΟΚ να προ­σφέ­ρει ευ­η­με­ρία και άνοδο του βιο­τι­κού επι­πέ­δου. Πά­ντως, στη δε­κα­ε­τία του 1970, όταν ο στα­σι­μο­πλη­θω­ρι­σμός δο­κί­μα­σε τη δυ­τι­κή οι­κο­νο­μία, η ΕΟΚ επα­να­να­κά­λυ­ψε τον εαυτό της ως εξα­γω­γέα δη­μο­κρα­τί­ας – αυτό συ­νέ­βη στις πε­ρι­πτώ­σεις της Ελ­λά­δας, της Ισπα­νί­ας και της Πορ­το­γα­λί­ας. Με το τέλος του Ψυ­χρού Πο­λέ­μου, η Ε.Ε. επα­να­κα­θό­ρι­σε την απο­στο­λή της με όρους της προ­ώ­θη­σης της δη­μο­κρα­τί­ας προς Ανα­το­λάς, στην καρ­διά της ηπεί­ρου.

Τέσ­σε­ρις με­γά­λες προ­κλή­σεις για την Ευ­ρώ­πη

Αλλά το ση­με­ρι­νό διε­θνές κλίμα είναι ρι­ζι­κά δια­φο­ρε­τι­κό. Πρώτα από όλα, εμ­φα­νί­ζε­ται μια τε­ρά­στια αδυ­να­μία του γαλ­λο­γερ­μα­νι­κού άξονα, που λει­τουρ­γού­σε ως η κι­νη­τή­ρια δύ­να­μη της ενο­ποί­η­σης. Από το 1945, η σχέση αυτή βα­σι­ζό­ταν στην άρ­ρη­τη συμ­φω­νία ότι η Γερ­μα­νία θα υπο­κρι­νό­ταν ότι δεν ήταν ισχυ­ρή και η Γαλ­λία θα υπο­κρι­νό­ταν ότι δεν έβλε­πε πως ήταν. Η Γερ­μα­νία σή­με­ρα δεν έχει δι­σταγ­μούς να ασκή­σει την ισχύ της ως ένα «φυ­σιο­λο­γι­κό» κρά­τος, ενώ οι Γάλ­λοι, κλει­δω­μέ­νοι στο πα­ρελ­θόν, πα­ρα­κο­λου­θούν με δυ­σφο­ρία τα προ­βλή­μα­τα της χώρας τους. Δεύ­τε­ρον, με την εκλο­γή του προ­έ­δρου Τραμπ, οι ΗΠΑ βρί­σκο­νται υπό μια κυ­βέρ­νη­ση που φαί­νε­ται να είναι εχθρι­κή προς την ιδέα της Ε.Ε. Πρό­κει­ται για μια με­γά­λη δια­φο­ρο­ποί­η­ση από την εποχή του Ψυ­χρού Πο­λέ­μου, όταν οι ΗΠΑ προ­στά­τευαν και ενε­θάρ­ρυ­ναν την ενο­ποί­η­ση. Ωστό­σο, αυτό προ­σφέ­ρει επί­σης μια ευ­και­ρία στην Ε.Ε. να βγει από τη σκιά της Αμε­ρι­κής και να εμ­φα­νι­στεί ως ένας αυ­τό­νο­μος διε­θνής δρων – αν και η μορφή μιας τέ­τοιας εξέ­λι­ξης δεν θα κα­τα­στεί σαφής πριν από τις γαλ­λι­κές και τις γερ­μα­νι­κές εκλο­γές που πλη­σιά­ζουν. Η Ευ­ρώ­πη αντι­με­τω­πί­ζει μια τρίτη πρό­κλη­ση: μια δυ­να­μι­κή και αυ­ξα­νό­με­να αντα­γω­νι­στι­κή Ασία, και ως τμήμα της μια επί­σης δυ­να­μι­κή, αντα­γω­νι­στι­κή (και αυ­ταρ­χι­κή) Κίνα, που ενερ­γεί με τρό­πους οι οποί­οι αντι­τί­θε­νται στις από­ψεις της Ευ­ρώ­πης για τη διε­θνή ορ­γά­νω­ση. Και τέλος, η Ευ­ρώ­πη αντι­με­τω­πί­ζει και έναν άλλο, πιο κο­ντι­νό πα­ρά­γο­ντα, τη Ρωσία του Πού­τιν, που ανα­δύ­ε­ται ως απει­λή για την Ε.Ε., ει­δι­κά για τα μέλη της, τα βαλ­τι­κά κράτη, που δια­θέ­τουν με­γά­λους ρω­σό­φω­νους πλη­θυ­σμούς. Αντι­μέ­τω­πη με αυτή την πρό­κλη­ση, η Ευ­ρώ­πη έχει την ευ­και­ρία να δια­μορ­φώ­σει μια τολ­μη­ρή και συ­ντο­νι­σμέ­νη στάση που θα ενι­σχύ­σει την ευ­ρω­παϊ­κή αλ­λη­λεγ­γύη όπως την εποχή της Συν­θή­κης της Ρώμης. Τα πράγ­μα­τα θα ήταν ήδη δύ­σκο­λα εάν η Ευ­ρώ­πη αντι­με­τώ­πι­ζε μία από αυτές τις προ­κλή­σεις. Αλλά τις αντι­με­τω­πί­ζει όλες μαζί και ταυ­τό­χρο­να, και σε μια στιγ­μή κατά την οποία η ίδια η Ευ­ρώ­πη πρέ­πει να δια­χει­ρι­στεί τα εσω­τε­ρι­κά προ­βλή­μα­τα που φέρ­νει η άνο­δος του λαϊ­κι­σμού και μια με­γά­λη «κρίση της μέσης ηλι­κί­ας» σχε­τι­κά με την ταυ­τό­τη­τα και την απο­στο­λή της.

