Τελικά το 2016 ήταν μια καλή χρονιά για τον κόσμο;

Τώρα που φεύγει, μπο­ρούμε ίσως να απα­ντή­σουμε στην ερώτηση “πόσο κακή χρονιά ήταν τελικά το 2016;”

Παρά τα φαι­νό­μενα, και ναι, μέσα στο 2016, είχαμε πολλά δυσά­ρε­στα φαι­νό­μενα, αυτή είναι μια ερώτηση που μπορεί να απα­ντη­θεί μόνο λαμ­βά­νο­ντας υπόψη την ιστο­ρική αντί­ληψη. Μπορεί δηλαδή να θεω­ρή­σουμε ότι η έξαρση της φοντα­με­ντα­λι­στι­κής τρο­μο­κρα­τίας ή η εκλογή Τραμπ απο­τε­λεί αρνη­τική εξέλιξη αλλά θα επη­ρε­ά­σει πραγ­μα­τικά τον κόσμο που ζούμε; Σε μια πρό­σφατη έρευνα που έκανε η ιστο­σε­λίδα Our World in Data, η κύρια ερώτηση ήταν “εξε­τά­ζο­ντας όλες τις πλευρές, νομί­ζετε ότι ο κόσμος γίνεται όλο και καλύ­τε­ρος, όλο και χει­ρό­τε­ρος ή ούτε καλύ­τε­ρος ούτε χει­ρό­τε­ρος;” Στη Σουηδία, το 10% είπε ότι τα πράγ­ματα πάνε όλο και καλύ­τερα, στις ΗΠΑ οι θετικές γνώμες ήταν μόνο 6% και στη Γερ­μα­νία, μόνο 4%. Από αυτές και μόνο τις απα­ντή­σεις φαί­νε­ται ότι λίγοι άνθρω­ποι πιστεύ­ουν ότι ο κόσμος βελ­τιώ­νε­ται.

Σύμφωνα με την ιστο­σε­λίδα, όμως, αυτό δεν αντι­κα­το­πτρί­ζει ακριβώς την πραγ­μα­τι­κό­τητα. Για να βρούμε την σωστή απά­ντηση πρέπει να ανα­ρω­τη­θούμε πώς ο κόσμος έχει αλλάξει. Κι όταν λέμε, ‘ο κόσμος’ εννο­ούμε ολό­κληρο τον κόσμο και για να το βρούμε αυτό πρέπει να εξε­τά­σουμε τα δεδο­μένα για όλους.

Για να αντι­λη­φθούμε την αλλαγή στο πεδίο της φτώ­χειας, για παρά­δειγμα δεν αρκεί να εξε­τά­σουμε τον κόσμο κατά τη διάρ­κεια της ζωής μας, γιατί τότε μπορεί να παρα­συρ­θούμε στο να πιστέ­ψουμε ότι ο κόσμος είναι σχετικά στα­τι­κός. Αν πάμε όμως πιο πίσω, βλέ­πουμε πως πριν από μόλις 200 χρόνια, το 1820, μόνο μια μικρή ελίτ απο­λάμ­βανε υψη­λό­τερο βιοτικό επίπεδο, ενώ η συντρι­πτική πλειο­νό­τητα των ανθρώ­πων ζούσε σε συν­θή­κες, που εμείς θα ονο­μά­ζαμε ακραία φτώχεια, σήμερα. Από τότε, το μερίδιο των εξαι­ρε­τικά φτωχών ανθρώ­πων μειώ­νε­ται συνεχώς. Όλο και περισ­σό­τε­ρες περιο­χές του κόσμου βιο­μη­χα­νο­ποιού­νται και ως εκ τούτου αυξά­νε­ται η παρα­γω­γι­κό­τητα που βοηθάει στην άρση της φτώ­χειας. Το 1950 τα τρία τέταρτα του κόσμου ζούσαν σε συν­θή­κες ακραίας φτώ­χειας, το 1981 το ποσοστό ήταν ακόμη 44%. Την περα­σμένη χρονιά, το μερίδιο όσων ζουν σε συν­θή­κες ακραίας φτώ­χειας μειώ­θηκε κάτω από 10%. Κι αυτό με δεδο­μένο, ότι ο παγκό­σμιος πλη­θυ­σμός έχει αυξηθεί κατά 7 φορές κατά τη διάρ­κεια των δύο τελευ­ταίων αιώνων.

