Του Ηφαιστίωνα ή όχι; Ο νέος πόλεμος των αρχαιολόγων

Τον Ιούλιο του 2015 η είδηση που δημο­σί­ευσε η ιταλική εφη­με­ρίδα La Stampa ότι η ανα­σκαφή της Αμφί­πο­λης θα τιμηθεί με το «Διεθνές βραβείο αρχαιο­λο­γι­κής ανα­κά­λυ­ψης» της εκδή­λω­σης Μεσο­γεια­κού Αρχαιο­λο­γι­κού Του­ρι­σμού στην Ιταλία πέρασε «στα ψιλά» των δικών μας MME. Η λάμψη της ανα­σκα­φής που διε­ξή­χθη κατά ένα μεγάλο μέρος της σε «τηλε­ο­πτι­κούς χρόνους» έμοιαζε να είχε ξεθω­ριά­σει. Τα μίση και τα πάθη που είχε εγείρει από τον Αύγου­στο του 2014 (όταν το χώρο επι­σκέ­φθηκε ο τότε Πρω­θυ­πουρ­γός, Αντώνης Σαμαράς) έως τον Ιανουά­ριο του 2015 που (όταν ανα­κοι­νώ­θηκε το πόρισμα της ανά­λυ­σης του σκε­λε­τι­κού υλικού και απο­κα­λύ­φθηκε ότι υπήρξαν περισ­σό­τε­ροι του ενός «ένοικοι» του τάφου) έμοια­ζαν να έχουν περάσει στην ιστορία.

Κι όμως όχι. Περίπου δυο μήνες μετά την ανα­κοί­νωση της βρά­βευ­σης της ανα­σκα­φής, η Αμφί­πολη ξανα­βγαί­νει – και μάλιστα με …φόρα – στην επι­φά­νεια. Η «βόμβα» της επι­κε­φα­λούς της ανα­σκα­φι­κής ομάδας, Κατε­ρί­νας Περι­στέρη, που …έσκασε σε εκδή­λωση που διορ­γα­νώ­θηκε την Τετάρτη 30 Σεπτεμ­βρίου στο Αρι­στο­τέ­λειο Πανε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λο­νί­κης με τίλο «Ερευ­νώ­ντας τον τύμβο Καστά Αμφί­πο­λης: 2012-2014» ότι ο τύμβος συν­δέ­ε­ται με το ιστο­ρικό πρόσωπο του Ηφαι­στί­ωνα, χιλί­αρ­χου του εται­ρι­κού ιππικού, ναύ­αρ­χου και επι­στή­θιου φίλου του Μεγάλου Αλε­ξάν­δρου άνοιξε και πάλι τον ασκό του Αιόλου.

Το ταφικό μνημείο στον τύμβο Καστά της Αμφί­πο­λης είναι ταφικό ηρώο που έγινε προς τιμήν του Ηφαι­στί­ωνα με εντολή του ίδιου του Μ. Αλε­ξάν­δρου – και πιθα­νό­τατα στον φημι­σμένο αρχι­τέ­κτονα της εποχής, Δει­νο­κράτη – είναι η υπόθεση εργα­σίας που δια­τύ­πω­σαν η έφορος αρχαιο­τή­των του νομού Σερρών, Κατε­ρίνα Περι­στέρη, και ο στενός της συνερ­γά­της, αρχι­τέ­κτο­νας, Μιχάλης Λεφαν­τζής. Που στή­ρι­ξαν την υπόθεσή τους αυτή;

Τα σημεία – κλειδιά που στη­ρί­χτηκε η υπόθεση εργα­σίας της ανα­σκα­φι­κής ομάδας

Το πρώτο και σημα­ντι­κό­τερο στοιχείο-κλειδί είναι οι τρεις επι­γρα­φές, που βρέ­θη­καν σε ισά­ριθμα «ορφανά» μαρ­μά­ρινα αρχι­τε­κτο­νικά μέλη, από τα περίπου 500, πολλά από τα οποία φέρεται να προ­έρ­χο­νται από τον περί­βολο του τύμβου Καστά, αλλά βρέ­θη­καν τις πρώτες δεκα­ε­τίες του περα­σμέ­νου αιώνα σε μια από­σταση 5-6 χιλιο­μέ­τρων δίπλα στο ποτάμι κοντά στη σημε­ρινή θέση του Λέοντα της Αμφί­πο­λης. Δια­κρί­νε­ται η λέξη «…ΑΡΕΛΑΒΟΝ» -λείπει το «Π»- και στην απόληξη του «Ν» υπάρχει το μονό­γραμμα του Ηφαι­στί­ωνα. Δεύτερο στοιχείο-κλειδί είναι το μονό­γραμμα του Ηφαι­στί­ωνα, που επίσης βρέθηκε στο εσω­τε­ρικό, σε ρόδακες από το επι­στύ­λιο του δεύ­τε­ρου χώρου. Τρίτο στοιχείο-κλειδί είναι η χάραξη του ΑΝΤ, πάνω σε περισ­σό­τερα από τρία σημεία στον περί­βολο, που θεω­ρή­θηκε από τους ανα­σκα­φείς ότι αφορά τον Αντί­γονο τον Μονό­φθαλμο, τον στρα­τηγό του Μ. Αλε­ξάν­δρου που δια­δέ­χτηκε τον Ηφαι­στί­ωνα.