«Ενα αργό ζώο»

Σε μια ομι­λία του το 1984, ο Χένρι Κί­σιν­γκερ είχε δη­λώ­σει ότι «η Σο­βιε­τι­κή Ενωση πρέ­πει να απο­φα­σί­σει αν είναι ένα κρά­τος ή μια ιδέα». Αλλά κα­νείς δεν προει­δο­ποί­η­σε τον Μι­χα­ήλ Γκορ­μπα­τσόφ ότι, όταν η ΕΣΣΔ θα έπαυε να είναι ιδέα, θα έπαυε επί­σης να είναι και κρά­τος. Με αντί­στοι­χο τρόπο, οι θε­ω­ρη­τι­κο­λό­γοι πιέ­ζουν την Ε.Ε. να απο­φα­σί­σει αν θα ενερ­γεί απλώς ως κοινή αγορά, ως πά­ρο­χος υπη­ρε­σιών ή ως ένα πο­λι­τι­κό πρό­γραμ­μα και μια υπό­σχε­ση για το μέλ­λον. Αλλά αυτή η πο­λω­τι­κή λο­γι­κή της επι­λο­γής ανά­με­σα σε μια ωφε­λι­μι­στι­κή και μια ιδε­α­λι­στι­κή διά­στα­ση είναι τε­χνη­τή και επο­μέ­νως ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κή. Οπως τό­νι­σε πα­λαιό­τε­ρα ο Ρόι Τζέν­κινς, πρό­ε­δρος της Ευ­ρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής στη δε­κα­ε­τία του 1970, η Ενωση είναι «ένα αργό, όχι ένα κα­κό­βου­λο ζώο». Η δια­δι­κα­σία της ευ­ρω­παϊ­κής ολο­κλή­ρω­σης είναι πράγ­μα­τι αργή και παίρ­νει δρό­μους συχνά απρό­σμε­νους. Το μο­μέ­ντουμ της προ­κύ­πτει από μια σειρά απο­φά­σε­ων των εθνι­κών ηγε­τών, που αντι­με­τω­πί­ζουν εσω­τε­ρι­κά και διε­θνή προ­βλή­μα­τα, και ανα­γκά­ζο­νται, συχνά απρό­θυ­μα, να συ­νερ­γά­ζο­νται. Αυτή η πο­λι­τι­κή διά­δρα­ση προ­σφέ­ρει μια πιο πει­στι­κή εξή­γη­ση από ό,τι είτε η φε­ντε­ρα­λι­στι­κή τε­λε­ο­λο­γία είτε η ευ­ρω­σκε­πτι­κι­στι­κή αντί­λη­ψη των σα­τα­νι­κών συ­νω­μο­σιών.

