Στο φως άγνωστα ντοκουμέντα του ’40

Επε­τειακή η σημε­ρινή μέρα, αρχεία σκα­λί­ζο­νται για να τιμή­σουν τους πρω­τα­γω­νι­στές στα μέτωπα και στα μετό­πι­σθεν του Ελλη­νοϊ­τα­λι­κού πόλεμου ’40-’41. Ανάμεσά τους η ελλη­νική γελοιο­γρα­φία: τα σατι­ρικά σκι­τσά­κια όπου απελ­πι­σμέ­νοι Ιταλοί έρχο­νται αντι­μέ­τω­ποι με αγέ­ρω­χους εύζωνες. Ηταν το κυρί­αρχο θέμα που μαζί με τις εξε­λί­ξεις στο μέτωπο δεν έλειπαν ποτέ από τα καθη­με­ρινά πρω­το­σέ­λιδα εφη­με­ρί­δων. Δεκάδες γελοιο­γρά­φοι της εποχής, συστρα­τευό­με­νοι, με τα πενάκια… «εφ’ όπλου» δια­κω­μώ­δη­σαν τους εισβο­λείς, απο­γεί­ω­σαν τη δόξα των μαχό­με­νων, τόνωσαν τον ενθου­σια­σμό, εμψύ­χω­σαν άμαχους και μαχητές.

Στόχος τους ο Μπενίτο Μου­σο­λίνι και στο πρόσωπό του ο φασι­σμός. Πάνω του οι σκι­τσο­γρά­φοι εξά­ντλη­σαν όλη την ευρη­μα­τι­κό­τητά τους για την απο­κα­θή­λωσή του, εξα­πο­λύ­ο­ντας καυ­στι­κές επι­θέ­σεις ενάντια στην πολι­τική του, την προ­σω­πι­κό­τητά του, στα φυσιο­γνω­μικά χαρα­κτη­ρι­στικά, στις δηλώ­σεις του, ακόμη και στην οικο­γέ­νειά του. Η καρι­κα­τούρα του –ένα κοντό­χο­ντρο φαλακρό ανθρω­πάκι με μεγάλο κεφάλι– δια­κω­μω­δούσε τον εχθρό, δαι­μο­νο­ποιούσε τον φασισμό. Αντί­πα­λον δέος, ο ελλη­νι­κός στρατός: τσα­ρου­χο­κί­νη­τες φάλαγ­γες, τσα­ρου­χο­φράγ­ματα, βροχή από τσα­ρού­χια, βόμβες-τσαρούχια, ακόμη και ένα και μόνο τσα­ρούχι –σύμβολο της ελλη­νι­κής λεβε­ντιάς– ορθώ­νε­ται στον δρόμο των Ιταλών. Ηρωας στα πενάκια δεν είναι τα πρόσωπα της πολι­τι­κής και στρα­τιω­τι­κής ηγεσίας αλλά ο αγνός Ελληνας, με τη χλαίνη ή τη φου­στα­νέλα, με το μου­στάκι και την επαρ­χιώ­τικη προφορά που μετέ­τρεπε τον πόλεμο σε πανη­γύρι θριάμ­βου.

Η εύθυμη τέχνη στον Ελλη­νοϊ­τα­λικό πόλεμο του 1940 ως πηγή τεκ­μη­ρί­ω­σης ενός ιστο­ρι­κού γεγο­νό­τος και ως εκφρα­στής της σύγ­χρο­νης επι­και­ρό­τη­τας είναι η θεμα­τική της επε­τεια­κής έκθεσης «Πενάκια εφ’ όπλου» που φιλο­ξε­νεί το Κέντρο Ιστο­ρίας Θεσ­σα­λο­νί­κης (ΚΙΘ) του Δήμου Θεσ­σα­λο­νί­κης. Ευρη­μα­τι­κές γελοιο­γρα­φίες, κεφάτες και ποι­κί­λες, που σήμερα ανήκουν στη συλλογή του Εθνικού Ιστο­ρι­κού Μου­σείου, προ­βάλ­λουν τη δυνα­μική της σάτιρας και ειδικά της πολι­τι­κής γελοιο­γρα­φίας σε όλη τη διάρ­κεια του β’ Παγκο­σμίου πολέμου. Φέρουν την υπο­γραφή κορυ­φαίων καλ­λι­τε­χνών της ελλη­νι­κής γελοιο­γρα­φίας. Ανάμεσά τους ο πρώτος πυρήνας μιας γενιάς σκι­τσο­γρά­φων που έφερε στην Ελλάδα το κύμα των Μικρα­σια­τι­κών μετά το ’22 (Κ. Ασλό­γλου, Γ. Γκεϊ­βέ­λης, Φ. Δημη­τριά­δης, Ν. Καστα­νά­κης, Σ. Αντω­νιά­δης) και νεό­τε­ροι (Μπέζος, Κατσου­ρός, Παυ­λί­δης, Πολε­νά­κης, Νικο­λι­νά­κος) που ρίχνο­νται στη μάχη και, παρά την ελεγ­χό­μενη ενη­μέ­ρωση και τη λογο­κρι­σία, με το πενάκι τους εικο­νο­γρα­φού­σαν καθη­με­ρινά εφη­με­ρί­δες και επι­στη­μο­νικά δελ­τά­ρια.

Οι νίκες, ο ενθου­σια­σμός, η αφο­σί­ωση του στρατού, η υπο­χώ­ρηση των Ιταλών τρο­φο­δο­τού­σαν αστα­μά­τητα την πένα τους. Τα σκι­τσά­κια τους με ευρη­μα­τικό χιούμορ, χλευα­στικό και με εύστο­χες λεζά­ντες διαν­θι­σμέ­νες με αρχαιο­ελ­λη­νικά ρητά, λαϊκές παροι­μίες («Ή ταν ή επί των», «Το γοργόν και χάριν έχει»), υπαι­νι­κτι­κές βολές, με ανα­φο­ρές στο αγγλικό θέατρο «Ο νέος Αμλέτος», στις ταινίες και τους πρω­τα­γω­νι­στές του αμε­ρι­κα­νι­κού κινη­μα­το­γρά­φου, ακόμη και προ­κλη­τι­κούς υπαι­νιγ­μούς «Ξούρα ώς όπου φτάνεις», πετύ­χαι­ναν να δια­κω­μω­δή­σουν τους εισβο­λείς, να απο­γειώ­σουν τη δόξα των μαχό­με­νων, να τονώ­σουν το ηθικό των αμάχων που έβλεπαν στα πρω­το­σέ­λιδα τον «πολύ» κύριο Duce, φέρελπι ηγέτη της φασι­στι­κής αυτο­κρα­το­ρίας, να το βάζει στα πόδια και μόνο με τη θέα ενός τσα­ρου­χιού.

Η έκθεση θα διαρ­κέ­σει έως τις 4 Νοεμ­βρίου (Δευτέρα-Παρασκευή 08.00-14.00 & 18.00-21.00).

Καθη­με­ρινή

Έντυπη