Ντόροθι Κινγκ, η προ­κλη­τική: Με το μεσαίο δάχτυλο υπέρ ου Ηφαι­στί­ωνα

Η πρώτη αντί­δραση ήρθε …επι­βε­βαιω­τική. Η εκκε­ντρική Αμε­ρι­κα­νίδα αρχαιο­λό­γος, Ντόροθι Κινγκ, που είχε πάρει θέση υπο­στη­ρί­ζο­ντας τις απόψεις της ομάδας Περι­στέρη, τις «ενί­σχυσε» και πάλι αν όχι και πολύ επι­στη­μο­νικό τρόπο: με μια προ­κλη­τική ανάρ­τηση που ύψωνε το μεσαίο της δάχτυλο υπέρ του Ηφαι­στί­ωνα.

«Και αυτό ισχύει ακόμη και για τους ηλί­θιους που εξα­κο­λου­θούν να βρο­μί­ζουν την Αμφί­πολη», σχο­λί­ασε.

Φάκλα­ρης: Το ταφικό μνημείο δεν είναι του Ηφαι­στί­ωνα

Την κατη­γο­ρη­μα­τική του αντί­θεση, ωστόσο, στην εκτί­μηση ότι ο τάφος της Αμφί­πο­λης ανήκει στον Ηφαι­στί­ωνα, εξέ­φρασε ο καθη­γη­τής κλα­σι­κής αρχαιο­λο­γίας, Πανα­γιώ­της Φάκλα­ρης μιλώ­ντας και στο TheTOC.gr. «Το μνημείο δεν είναι Ηρώο ούτε σχε­τί­ζε­ται με τον Ηφαι­στί­ωνα. Δεν παρα­δί­δο­νται πουθενά πλη­ρο­φο­ρίες ότι ο Μέγας Αλέ­ξαν­δρος έδωσε εντολή να κάνουν στην Αμφί­πολη ένα μνημείο για τον Ηφαι­στί­ωνα. Κι επι­πλέον, αν ήταν Ηρώο θα ήταν υπέρ­γειο, κι όχι υπόγειο. Ο Ηφαι­στί­ω­νας έχει ταφεί στη Βαβυ­λώνα», μας είπε, μεταξύ άλλων. Και συμπλή­ρωσε: «Δεν ξέρω αν μας φέρνουν πουθενά κοντά οι επι­γρα­φές που συμπε­ρι­λαμ­βά­νουν τη λέξη “Παρέ­λα­βον…” και δεν ξέρω αν έχουν δια­βα­στεί σωστά. Επι­πλέον, τα επι­γρα­φικά σήματα που απο­δί­δο­νται κατά την ομάδα σε μονό­γραμμα του Ηφαι­στί­ωνα δεν μπορούν, κατά τη γνώμη μου, να συν­δε­θούν μαζί του. Ο κ. Φάκλα­ρης αμφι­σβη­τεί επίσης το μονό­γραμμα ANT που κατά την ανα­σκα­φική ομάδα απο­δί­δε­ται στον Αντί­γονο Μονό­φθαλμο, τον στρα­τηγό του Μ. Αλε­ξάν­δρου, ο οποίος φέρεται να παρέ­λαβε την πλούσια εργο­λα­βία. Αμφι­σβη­τεί επίσης και το όνομα του φημι­σμέ­νου αρχι­τέ­κτονα της εποχής, Δει­νο­κράτη, που συν­δέ­θηκε με τον τάφο της Αμφί­πο­λης. Το μόνο σημείο σύγκλι­σής του με την ανα­σκα­φική ομάδα είναι η χρο­νο­λό­γηση εκεί κοντά στο τελευ­ταίο τέταρτο του 4ου αι. π. Χ.

Αγγε­λική Κοτ­τα­ρίδη: Αντί­θετη και με τη χρο­νο­λό­γηση

Αντι­θέ­τως, η επι­κε­φα­λής της Εφορίας Αρχαιο­τή­των Ημαθίας, Αγγε­λική Κοτ­τα­ρίδη, σε άρθρο της στην «Καθη­με­ρινή», υπο­στη­ρί­ζει πως όλα τα στοι­χεία «οδηγούν» στο τέλος του 2ου π.Χ. αιώνα και όχι μεταξύ 325 και 319 π.Χ., εποχή του μεγάλου στρα­τη­λάτη.