Ενα μέλ­λον γε­μά­το δυ­σχέ­ρειες και ευ­και­ρί­ες

Οπως τό­νι­σε ο Tony Judt, η υπέρ­με­τρα ιδε­α­λι­στι­κή πρό­σλη­ψη της Ευ­ρώ­πης μπο­ρεί να με­τα­τρα­πεί σε εμπό­διο για την ανα­γνώ­ρι­ση των προ­βλη­μά­των. Καθώς τι­μού­με την 60ή επέ­τειο, πρέ­πει να μη λη­σμο­νού­με ότι η Ε.Ε. συ­γκρο­τή­θη­κε ως ένα αντι-ηγε­μο­νι­κό, όχι αντι-εθνι­κό πρό­γραμ­μα. Ας θυ­μη­θού­με το επι­χεί­ρη­μα του Milward, για να δια­πι­στώ­σου­με ότι η με­τα­πο­λε­μι­κή Ευ­ρώ­πη ήταν «μια επι­λο­γή που έγινε από δη­μο­κρα­τι­κά εκλεγ­μέ­νες κυ­βερ­νή­σεις ώστε να ενι­σχύ­σει τη δη­μο­κρα­τία, προ­ω­θώ­ντας το εθνι­κό οι­κο­νο­μι­κό συμ­φέ­ρον». Η επα­να­φο­ρά της προ­τε­ραιό­τη­τας του έθνους-κρά­τους και της ση­μα­σί­ας του στην πα­ρο­χή ασφά­λειας (οι­κο­νο­μι­κής, πο­λι­τι­σμι­κής, κοι­νω­νι­κής) δεν υπο­σκά­πτει την πα­γκο­σμιο­ποί­η­ση ή το ευ­ρω­παϊ­κό πρό­γραμ­μα. Ούτε και θα πρέ­πει να θε­ω­ρεί­ται ως πα­ρα­χώ­ρη­ση στον εθνι­κι­στι­κό πα­ρο­ξυ­σμό. Η ιστο­ρία της ευ­ρω­παϊ­κής ολο­κλή­ρω­σης επι­βε­βαιώ­νει αυτό το συ­μπέ­ρα­σμα.

Πά­ντως, το πρό­βλη­μα σή­με­ρα δεν είναι μόνον το μή­νυ­μα αλλά και ο αγ­γε­λια­φό­ρος. Επι­φέ­ρο­ντας μια ρήξη με το πα­ρελ­θόν, η Ε.Ε. δεν μπο­ρεί πλέον να βα­σι­στεί μόνον στους ηγέ­τες και στους νο­μο­θέ­τες της. Στη με­τα­ψυ­χρο­πο­λε­μι­κή πε­ρί­ο­δο εμ­φα­νί­στη­κε ένα μη ανα­γκαία θριαμ­βευ­τι­κό αφή­γη­μα για μια Ευ­ρώ­πη που όχι απλώς θα ανα­πτυσ­σό­ταν οι­κο­νο­μι­κά, αλλά και θα «υπε­ρέ­βαι­νε» το έθνος-κρά­τος και θα κυ­ριαρ­χού­σε στον νέο αιώνα. Αυτή η μυω­πι­κή εμ­μο­νή των ελίτ δη­μιούρ­γη­σε ένα ρήγμα με­τα­ξύ πα­γκο­σμιο­ποιού­με­νων φι­λε­λεύ­θε­ρων και το­πι­κών επαρ­χιω­τών, με επι­κίν­δυ­νες επι­πτώ­σεις που βλέ­που­με σή­με­ρα.

Στην 60ή επέ­τειο της Συν­θή­κης της Ρώμης, οι ευ­ρω­παϊ­κές ελίτ πρέ­πει να απο­φύ­γουν να προ­σφέ­ρουν ένα τε­λε­ο­λο­γι­κό ή απλου­στευ­τι­κό αφή­γη­μα. Πρέ­πει να κα­τα­λά­βουν τις κυ­ρί­αρ­χες ευαι­σθη­σί­ες του κοι­νού και να επι­ση­μά­νουν τους κρί­σι­μους πο­λι­τι­σμι­κούς πα­ρά­γο­ντες που θα κά­νουν την ιδέα της ενο­ποί­η­σης σχε­τι­κή και πει­στι­κή για τους λαούς της Ευ­ρώ­πης. Οπως το έθεσε η Χάνα Αρεντ, η κα­τα­νό­η­ση είναι μια πε­ρί­πλο­κη δια­δι­κα­σία. H ανά­γκη να συμ­φι­λιω­θού­με με το πα­ρελ­θόν της ευ­ρω­παϊ­κής ενο­ποί­η­σης υπο­χρε­ώ­νει τους ιστο­ρι­κούς, τις ελίτ και τους λαούς να βρουν ένα αφή­γη­μα που, όπως το έθεσε η Αρεντ, θα τους επι­τρέ­ψει να κι­νού­νται άνετα μέσα στον κόσμο («make home in the world»).

Ει­ρή­νη Κα­ρα­μού­ζη-Κα­θη­με­ρι­νή

* Η κ. Ει­ρή­νη Κα­ρα­μού­ζη είναι λέ­κτωρ στο Πα­νε­πι­στή­μιο του Sheffield.