Ας πάμε και στον γραμ­μα­τι­σμό. Το 1820 μόνο 1 στους 10 ήταν εγγράμ­μα­τος, το 1930, 1 στους 3 ανθρώ­πους ήξερε να δια­βά­ζει, ενώ σήμερα είμαστε στο 85% σε παγκό­σμιο επίπεδο. Με άλλα λόγια, αν ζούσατε το 1800 είχατε 9 στις 10 πιθα­νό­τη­τες να ήσαστε αναλ­φά­βη­τος, ενώ σήμερα πάνω από 8 στους 10 ανθρώ­πους είναι σε θέση να δια­βά­σουν. Αν η επι­στήμη, η τεχνο­λο­γία, η πολι­τική ελευ­θε­ρία είναι σημα­ντική για να επι­λυ­θούν τα προ­βλή­ματα του κόσμου, και η εγγρα­μα­το­σύνη σίγουρα ενι­σχύει την πρόοδο, αξίζει να εξε­τά­σουμε τα στοι­χεία σε από­λυ­τους αριθ­μούς. Το 1800 υπήρχαν 120 εκα­τομ­μύ­ρια άνθρω­ποι στον κόσμο που μπο­ρού­σαν να δια­βά­σουν και να γράψουν, ενώ σήμερα υπάρ­χουν 6,2 δισε­κα­τομ­μύ­ρια με την ίδια ικα­νό­τητα.

Όσον αφορά στην υγεία, Ένας λόγος για τον οποίο δεν βλέ­πουμε την πρόοδο που έχει επι­τευ­χθεί είναι ότι αγνο­ούμε πόσο κακή ήταν η πραγ­μα­τι­κό­τητα στο παρελ­θόν. Το 1800, οι προ­ο­πτι­κές για την υγεία των προ­γό­νων μας ήταν τέτοιες ώστε περίπου το 43% των νεο­γέν­νη­των στον κόσμο πέθαινε πριν το 5ο έτος της ηλικίας τους. Οι ιστο­ρι­κές απο­τι­μή­σεις δεί­χνουν ότι ολό­κλη­ρος ο κόσμος ζούσε σε άθλιες συν­θή­κες, με μια σχετικά μικρή δια­κύ­μανση μεταξύ των δια­φό­ρων περιο­χών του κόσμου. Αρχικά ήταν οι βελ­τιώ­σεις στον τομέα της στέ­γα­σης και της υγιει­νής που βελ­τί­ω­σαν τις πιθα­νό­τη­τές επι­βί­ω­σης. Σημα­ντικό ρόλο έπαιξε και η βελ­τί­ωση της δια­τρο­φής – που κατέστη δυνατή μέσω της αύξησης της παρα­γω­γι­κό­τη­τας στον τομέα της γεωρ­γίας και του διε­θνούς εμπο­ρίου. Η καλύ­τερη δια­τροφή μας έκανε πιο ανθε­κτι­κούς στις νόσους, εξυ­πνό­τε­ρους και πιο ψηλούς. Προ­φα­νώς όλα αυτά εμπε­δώ­θη­καν με την σχετικά πρό­σφατη ανά­πτυξη των αντι­βιο­τι­κών και των εμβο­λίων, που βοή­θη­σαν σημα­ντικά τη δια­φύ­λαξη της δημό­σιας υγείας. Με αυτές τις αλλαγές, η παγκό­σμια υγεία βελ­τιώ­θηκε με τρόπους που θα ήταν αδια­νό­η­τοι για τους προ­γό­νους μας. Το 2015, η παιδική θνη­σι­μό­τητα μειώ­θηκε στο 4,3% – 10 φορές μικρό­τερη από ό, τι ήταν πριν από 2 αιώνες.

Η πολι­τική ελευ­θε­ρία και οι ατο­μι­κές ελευ­θε­ρίες βρί­σκο­νται στο επί­κε­ντρο της ανά­πτυ­ξης – τόσο ως μέσο για την επί­τευξή της όσο και ως στόχος της. Η ποιο­τική αξιο­λό­γηση τους όμως είναι δύσκολη υπόθεση σε παγκό­σμιο επίπεδο, ενώ τα ποσο­τικά δεδο­μένα μας δίνουν μια εικόνα δια­φο­ρε­τική από αυτή που συχνά παρου­σιά­ζε­ται στα ΜΜΕ. Η εκτί­μηση για τα είδη των πολι­τι­κών καθε­στώ­των σε δια­φο­ρε­τι­κές χώρες του κόσμου και η μέτρηση των πολι­τι­κών συστη­μά­των είναι από τη φύση της αμφι­λε­γό­μενη.

Τα εμπει­ρικά δεδο­μένα πάντως δίνουν μια εικόνα για το πόσο έχει αλλάξει η πολι­τική ελευ­θε­ρία τα τελευ­ταία 200 χρόνια. Καθ ‘όλη του 19ου αιώνα, πάνω από το ένα τρίτο του παγκό­σμιου πλη­θυ­σμού ζούσε υπό αποι­κιακό καθε­στώς και σχεδόν όλοι οι υπό­λοι­ποι ζούσαν σε αυταρ­χικά καθε­στώτα. Σήμερα, ένας στους δύο ζει σε δημο­κρα­τίες.