΄Αφησε αιχμές για την ομάδα της Κατε­ρί­νας Περι­στέρη και έγραψε χαρα­κτη­ρι­στικά «τη συγκε­κρι­μένη περί­πτωση παρα­τη­ρεί­ται –εξαρχής και συνεχώς– το φαι­νό­μενο τα δεδο­μένα να “αξιο­λο­γού­νται” από την ομάδα, κατά τέτοιον τρόπο ώστε να στη­ρί­ζουν τις εκά­στοτε θεωρίες οι οποίες αλλά­ζουν κάθε τόσο, δια­τη­ρώ­ντας πάντα ως βασικό άξονα τη συσχέ­τιση με τον Μέγα Αλέ­ξαν­δρο».

Παράλ­ληλα έκανε λόγο για υπο­τι­θέ­μενα ευρή­ματα όπως. Συγκε­κρι­μένα, «οι επι­γρα­φές που υπο­τί­θε­ται ότι απο­τε­λούν το τεκ­μή­ριο της παρου­σίας του Ηφαι­στί­ωνα βρέ­θη­καν σε πέτρες μετα­κι­νη­μέ­νες από την αρχική τους θέση στην περιοχή του λέοντα και όχι στον περί­βολο». Για την κυρία Κοτ­τα­ρίδη «εξίσου προ­βλη­μα­τική είναι η ερμη­νεία της ζωγρα­φι­σμέ­νης ζωφόρου, η οποία στη­ρί­ζε­ται σε υπο­θε­τικά σχέδια του Μιχάλη Λεφαν­τζή και στην οποία συμ­φύ­ρο­νται απο­λύ­τως ετε­ρό­κλητα στοι­χεία».

Λυπηροί, απα­ρά­δε­κτοι και αντιε­πι­στη­μο­νι­κοί οι συνά­δελ­φοι…

Δεν άργησε να έρθει η απά­ντηση της Κατε­ρί­νας Περι­στέρη. Παρου­σιά­ζο­ντας στοι­χεία σε προ­γραμ­μα­τι­σμένη συνέ­ντευξη τύπου για εκδή­λωση που αφορά σε μουσική παρά­σταση που θα γίνει στο Ζιν­τζιρλί Τζαμί το οποίο ανήκει στο υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού είπε:

«Δυστυ­χώς, συνη­θί­σαμε τις αναί­τιες αντι­δρά­σεις σχε­τι­κών και μη» και συμπλή­ρωσε: «Είναι λυπηρό να υπεν­θυ­μίζω σε συνα­δέλ­φους ότι είναι απα­ρά­δε­κτο κι αντιε­πι­στη­μο­νικό να αξιο­λο­γούν και να απο­φαί­νο­νται για ένα έργο τα τεκ­μή­ρια του οποίου αγνοούν. Ο χρόνος που έχουμε, επι­φυ­λάσ­σει κι αλλα στοι­χεία που κλει­δώ­νουν τα συμπέ­ρα­σμα της επι­στη­μο­νι­κής μας ομάδας», πρό­σθεσε.

Στο χορό και η Λίνα Μενδώνη

Στο χορό μπήκε και η πρώην ΓΓ Γραμ­μα­τέας του υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού, Λίνα Μενδώνη, κατά την ηγεσία της οποίας η Αμφί­πολη έγινε πρώτο θέμα στα MME. Κατά τη γνώμη της, η υπόθεση της κυρίας Περι­στέρη «είναι μια πρόταση, έχει δώσει τα δεδο­μένα, έτσι όπως εκείνη και η ομάδα της ανα­γι­γνώ­σκουν τα αρχαιο­λο­γικά δεδο­μένα». Μιλώ­ντας στο BHMA FM είπε: «Είναι μια υπόθεση, την οποία στη­ρί­ζουν σε πολύ συγκε­κρι­μένα δεδο­μένα των γραπτών πηγών η κυρία Περι­στέρη και ο κ. Λεφαν­τζής κι απο­δί­δουν το μνημείο στο Δει­νο­κράτη. Όμως, δεν υπάρχει η υπο­γραφή του Δει­νο­κράτη, όπως π.χ υπάρχει στα αγγεία η υπο­γραφή του Εξηκία, “Εξηκίας έγραψε”. Οπότε εκεί, δεν μπορεί κανείς να το αμφι­σβη­τή­σει. Εδώ, είναι ένα επι­στη­μο­νικό συμπέ­ρα­σμα. Αυτά όλα πρέπει να τεθούν στη κρίση της επι­στη­μο­νι­κής κοι­νό­τη­τας. Υπάρχει η φράση που είναι πολύ γνωστή: “και κερα­μεύς κεραμεί κοτέει”, που έλεγαν οι αρχαίοι. Δηλαδή, καλό λόγο ο ένας κερα­μέας για τον άλλο δεν πολυ­έ­λεγε…»

Και το μυστή­ριο συνε­χί­ζε­ται…

thetoc.gr