Σε από­λυ­τους αριθ­μούς, ο παγκό­σμιος πλη­θυ­σμός ήταν περίπου 1 δις το 1800 και αυξή­θηκε κατά 7 φορές από τότε. Πριν την εποχή του μοντερ­νι­σμού, η γονι­μό­τητα ήταν υψηλή – 5 ή 6 παιδιά ανά γυναίκα ήταν ο κανόνας. Αυτό που συγκρα­τούσε την αύξηση του πλη­θυ­σμού ήταν το πολύ υψηλό ποσοστό με το οποίο έχαναν τη ζωή τους οι άνθρω­ποι και αυτό σήμαινε ότι πολλά παιδιά είχαν πεθάνει πριν φτάσουν σε ανα­πα­ρα­γω­γική ηλικία. Το παγκό­σμιο προσ­δό­κιμο ζωής διπλα­σιά­στηκε μόλις τα τελευ­ταία εκατό χρόνια και ο παγκό­σμιος πλη­θυ­σμός έχει τετρα­πλα­σια­στεί κατά τη διάρ­κεια του 20ου αιώνα. Όμως αυτού του είδους η έκρηξη φτάνει στο τέλος της. Η πτώση της παι­δι­κής θνη­σι­μό­τη­τας φέρνει λιγό­τε­ρες γεν­νή­σεις και, σύμφωνα με τον ΟΗΕ, στο τέλος του αιώνα η ετήσια αύξηση του πλη­θυ­σμού θα είναι της τάξης του 0,1%, ενώ οι δημο­γρά­φοι της IIASA βλέπουν το τέλος της αύξησης του πλη­θυ­σμού γύρω στο έτος 2075.

Κανένα από τα επι­τεύγ­ματα των τελευ­ταίων 2 αιώνων δεν θα μπο­ρούσε να είχε επι­τευ­χθεί χωρίς την διάδοση της γνώσης και της εκπαί­δευ­σης. Η επα­νά­σταση στον τρόπο με τον οποίο ζούμε όχι μόνο προ­έ­κυψε από την εκπαί­δευση αλλά κάνει την διάδοσή της πιο σημα­ντική από ποτέ.

Κι αν αυτά τα δεδο­μένα δεν είναι αρκετά για να πει­στείτε ότι ο κόσμος πάει όλο και καλύ­τερα, ανα­λο­γι­στείτε ότι γύρω στο 72.000 π.Χ. υπήρξε μια χρονιά που πολλοί ιστο­ρι­κοί θεωρούν ιδιαί­τερα κακή. Ήταν πραγ­μα­τικά μια στιγμή κατά την οποία η ανθρώ­πινη ύπαρξη βρέθηκε πιο κοντά από ποτέ στην εξα­φά­νιση από τον πλανήτη. Κι αυτό λόγω μιας ηφαι­στεια­κής υπερ-έκρηξης στο νησί της Σου­μά­τρα στην σημε­ρινή Ινδο­νη­σία. Η έκρηξη ήταν τόσο ισχυρή όσο 1.500.000 βόμβες σαν της Χιρο­σίμα, ένα στρώμα ηφαι­στεια­κής σκόνης κάλυψε την γη, ρίχνο­ντας δρα­μα­τικά την θερ­μο­κρα­σία με δρα­μα­τι­κές συνέ­πειες για τις πηγές τροφής και τις δυνα­τό­τη­τες επι­βί­ω­σης των ανθρώ­πων. Λιγό­τερα από 10.000 άτομα επι­βί­ω­σαν εκείνη την χρονιά. Αυτό φυσικά δεν απο­τε­λεί λόγο εφη­συ­χα­σμού. Ούτε σημαί­νει ότι πρέπει να στα­μα­τή­σουμε να δίνουμε σημασία σε γεγο­νότα που έχουν συνέ­πειες στην οικο­νο­μία, την πολι­τική και εν τέλει στην δημο­κρα­τία μας.

Όμως ο τρόπος που αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε την ιστορία μας στον χρόνο έχει σημασία. Ειδικά σε μια εποχή που η ταχύ­τητα μετά­δο­σης της πλη­ρο­φο­ρίας αυξάνει συνεχώς και τα μέσα ενη­μέ­ρω­σης εστιά­ζουν σε μεμο­νω­μένα γεγο­νότα, συχνά αρνη­τικά. Από την άλλη, οι θετικές εξε­λί­ξεις συμ­βαί­νουν πολύ αργά και σχεδόν ποτέ δεν γίνο­νται πρω­το­σέ­λιδα. Για να έχουμε μια πιο ολο­κλη­ρω­μένη αντί­ληψη για την παγκό­σμια ανά­πτυξη και εξέλιξη, καλό είναι να κάνουμε ένα βήμα πίσω και να ρίχνουμε μια ματιά και στα εμπει­ρικά δεδο­μένα. Οι αριθμοί μπορεί να μην λένε πάντα όλη την ιστορία, αλλά συχνά λένε μια ιστορία δια­φο­ρε­τική από αυτή που εμείς αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε.